Janaka Instructs Śuka: Āśrama-Sequence, Guru-Dependence, and Marks of Liberation

Verse 1

सनन्दन उवाच । ततः स राजा सहितो मंत्रिभिर्द्विजसत्तम । पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यंतः पुराणि च ॥ १ ॥

सनन्दन उवाच—ततः स राजा सहितो मन्त्रिभिर्द्विजसत्तम। पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यन्तःपुराणि च प्रस्थितवान्॥

Verse 2

शिरसा चार्ध्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् । महदासनमादाय सर्वरत्नतम् ॥ २ ॥

शिरसा चार्घ्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात्। महदासनमादाय सर्वरत्नविभूषितम्॥

Verse 3

प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमोचितम् । तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिशास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ३ ॥

प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमोचितम्। तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिशास्त्रदृष्टेन कर्मणा परिचचार॥

Verse 4

पाद्यं निवेद्य प्रथमं सार्ध्यं गां च न्यद्दे । स च तांमंत्रतः पूजां प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥ ४ ॥

प्रथमं पाद्यं निवेद्य ततः सान्निध्येन नैवेद्यं गां च समर्पयामास। स मन्त्रपूजां प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः सम्यगर्चितोऽभवत्॥

Verse 5

पर्यपृच्छन्महातेजाराज्ञः कुशलमव्ययम् । उदारसत्त्वाभिजनो राजापि गुरुसूनवे ॥ ५ ॥

स महातेजाः राज्ञः कुशलमव्ययं पर्यपृच्छत्। राजापि उदारसत्त्वाभिजनः गुरुसूनोः कुशलं पप्रच्छ॥

Verse 6

आवेद्य कुशलं भूमौ निषसाद तदाज्ञया । सोऽपि वैयासकिं भूयः पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् । किमागमनिमित्येव पर्यपृच्छद्विधानवित् ॥ ६ ॥

कुशलमावेद्य स भूमौ तदाज्ञया निषसाद। विधिवित् स पुनर्वैयासकिं कुशलमव्ययं पृष्ट्वा ‘किमागमनिमित्तम्’ इति पर्यपृच्छत्॥

Verse 7

शुक उवाच । पित्राहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः । विदेहराजोह्याद्योमे जनको नाम विश्रुतः ॥ ७ ॥

शुक उवाच—पित्राहमुक्तो ‘भद्रं ते’ इति, मोक्षधर्मार्थकोविदः। विदेहराजो जनको नाम विश्रुतो मे आद्य आदर्शः॥

Verse 8

तत्र त्वं गच्छ तूर्णं वै स ते हृदयसंशयम् । प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च सर्वं छेत्स्यत्यसंशयम् ॥ ८ ॥

तस्मात् त्वं तत्र तूर्णं गच्छ; स ते हृदयसंशयं छेत्स्यति। प्रवृत्तौ निवृत्तौ च सर्वं तेऽसंशयं निश्चिनोति॥

Verse 9

सोऽहं पितुर्नियोगात्त्वा मुपप्रष्टुमिहागतः । तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ट यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ९ ॥

सोऽहं पितुर्नियोगात् त्वामुपप्रष्टुमिहागतः। तस्माद् धर्मभृतां श्रेष्ठ यथावदनुक्रमेण मे ब्रूहि॥

Verse 10

किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः । कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा ॥ १० ॥

किं कार्यं ब्राह्मणेनेह, मोक्षार्थः किमात्मकः। कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा॥

Verse 11

जनक उवाच । यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छुणु । कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः ॥ ११ ॥

जनक उवाच—यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छृणु। कृतोपनयनस्तात वेदाध्ययनपरायणः स्यात्॥

Verse 12

तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चान्वितः । देवतानां पितॄणां च ह्यतृष्णश्चानसूयकः ॥ १२ ॥

तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चान्वितः। देवतानां पितॄणां च ह्यतृष्णश्चानसूयकः॥

Verse 13

वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्त्य च । अभ्यनुज्ञामनुप्राप्य समावर्तेत वै द्विजः ॥ १३ ॥

वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्त्य च। अभ्यनुज्ञामनुप्राप्य समावर्तेत वै द्विजः॥

Verse 14

समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत् । अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निरनादृते ॥ १४ ॥

समावृत्तः शिष्यव्रतं समाप्य गार्हस्थ्याश्रमे सदारः संयतः वसेत्। अनसूयुः यथान्यायम् आहिताग्नीन् धारयन् सर्वेष्वनादरं न कुर्यात्॥

Verse 15

उत्पाद्य पुत्रपौत्रांश्च वन्याश्रमपदे वसेत् । तानेवाग्नीन्यथान्यायं पूजयन्नतिथिप्रियः ॥ १५ ॥

पुत्रपौत्रान् उत्पाद्य वन्याश्रमपदे वसेत्। अतिथिप्रियः सन् तानेवाग्नीन् यथान्यायं पूजयेत्॥

Verse 16

सर्वानग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् । निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत् ॥ १६ ॥

सर्वानग्नीन् यथान्यायम् आत्मन्यारोप्य धर्मवित्। निर्द्वन्द्वः वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत्॥

Verse 17

शुक उवाच । उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शश्वते । न विना गुरुसंवासाज्ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः ॥ १७ ॥

शुक उवाच—हृदि शाश्वते प्रत्यक्षे ज्ञानविज्ञाने उत्पन्नेऽपि। गुरुसंवासं विना ज्ञानस्याधिगमः न स्मृतः॥

Verse 18

किमवश्यं तु वस्तव्यमाश्रमेषु न वा नृप । एतद्भवंतं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १८ ॥

नृप, आश्रमेषु वा तेषां बहिः वा किमवश्यं वस्तव्यम्? एतत् भवन्तं पृच्छामि; तद् भवान् वक्तुमर्हति॥

Verse 19

जनक उवाच । न विना ज्ञानविज्ञाने मोक्षस्याधिगमो भवेत् । न विना गुरुसंबधाज्ज्ञानस्याधिगमस्तथा ॥ १९ ॥

जनक उवाच—न हि ज्ञानविज्ञानयोर्विना मोक्षस्याधिगमो भवति; तथा गुरुसम्बन्धं विना सम्यग्ज्ञानस्याप्यधिगमो न भवति॥

Verse 20

आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते । विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तत्रोभयं त्यजेत् ॥ २० ॥

आचार्य एव तस्य प्लावकः; ज्ञानं चात्र प्लव इति कथ्यते। तत्त्वं विज्ञाय कृतकृत्यः सन् तीर्णः, साधनरूपे उभे अपि त्यजेत्॥

Verse 21

अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम् । कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते ॥ २१ ॥

लोकानामनुच्छेदाय कर्मणामनुच्छेदाय च, शुभाशुभं कर्म कृत्वा, इहैव ‘मोक्ष’ इति नाम लभ्यते॥

Verse 22

भावितैः कारणैश्चार्यं बहुसंसारयोनिषु । आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं हि प्रथमाश्रमे ॥ २२ ॥

हे चार्य, बहुसंसारयोनिषु भावितैः कारणैः शुद्धात्मा प्रथमाश्रमेऽपि मोक्षं हि प्राप्नोति॥

Verse 23

तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः । त्रिधाश्रमेषु कोन्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः ॥ २३ ॥

तं प्राप्य मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः, परमं परमेच्छतः, त्रिधाश्रमेषु कः पुनरर्थो भवेत्॥

Verse 24

राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विसर्जयेत । सात्त्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना ॥ २४ ॥

राजसतामसदोषान् नित्यं परित्यजेत्। सात्त्विकमार्गमाश्रित्य आत्मानमात्मना पश्येत्॥

Verse 25

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपश्यन्नैव लिप्येत जले वारिचरगो यथा ॥ २५ ॥

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। संपश्यन् न लिप्येत जले वारिचरगो यथा॥

Verse 26

पक्षीवत्पवनाद्वर्ध्वममुत्रानुंत्यश्नुते । विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वंद्वः शुभसंगतः ॥ २६ ॥

पक्षीवत् पवनादूर्ध्वं स अमुत्रानन्त्यमश्नुते। विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वन्द्वः शुभसंगतः॥

Verse 27

अत्र गाथाः पुरा गीताः श्रृणु राज्ञा ययातिना । धार्यते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः ॥ २७ ॥

अत्र गाथाः पुरा गीताः शृणु राज्ञा ययातिना। धार्यन्ते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः॥

Verse 28

ज्योतिश्चात्मनि नान्यत्र रत्नं तत्रैव चैव तत् । स्वयं च शक्यं तद्द्रष्टुं सुसमाहितर्चतसा ॥ २८ ॥

ज्योतिरात्मनि नान्यत्र रत्नं तत्रैव तद्भवेत्। स्वयं च शक्यं तद्द्रष्टुं सुसमाहितचेतसा॥

Verse 29

न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः । यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते स तु ॥ २९ ॥

यस्मात् परो जनो न बिभेति, यश्च परात् न बिभेति; यः न इच्छति न द्वेष्टि—स एव निश्चयेन ब्रह्म संपद्यते।

Verse 30

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् । पूर्वैराचरितो धर्मश्चतुराश्रमसंज्ञकः ॥ ३० ॥

यदा सर्वभूतेषु पापकं भावं न करोति; स एव पूर्वैः आचरितो धर्मः—चतुराश्रमसंज्ञकः।

Verse 31

अनेन क्रमयोगेन बहुजातिसुकर्मणाम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३१ ॥

अनेन क्रमयोगेन बहुजातिसुकर्मणाम्; कर्मणा मनसा वाचा च तदा ब्रह्म संपद्यते।

Verse 32

संयोज्य तपसात्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहिनीम् । त्यक्त्वा कामं च लोभं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते ॥ ३२ ॥

तपसा आत्मानं संयोज्य, मोहिनीम् ईर्ष्याम् उत्सृज्य; कामं लोभं च त्यक्त्वा, ततः ब्रह्मत्वम् अश्नुते।

Verse 33

यदा श्राव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाव्ययम् । समो भवति निर्द्वुद्वो ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३३ ॥

यदा श्राव्ये च दृश्ये च, सर्वभूतेषु चाव्यये; समो भवति निर्द्वन्द्वः—तदा ब्रह्म संपद्यते।

Verse 34

यदा स्तुति च र्निदां च समत्वेन च पश्यति । कांचनं चाऽयसं चैव सुखदुःखे तथैव च ॥ ३४ ॥

यदा स्तुतिं निन्दां च समदृष्ट्या पश्यति, काञ्चनम् अयसं च तथा सुखदुःखे च समं मन्यते, तदा स समत्वे प्रतिष्ठितो भवति।

Verse 35

शीतमुष्णं तथैवार्थमनंर्थं प्रियमप्रियम् । जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३५ ॥

शीतोष्णे लाभालाभे प्रियाप्रिये तथा जीवितमरणे च सर्वं ब्रह्मेति यदा पश्यति, तदा स ब्रह्मभावं संपद्यते।

Verse 36

प्रसार्येह यथांगानि कूर्मः संहरते पुनः । तर्थेद्रियाणि मनसा संयंतव्यानि भिक्षुणा ॥ ३६ ॥

यथा कूर्मः प्रसारितान्यङ्गानि पुनः संहरति, तथा भिक्षुणा मनसा इन्द्रियाणि संयन्तव्यानि।

Verse 37

तमः परिगतं वेश्य यथा दीपेन दृश्यते । तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम् ॥ ३७ ॥

यथा तमसा परिगतं वस्तु दीपेन दृश्यते, तथा बुद्धिप्रदीपेन शुद्धेनात्मा निरीक्षितुं शक्यते।

Verse 38

एतत्सर्वं प्रपश्यामि त्वयि बुद्धिमतांवर । यञ्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेत्ति तद्भवान् ॥ ३८ ॥

एतत्सर्वं त्वयि प्रपश्यामि, बुद्धिमतां वर; यच्चान्यदपि वेत्तव्यं, तत्त्वतो भवान् तदपि वेत्ति।

Verse 39

ब्रह्मर्षे विदितश्वासि विषयांतमुपागतः । गुरोश्चैव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया ॥ ३९ ॥

ब्रह्मर्षे, त्वं विदितश्वासि; विषयाणामन्तमुपागतः। गुरोः प्रसादेन तथा तव स्वोपशिक्षया च॥

Verse 40

तस्य चैव प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुनेः । ज्ञानं दिव्यं समादीप्तं तेनासि विदितो विदितो मम ॥ ४० ॥

तस्यैव प्रसादेन, महामुने, दिव्यं ज्ञानं समादीप्तं प्रादुर्भूतम्। तेन त्वं मम विदितोऽसि, विदित एव॥

Verse 41

अर्धिकं तव विज्ञानमधि कावगतिस्तव । अधिकं च तवैश्वर्यं तञ्च त्वं नावबुध्यसे ॥ ४१ ॥

अर्धिकं तव विज्ञानम्, अधि कावगतिस्तव। अधिकं च तवैश्वर्यं, तच्च त्वं नावबुध्यसे॥

Verse 42

बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वापि विमेषजात् । उत्पन्ने चापि विज्ञा ने नाधिगच्छंति तांगतिम् ॥ ४२ ॥

बाल्यात् वा संशयात् वापि भयात् वापि निमेषजात्। उत्पन्नेऽपि विज्ञाने तां गतिं नाधिगच्छन्ति॥

Verse 43

व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयाः । विमुच्य हृदयग्रंथीनार्तिमासादयंति ताम् ॥ ४३ ॥

शुद्धेन व्यवसायेन मद्विधैश्छिन्नसंशयाः। विमुच्य हृदयग्रन्थीन् तामार्तिनाशिनीं गतिमासादयन्ति॥

Verse 44

मवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबगुद्धिरलोलुपः । व्यवसायादृते ब्रह्यन्नासादयति तत्पदम् ॥ ४४ ॥

विज्ञानसम्पन्नोऽपि स्थिरबुद्धिरलोलुपः । व्यवसायादृते ब्रह्मन् नासादयति तत्पदम् ॥

Verse 45

नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति वस्तुषु । नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते ॥ ४५ ॥

नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति वस्तुषु । नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते ॥

Verse 46

न बंधुषु निबंधस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् । पश्यामित्वां महाभाग तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिम् ॥ ४६ ॥

न बन्धुषु निबन्धस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् । पश्यामि त्वां महाभाग तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिम् ॥

Verse 47

अहं च त्वानुपश्यामि ये चान्येऽपि मनीषिणः । आस्थितं परमं मार्गे अक्षयं चाप्यनामयम् ॥ ४७ ॥

अहं च त्वानुपश्यामि ये चान्येऽपि मनीषिणः । आस्थितं परमं मार्गम् अक्षयं चाप्यनामयम् ॥

Verse 48

यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्चापदात्मकः । तस्मिन्वै वर्तसे विप्रकिमन्यत्परिपृच्छसि ॥ ४८ ॥

यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थं चापदात्मकम् । तस्मिन्वै वर्तसे विप्र किमन्यत्परिपृच्छसि ॥

Verse 49

सनंदन उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कतात्मा कृतनिश्चयः । आत्मनात्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना ॥ ४९ ॥

सनन्दन उवाच—एतद्वचनं श्रुत्वा स कृतात्मा कृतनिश्चयः। आत्मनात्मानमास्थाय आत्मनैवात्मानं ददर्श॥४९॥

Verse 50

कृतकार्यः सुखी शांतस्तूष्णीं प्रायादुदङ्मुखः । शैशिरं गिरिमासाद्य पाराशर्यं ददर्श च ॥ ५० ॥

कृतकार्यः सुखी शान्तस्तूष्णीं प्रायादुदङ्मुखः। शैशिरं गिरिमासाद्य पाराशर्यं ददर्श च॥५०॥

Verse 51

शिष्यानध्यापयंतं च पैलादीन्वेदसंहिताः । आरर्णेयो विशुद्धात्मा दिवाकरसमप्रभः ॥ ५१ ॥

शिष्यानध्यापयन्तं च पैलादीन्वेदसंहिताः। आरर्णेयो विशुद्धात्मा दिवाकरसमप्रभः॥५१॥

Verse 52

पितुर्जग्राह पादौ चज सादरं हृष्टमानसः । ततो निवेदयामास पितुः सर्वमुदारधीः ॥ ५२ ॥

पितुर्जग्राह पादौ च सादरं हृष्टमानसः। ततो निवेदयामास पितुः सर्वमुदारधीः॥५२॥

Verse 53

शुको जनकराजेन संवादं मोक्षसाधनम् । तच्छ्रत्वा वेदकर्तासौ प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥ ५३ ॥

शुको जनकराजेन संवादं मोक्षसाधनम्। तच्छ्रुत्वा वेदकर्तासौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना॥५३॥

Verse 54

समालिंग्य सुतं व्यासः स्वपार्श्वस्थं चकार च ॥ ५४ ॥

सुतं समालिङ्ग्य व्यासः स्वपार्श्वे तं न्यवेशयत् ॥

Verse 55

ततः पैलादयो विप्रा वेदान् व्यासादधीत्य च । शैलश्रृंगाद्भुवं प्राप्ता याजनाध्यापने रताः ॥ ५५ ॥

ततः पैलादयो विप्राः वेदान् व्यासादधीत्य च । शैलशृङ्गाद्भुवं प्राप्ता याजनाध्यापने रताः ॥