Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha

Verse 1

सनन्दन उवाच । अवतीर्णेषु विप्रेषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूर्ष्णीं ध्यानपरो धीमानेकांते समुपाविशत् ॥ १ ॥

सनन्दन उवाच । अवतीर्णेषु विप्रेषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूष्णीं ध्यानपरो धीमान् एकान्ते समुपाविशत् ॥

Verse 2

तमुवाचाशरीरी वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् । भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ॥ २ ॥

तमुवाचाशरीरी वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् । भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ॥

Verse 3

एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिंतयन्निव । ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ॥ ३ ॥

एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिन्तयन्निव । ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ॥

Verse 4

तस्मादधीष्व भगवन्सार्द्धं पुत्रेण धीमता । वेदान्वेदविदा चैव सुप्रसन्नमनाः सदा ॥ ४ ॥

तस्माद् भगवन्, धीमता पुत्रेण सह वेदान् अधीष्व; वेदविदा सहापि, सदा सुप्रसन्नमनाः सम्यक् शान्तचित्तो भव।

Verse 5

तच्छुत्वा वचनं व्यासो नभोवाणीसमीरितम् । शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् ॥ ५ ॥

तद् वचनं नभोवाण्या समीरितं श्रुत्वा व्यासः, शुकेन सह पुत्रेण वेदानाम् अभ्यासं जपं च ततः अकरोत्।

Verse 6

तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः ॥ ६ ॥

एवं तयोः दीर्घकालम् अभ्यासतोः, हे द्विजोत्तम, समुद्रानिलवीजितो वातः अतिमात्रं प्रववौ।

Verse 7

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ ७ ॥

ततः ‘अनध्यायः’ इति व्यासः पुत्रं न्यवारयत्; शुकस्तु वारितमात्रः कौतूहलसमन्वितोऽभवत्।

Verse 8

अपृच्छत्पितरं तत्र कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्सर्वं वायोर्विचेष्टितम् ॥ ८ ॥

स तत्र पितरं पप्रच्छ—‘कुतोऽयं वायुरभूत्?’ भवान् सर्वं वायोर्विचेष्टितम् आख्यातुमर्हति।

Verse 9

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तेऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥

Verse 10

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः ॥ १० ॥

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः ॥

Verse 11

तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिंतय । देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ॥ ११ ॥

तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिंतय । देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ॥

Verse 12

द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः । पृथिव्यामंतरिक्षे च यतः संयांति वायवः ॥ १२ ॥

द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः । पृथिव्यामंतरिक्षे च यतः संयांति वायवः ॥

Verse 13

सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः । तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ॥ १३ ॥

सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः । तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ॥

Verse 14

तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः । उदानस्तस्य पुत्रोऽभूव्द्यानस्तस्याभवत्सुतः ॥ १४ ॥

तेषामपि पुत्रः समानो नाम दुर्जयः समभवत्। तस्य पुत्र उदानोऽभूत्, उदानस्य च द्यानः सुतोऽभवत्॥१४॥

Verse 15

अपानश्च ततो जज्ञे प्राणश्चापि ततः परम् । अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः ॥ १५ ॥

ततोऽपानश्च जज्ञे, ततः परं प्राणोऽपि जज्ञे। प्राणोऽनपत्योऽभवत्—दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः॥१५॥

Verse 16

पृथक्क्र्म्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथा तथा । प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् ॥ १६ ॥

तेषां तु पृथक् कर्माणि यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि। प्राणिनां सर्वतो वायुः पृथक् चेष्टां प्रवर्तयति॥१६॥

Verse 17

प्रीणनाञ्चैव सर्वेषां प्राण इत्यभिधीयते । प्रेषयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांस्तथा ॥ १७ ॥

सर्वेषां प्रीणनात् प्राण इत्यभिधीयते। स चाभ्रसंघातान् धूमजान् चोष्मजान् च प्रेषयति॥१७॥

Verse 18

प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः । अंबरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः ॥ १८ ॥

प्रथमे मार्गे प्रथमः प्रवहो नाम सोऽनिलः। अम्बरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमां द्युतिं जनयति॥१८॥

Verse 19

आवहो नाम सोऽभ्येति द्वितीयः श्वसनो नदन् । उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ॥ १९ ॥

आवहो नाम द्वितीयः श्वसनो नदन् शीघ्रगामी च; यः शश्वत् सोमादीनां ज्योतिषाम् उदयं निरन्तरं करोति ॥ १९ ॥

Verse 20

अंतर्देहेषु चोदानं यं वदंति मनीषिणः । यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्द्धारयते जलम् ॥ २० ॥

अन्तर्देहेषु यम् उदानं मनीषिणो वदन्ति; स एव वायुः चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यः आहृतं जलं धारयति ॥ २० ॥

Verse 21

उद्धृत्य ददते चापो जीमूतेभ्यो वनेऽनिलः । योऽद्धिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छती ॥ २१ ॥

वनेऽनिलः आप उद्धृत्य जीमूतेभ्यः ददाति; अथाब्धिः जीमूतान् संयोज्य पर्जन्याय प्रयच्छति ॥ २१ ॥

Verse 22

उद्वहो नाम बंहिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः । संनीयमाना बहुधा येन नीला महाघनाः ॥ २२ ॥

उद्वहो नाम तृतीयो बंहिष्ठः सदा गतिमान्; येन नीला महाघनाः बहुधा संनीयम्यन्ते ॥ २२ ॥

Verse 23

वर्षमोक्षकृतारंभास्ते भवंति घनाघनाः । योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ॥ २३ ॥

वर्षमोक्षकृतारम्भाः ते घनाघनाः भवन्ति; योऽसौ वायुः विहायसा देवानां विमानानि वहति ॥ २३ ॥

Verse 24

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः । येन वेगवता रुग्णाः क्रियन्ते तरुजा रसाः ॥ २४ ॥

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः। येन शीघ्रवेगेन तरुजाः रसाः मथिताः प्रवहन्ति॥

Verse 25

पंचमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः । यस्मिन्परिप्लवे दिव्या वहंत्यापो विहायसा ॥ २५ ॥

पञ्चमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः। यस्य परिप्लवे दिव्याः आपो विहायसा वहन्ति॥

Verse 26

पुण्यं चाकाशगंगायास्तोयं तिष्ठति तिष्ठति । दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ॥ २६ ॥

पुण्यं चाकाशगङ्गायाः तोयं तत्रैव तिष्ठति। यत्र दूरात् आगतः एकरश्मिर्दिवाकरः प्रतिहन्यते॥

Verse 27

योनिरंशुसहस्रस्य येन याति वसुंधराम् । यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च ॥ २७ ॥

स एवांशुसहस्रस्य योनिः येन वसुन्धराम् याति। यस्मात् सोमः आप्यायते स चामृतस्य दिव्यो निधिः॥

Verse 28

षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जीवतां वरः । सर्वप्राणभृतां प्राणार्न्योऽतकाले निरस्यति ॥ २८ ॥

षष्ठः परिवहो नाम वायुः स जीवतां वरः। स सर्वप्राणभृतां प्राणान् अन्तकाले निरस्यति॥

Verse 29

यस्य धर्मेऽनुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ । सम्यगन्वीक्षता बुद्ध्या शांतयाऽध्यात्मनित्यया ॥ २९ ॥

यस्य धर्मेऽनुवर्तेते मृत्युः वैवस्वतश्च उभौ । स शांतया अध्यात्मनित्यया बुद्ध्या सम्यगन्वीक्ष्य तयोः अपि धर्माधीनतां करोति ॥

Verse 30

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते । यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे ॥ ३० ॥

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते । तं समासाद्य वेगेन दिशामन्तं प्रपेदिरे ॥

Verse 31

दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः । येन वृष्ट्या पराभूतस्तोयान्येन निवर्तते ॥ ३१ ॥

दक्षस्य प्रजापतेर्दशपुत्राणां सहस्राणि आसन् । येन वृष्टिः पराभूयते, अन्येन तोयानि निवर्तन्ते ॥

Verse 32

परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः । एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः ॥ ३२ ॥

परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः । एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः ॥

Verse 33

अनारमंतः सर्वांगाः सर्वचारिणः । एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ॥ ३३ ॥

अनारमन्तः सर्वाङ्गाः सर्वचारिणः । एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ॥

Verse 34

कंपितः सहसा तेन पवमानेन वायुना । विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ॥ ३४ ॥

सहसा तेन पवमानेन वायुना स कम्पितः। अयं विष्णोर्निःश्वासवातः, यदा स वेगेन समीरितः॥

Verse 35

सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा । तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठंत्यतिवायुतः ॥ ३५ ॥

सहसोदीर्यते तात वायौ जगत्प्रव्यथते तदा। तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठन्त्यतिवायुतः॥

Verse 36

वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्य तत्पीडितं भवेत् । एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ॥ ३६ ॥

वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्मा तत्पीडितो भवेत्। एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः॥

Verse 37

उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगंगामगात्तदा । ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ३७ ॥

उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगङ्गामगात्तदा। ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः॥

Verse 38

स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन्वेदवेदांगपारगः । तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने ॥ ३८ ॥

स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन् वेदवेदाङ्गपारगः। तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने॥

Verse 39

सनत्कुमारो भगवानेकांते समुपागतः । उत्थाय सत्कृतस्तेन ब्रह्मपुत्रो हि कार्ष्णिना ॥ ३९ ॥

सनत्कुमारो भगवान् एकान्ते समुपागतः। तेन कार्ष्णिना उत्थाय सत्कृतो ब्रह्मपुत्रः॥

Verse 40

ततः प्रोवाच विप्रेंद्र शुकं विदां वरः । किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते ॥ ४० ॥

ततः प्रोवाच विप्रेन्द्र शुकं विदां वरः। किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते॥

Verse 41

शुक उवाच । स्वाध्याये संप्रवृत्तोऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः । त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च ॥ ४१ ॥

शुक उवाच। स्वाध्याये संप्रवृत्तोऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः। त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च॥

Verse 42

किंचित्त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम् । तद्वदस्व महाभाग यथा तज्ज्ञानमाप्नुयाम् ॥ ४२ ॥

किंचित् त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम्। तद्वदस्व महाभाग यथा तज्ज्ञानमाप्नुयाम्॥

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ ४३ ॥

सनत्कुमार उवाच। नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः। नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम्॥

Verse 44

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम् ॥ ४४ ॥

पापकर्मणः निवृत्तिः, सततं पुण्यशीलता; सद्वृत्तिः समुदाचारश्च—एतदेव श्रेयसामनुत्तमं पन्थाः॥

Verse 45

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति । नालं स दुःखमोक्षाय संगो वै दुःखलक्षणः ॥ ४५ ॥

मानुष्यं दुःखबहुलं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति; स दुःखमोक्षाय नालं, सङ्गो हि दुःखलक्षणः॥

Verse 46

सक्तस्य बुद्धर्भवति मोहजालविवर्द्धिनी । मोहजालावृतो दुःखमिहामुत्र तथाश्नुते ॥ ४६ ॥

सक्तस्य बुद्धिः मोहजालविवर्द्धिनी भवति; मोहजालावृतः स इहामुत्र च दुःखमश्नुते॥

Verse 47

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ ४७ ॥

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः कार्यः श्रेयोर्थिना; तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ॥

Verse 48

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेञ्च मत्सरात् । विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ४८ ॥

नित्यं क्रोधात् तपो रक्षेत्, मत्सरात् श्रियं रक्षेत्; मानावमानाभ्यां विद्यां, प्रमादात् आत्मानं रक्षेत्॥

Verse 49

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं हि परमं हितम् ॥ ४९ ॥

आनृशंस्यं परमो धर्मः, क्षमा परमं बलम्। आत्मज्ञानं परं ज्ञानं, सत्यं हि परमं हितम्॥

Verse 50

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पंडितः । इंद्रियैरिंद्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह ॥ ५० ॥

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान् स च पण्डितः। इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह॥

Verse 51

असज्जमानः शांतात्मा निर्विकारः समाहितः । आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ॥ ५१ ॥

असज्जमानः शान्तात्मा निर्विकारः समाहितः। आत्मभूतैः अतद्भूतः सह चैव विनैव च॥

Verse 52

स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति । अदर्शनमसंस्पर्शस्तथैवाभाषाणं सदा ॥ ५२ ॥

स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति। अदर्शनम् असंस्पर्शस् तथैवाभाषाणं सदा॥

Verse 53

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विंदते महत् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत् ॥ ५३ ॥

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विन्दते महत्। न हिंस्यात् सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत्॥

Verse 54

नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् । आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशिष्ट्वमचापलम् ॥ ५४ ॥

नेदं मानुषजन्म समासाद्य कस्यचित् वैरं कुर्यात्। आकिञ्चन्यं सुसन्तोषो निराशिषत्वमचापल्यम् च भावयेत्॥

Verse 55

एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः । परिग्रहं परित्यज्य भव तातजितेंद्रियः ॥ ५५ ॥

एतदेव परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः इति प्राहुः। परिग्रहं परित्यज्य, तात, जितेन्द्रियः भव॥

Verse 56

अशोकं स्थानमातिष्ट इह चामुत्र चाभयम् । निराशिषो न शोचंति त्यजेदाशिषमात्मनः ॥ ५६ ॥

अशोकं स्थानमातिष्ठ, इह चामुत्र चाभयम्। निराशिषो न शोचन्ति; तस्मादात्मन आशिषं त्यजेत्॥

Verse 57

परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे । तपरोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्मना ॥ ५७ ॥

परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे। तपरो नित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना॥

Verse 58

अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना । गुणसंगेष्वेष्वनासक्त एकचर्या रतः सदा ॥ ५८ ॥

अजितं जेतुकामेन संगेष्वसंगिना भव्यम्। गुणसङ्गेष्वनासक्तः एकचर्यारतः सदा॥

Verse 59

ब्राह्मणो न चिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् । द्वंद्वारामेषु भूतेषु वराको रमते मुनिः ॥ ५९ ॥

सत्यब्राह्मणो न चिरादेव अनुत्तमं सुखमाप्नोति; द्वन्द्वारामेषु भूतेषु तु वराको मुनिरिति नाम्ना रमते।

Verse 60

किंचिन्प्रज्ञानतृप्तोऽसौ ज्ञानतृप्तो न शोचति । शुभैर्लभेत देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम् ॥ ६० ॥

किञ्चित्प्रज्ञानतृप्तो यः ज्ञानतृप्तो न शोचति; शुभैः कर्मभिर्देवत्वं लभते, व्यामिश्रैः कर्मभिर्मानुषं जन्म।

Verse 61

अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः । तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतम् ॥ ६१ ॥

अशुभैः कर्मभिश्चाधो जन्मावशो लभते; तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतो भवति।

Verse 62

संसारं पश्यते जंतुस्तत्कथं नावबुध्से । अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ॥ ६२ ॥

संसारं पश्यति जन्तुः, तत्कथं न अवबुध्यसे? अहिते हितसंज्ञस्त्वम्, अध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः।

Verse 63

अनर्थे वार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे । संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतंतुभिरात्मजैः ॥ ६३ ॥

अनर्थे अर्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं न अवबुध्यसे? आत्मजैर्बहुभिर्मोह-तन्तुभिः संवेष्ट्यमानः।

Verse 64

कोशकारवदात्मानं वेष्टितो नावबुध्यसे । अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः ॥ ६४ ॥

कोशकारवदात्मानं स्वकर्मवेष्टितोऽपि नात्मानं प्रबुध्यसे। इह परिग्रहेणालं—परिग्रह एव दोषबहुलः॥

Verse 65

कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् । पुत्रदारकुटुंबेषु सक्ताः सीदंति जंतवः ॥ ६५ ॥

कृमिर्हि कोशकारोऽसौ स्वपरिग्रहात् स्वयमेव बध्यते। तथा पुत्रदारकुटुम्बेषु सक्ता जन्तवो दुःखे निमज्जन्ति॥

Verse 66

सरःपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव । मोहजालसमाकृष्टान्पश्यजंतून्सुदुःखितान् ॥ ६६ ॥

सरःपङ्कार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव। मोहजालसमाकृष्टान् पश्य जन्तून् सुदुःखितान्॥

Verse 67

कुटुंबं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयम् । पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृते ॥ ६७ ॥

कुटुम्बं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसञ्चयम्। पारक्यमध्रुवं सर्वं; स्वं तु सुकृतदुष्कृते॥

Verse 68

यदा सर्वं परित्यज्य गंतव्यमवशेन वै । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्टसि ॥ ६८ ॥

यदा सर्वं परित्यज्य गन्तव्यमवशेन वै। अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्ठसि॥

Verse 69

अविश्रांतमनालंबमपाथेयमदैशिकम् । तमः कर्त्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ ६९ ॥

अविश्रान्तमनालम्बमपाथेयमदैशिकं तमःकर्तृकमध्वानं कथमेकः समेष्यसि ॥

Verse 70

नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्टतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां गच्छंतमनुयास्यतः ॥ ७० ॥

न हि त्वां प्रस्थितं कश्चित् पृष्ठतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं चैव त्वां गच्छन्तमनुयास्यतः ॥

Verse 71

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुशीर्यंते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥ ७१ ॥

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुशीर्यन्ते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥

Verse 72

निबंधिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्वैनां सुकृतो यांति नैनां छिंदंति दुष्कृतः ॥ ७२ ॥

निबन्धिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥

Verse 73

तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान्पस्यसि मृत्युना । न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव ॥ ७३ ॥

तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान् पश्यसि मृत्युना । न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव ॥

Verse 74

रूपकूलां मनः स्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गंधपंकां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरारुहाम् ॥ ७४ ॥

मनःस्रोतः रूपकूलं स्पर्शद्वीपं रसावहम् । गन्धपङ्कं शब्दजलम्, स्वर्गमार्गोऽस्य दुरारुहः ॥

Verse 75

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यकराकराम् । त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावं नदीं तरेत् ॥ ७५ ॥

क्षमामारित्रया सत्यतनोः धर्मस्थैर्यकराकरः । त्यागवातप्रचोदितया बुद्धिनाव्या नदीं तरेत् ॥

Verse 76

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च ह्युभे सत्यानृते त्यज । त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया ॥ ७६ ॥

धर्माधर्मौ परित्यज्य सत्यानृते अपि त्यजेत् । असङ्कल्पेन धर्मं त्यजेदहिंसया त्वधर्मकम् ॥

Verse 77

उभे सत्यानृते बुद्धिं परमनिश्चयात् । अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ॥ ७७ ॥

सत्यानृते उभे बुद्ध्या परमनिश्चयेन पश्येत् । अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ॥

Verse 78

धर्मावनद्धं दुर्गंधिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम् ॥ ७८ ॥

धर्मावनद्धं दुर्गन्धि मूत्रपुरीषपूरितम् । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम् ॥

Verse 79

रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज । इदं विश्वं जगत्सर्वमजगञ्चापि यद्भवेत् ॥ ७९ ॥

रजोगुणदूषितं क्षणभङ्गुरं भूतानां निवासस्थानमिदं परित्यज। इदं विश्वं जगत्सर्वं यद्भवति तदपि नित्यं न सत्यमेव॥

Verse 80

महाभूतात्मकं सर्वमस्माद्यत्परमाणुमत् । इंद्रियाणि च पंचैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ ८० ॥

महाभूतात्मकं सर्वं स्थूलादारभ्य परमाणुपर्यन्तम्। पञ्चेन्द्रियाणि च तथा तमः सत्त्वं रजश्चेति॥

Verse 81

इत्येष सप्तदशको राशिख्यक्तसंज्ञकः । सर्वैरिहेंद्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि हितम् ॥ ८१ ॥

इत्येष सप्तदशको राशिः ‘व्यक्त’ इति संज्ञितः। इह सर्वैरेवेन्द्रियार्थैः व्यक्ताव्यक्तविवेकहेतुः॥

Verse 82

पंचविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः । एतैः सर्वैः समायुक्तमनित्यमभिधीयते ॥ ८२ ॥

पञ्चविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः। एतैः सर्वैः समायुक्तं यदस्ति तदनित्यमुच्यते॥

Verse 83

त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःख जीवितं मरणं तथा । य इदं वेद तत्त्वेन सस वेद प्रभवाप्ययौ ॥ ८३ ॥

त्रिवर्गोऽत्र तथा सुखं दुःखं जीवितं मरणं च। य एतत् तत्त्वतो वेद स एव प्रभवाप्ययौ वेद॥

Verse 84

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमभिधीयते । अव्यक्तमथ तज्ज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् ॥ ८४ ॥

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमिति कथ्यते । अव्यक्तं तु तदज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ॥

Verse 85

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ ८५ ॥

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥

Verse 86

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ८६ ॥

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥

Verse 87

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात् ॥ ८७ ॥

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात् ॥

Verse 88

लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति । अनादिनिधनं जंतुमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥ ८८ ॥

लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति । अनादिनिधनं जन्तुमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥

Verse 89

अकर्तारममूढं च भगवानाह तीर्तवित् । यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ॥ ८९ ॥

भगवान् तीर्थवित् आह—अकर्तारममूढं चात्मानं साक्षिणं विदित्वापि, यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यं दुःखितो भवति॥

Verse 90

स्वदुःखप्रतिघातार्थं हंति जंतुरनेकधा । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ॥ ९० ॥

स्वदुःखप्रतिघातार्थं जन्तुरनेकधा परान् हिंसति; ततः पुनः कर्म समादत्ते, अन्यन्नवं बहु च उपचिनोति॥

Verse 91

तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः । अजस्रमेव मोहांतो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ॥ ९१ ॥

तत एव पुनस्तेन तप्यते, यथा आतुरः अपथ्यं भुक्त्वा; मोहान्तो जन्तुः अजस्रं दुःखेषु एव सुखसंज्ञां करोति॥

Verse 92

वध्यते तप्यते चैव भयवत्यर्मभिः सदा । ततो निवृत्तो बंधात्स्वात्कर्मणामुदयादिह ॥ ९२ ॥

सदा भयवत्यैः आर्तिभिः वध्यते तप्यते च; ततोऽस्य स्वकर्मणामुदयादिह बन्धात् निवृत्तिः, फलप्रारम्भे विमोचनं भवति॥

Verse 93

परिभ्रमति संसारे चक्रवद्बाहुवर्जितः । संयमेन च संबंधान्निवृत्त्या तपसो बलात् ॥ ९३ ॥

बाहुवर्जित इव चक्रवत् संसारे परिभ्रमति; संयमेन सम्बन्धान् छिनत्ति, निवृत्त्या तपसो बलेन विमुक्तिं प्राप्नोति॥

Verse 94

सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिं अव्याबाधां सुखोदयाम् ॥ ९४ ॥

बहवो जनाः अव्याबाधां सुखोदयां च सिद्धिं सम्प्राप्ताः ॥