Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State

Verse 1

सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥

सूत उवाच । सनन्दनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥

Verse 2

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि शृण्वतः ॥

Verse 3

यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥

यथा संमुच्यते जन्तुरविद्याबन्धनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥

सनन्दन उवाच । अत्राप्युदाहराम्येतमितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥

Verse 5

जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥

जनको जनदेवो नाम मिथिलायाः अधीश्वरः, और्ध्वदेहिकधर्माणां (अन्त्येष्ट्यादिकर्मणां) विषये गाढं विचिन्तनं कर्तुं युक्तोऽभवत् ॥५॥

Verse 6

तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥

तस्य गृहे श्मशानाचार्याः सततं वसन्ति; नानापाषण्डवादिनोऽपि पृथग्धर्मान् दर्शयन्तो विविधमतानि प्रस्तुवन्ति ॥६॥

Verse 7

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥

स तेषां प्रेत्यभावं च प्रेत्यजातौ विनिश्चय्य, आत्मतत्त्वे प्रतिष्ठितः भूयिष्ठं तेनैव तुष्यति ॥७॥

Verse 8

तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥

तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः, कृत्स्नां महीम् परिधावन् अथ मिथिलां जगाम ॥८॥

Verse 9

सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥

स सर्वसंन्यासधर्मवान् तत्त्वज्ञानविनिश्चये सुप्रतिष्ठितः; सुपर्यवसितार्थो निर्द्वन्द्वो नष्टसंशयश्च ॥९॥

Verse 10

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥

ऋषयः प्राहुरेकं हि पुरुषेषु कामपरिक्षयात् निश्चितं परं प्रयोजनम् । तदन्वेषन् शाश्वतं परमं सुखं सुदुर्लभं लभते ॥

Verse 11

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥

यं सांख्याः कपिलं प्राहुः परमर्षिं प्रजापतिम् । स एव तेन रूपेण स्वयमेव प्रकाशते इति मे मतिः ॥

Verse 12

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥

आसुरेः प्रथमं शिष्यं चिरजीविनमाहुः । यः पञ्चस्रोतसि सत्रं वर्षसहस्रं समासते ॥

Verse 13

पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥

पञ्चस्रोतसमागम्य कापिलं मण्डलं महत् । पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं च न्यवेदयत् ॥

Verse 14

इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥

इष्टिमन्त्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसा बलात् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं देहदर्शनात् सुस्पष्टं विवेद आसुरिः ॥

Verse 15

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म अव्ययमेकमेव, तदेव नानारूपं जगति प्रदृश्यते। तस्मिन्नेव मण्डले आसुरिर्मुनिः तं नित्यं तदव्ययं परं तत्त्वं प्रतिपेदे॥ १५ ॥

Verse 16

तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥

तस्य शिष्योऽभवत् पञ्चशिखो नाम, मानुष्या पयसा भृतः। ब्राह्मणी च काचित् कुटुम्बिनी कपिली नामासीत्॥ १६ ॥

Verse 17

तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥

तस्याः पुत्रत्वमागत्य स स्रियाः स्तनौ पिबति स्म। ततश्च कापिलेयत्वं लेभे, बुद्धिं च नैष्ठिकीं ध्रुवाम्॥ १७ ॥

Verse 18

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

एतन्मे भगवान् आख्यातवान्—कापिलेयस्य संभवम्। तस्मात् तस्य कापिलेयत्वं जातं, सर्ववित्त्वं चानुत्तमम्॥ १८ ॥

Verse 19

सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥

सामात्यः जनकः राजा धर्मज्ञं ज्ञानिनं मुनिम् अवगम्य, उपेत्य शतमाचार्यान् हेतुभिः तान् मोहयामास॥ १९ ॥

Verse 20

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥

जनकस्तु तस्याः कस्याश्चित् कन्यायाः केवलदर्शनमात्रेऽपि अतिशयेनासक्तः, शतमाचार्यानपि उत्सृज्य, तं पुरुषं पृष्ठतोऽनुजगाम ॥२०॥

Verse 21

तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥

धर्मतः प्रणताय तस्मै परमकल्याणं ब्रुवन्, यत् सांख्येन विधीयते तत् परमं मोक्षं स उवाच ॥२१॥

Verse 22

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

जातिनिर्वेदं उक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत्; कर्मनिर्वेदं उक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥२२॥

Verse 23

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः, तं मोहं विद्धि—अनाश्वासिकं विनाशि चञ्चलं अध्रुवम् ॥२३॥

Verse 24

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके, ‘आगमात् परमोऽस्ति’ इति ब्रुवन्नपि स पराजितः ॥२४॥

Verse 25

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः; क्लेशो मृत्युः, जरा-व्याधयश्च मृत्युरेव। मोहात् जनोऽनात्मानम् आत्मेति मन्यते—तदेव परमं असम्मतं मतम्॥

Verse 26

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥

अथ चेदेवमप्यस्ति, तदपि लोके नोपपद्यते; यथा राजा कश्चिद् ‘अजरोऽहम् अमृत्युश्च’ इति मन्यते॥

Verse 27

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥

असितलक्षणे तस्मिन् तत्त्वे ‘अस्ति’ ‘नास्ति’ इति च वदन्ति जनाः। किमधिष्टाय तर्हि लोकयात्रा-निश्चयं ब्रूयात्॥

Verse 28

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं, कृतान्तो ह्येतयोरपि। प्रत्यक्षाद् भिन्नो ह्यागमः; कृतान्तं विना न किंचन सिद्ध्यति॥

Verse 29

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन् कल्पयन्त्यपि सिद्धान्तम्। नास्तिकानां मते तु शरीरात् पृथग् अन्यो जीवो नास्ति स्थितः॥

Verse 30

रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥

रेतोवटसम्भूता कणिका घृतपाकेऽधिवासिता जातिस्मृतिं जनयति। अयस्कान्तः सूर्यकान्तश्च जलभक्षणवृत्त्यनुगतौ—केवलं जलमाश्रित्य जीवनम्॥

Verse 31

प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥

प्रेतभूतप्रियत्वं देवतायाः, उपयाचनं च हविर्दानार्थम्। मृतकर्मनिवृत्तेः प्रवर्तनं च—एतानि लक्षणानि प्रमाणमिति निश्चयः॥

Verse 32

नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

ननु केचिदेते हेतवो मूर्तिस्थिताः सन्ति। अमूर्तस्य तु मूर्तेन सह सामान्यं नोपलभ्यते॥

Verse 33

अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥

अविद्या कर्म तृष्णा चेति केचिदाहुः पुनर्भवहेतून्। तस्मिन्नष्टे च दग्धे च मरणधर्मिणि चित्ते पुनर्भवो न भवति॥

Verse 34

अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥

अस्मादपि मोहादन्यो मोहः प्रजायते; तं सत्त्वसंक्षयमाहुः। यदा सरूपतोऽन्यो, जातितः, श्रुततः, अर्थतः चान्य इति मन्यते॥

Verse 35

कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥

कथमस्मिन्निति “स इह” इत्येव सम्बन्धः सुसङ्गतः स्यात्? एवं सति ज्ञानविद्यातपोबलैः का वा परमा प्रीतिः स्यात्॥

Verse 36

यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥

यदस्याचरितं कर्म केवलसामान्यात् प्रतिपद्यते, अपि त्वं लोकेऽस्मिन्नेव अन्यैः प्राकृतैः दुःखितो भवेत्॥

Verse 37

सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥

सुखितो दुःखितो वापि—दृश्यादृश्यविनिर्णयः; यथा मुशलैर्हन्युः शरीरं, तत् पुनर्भवेत् पुनर्जन्मना॥

Verse 38

वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥

वृथा ज्ञानमन्यच्च, येनैतत् नोपलभ्यते; ऋतुसंवत्सरौ तिष्यः, शीतोष्णं प्रियाप्रिये च॥

Verse 39

यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥

यथा तातान् पश्यति तथा सत्त्वस्य संक्षयः; जरयाभिपरीतं देहं मृत्युना च विनाशितम्॥

Verse 40

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति; तथा देहेऽपि ये दुर्बलाः, ते पूर्वं नश्यन्ति—इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च।

Verse 41

आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥

आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च; लोकयात्राविधाता च दानधर्मफलागमं नियच्छति।

Verse 42

तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥

तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः; इति सम्यङ् मनस्येते बहवः सन्ति हेतवः।

Verse 43

ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥

‘एतदस्ति’ इति ‘नास्ति’ इति न कश्चित् प्रतिदृश्यते; तेषां विमृशतामेव तत् सम्यगभिधावतां सम्यगवगम्यते।

Verse 44

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत्; एवं तु अर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः।

Verse 45

आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥

यथा हस्तिपैः शिक्षितैर्हस्तिनोऽपकृष्यन्ते, तथैव आगमैः शास्त्रनियमैर्जनाः आकर्ष्य नीयन्ते ॥

Verse 46

अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥

अर्थाः सुखावहाभासाः अपि हन्ति; एतेषु बहवो लिहन्तोऽतिशुष्काः भवन्ति। महत्तरदुःखमापन्नाः, आमिषं हित्वा मृत्युवशं प्रयान्ति ॥

Verse 47

विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥

विनाशिनां च अध्रुवजीविनां किं बन्धुभिः, किं च मत्रपरिग्रहैः। यः सर्वं विहाय क्षणेन गच्छति, स गत्वा न पुनर्निवर्तते ॥

Verse 48

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि नित्यं शरीरं धारयन्ति। इदं दृष्ट्वा देहे रतिः कथं भवेत्? विनाशिन्यपि अस्मिन् शमो न विद्यते ॥

Verse 49

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥

इदं वाक्यमनुपधि, अचछलम्, परमनिरामयम्, आत्मसाक्षिकं च दृष्ट्वा नरपतिः विस्मितः; पुनरपि अनुयोक्तुं प्रवृत्तः ॥

Verse 50

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥

जनक उवाच— भगवन्, यदि प्रेत्य कस्यचित् संज्ञा न भवति, एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥५०॥

Verse 51

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात् पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥५१॥

Verse 52

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥५२॥

Verse 53

सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥

सनंदन उवाच— तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रान्तमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन् वाक्यैः कविः पञ्चशिखोऽब्रवीत् ॥५३॥

Verse 54

पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥

पञ्चशिख उवाच— उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥५४॥

Verse 55

वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥

पृथग्भूताः अपि पञ्च धातवः परस्परमुपाश्रित्य स्वस्वकर्मसु प्रवर्तन्ते—तोयं खं वायुः ज्योतिः धरा च॥

Verse 56

तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥

तेषु भावेन तिष्ठन्ति स्वभावतो वियुज्यन्ते च; आकाशं वायुः ऊष्मा स्नेहः पार्थिवं च—गुणतः प्रादुर्भवन्ति लीयन्ते॥

Verse 57

एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥

एषः पञ्चसमाहारः शरीरं; न तु स्वतो नैकधा। कायसंग्रहस्तु त्रिविधः—ज्ञानम् ऊष्मा च वायुश्च॥

Verse 58

इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥

अस्मात् इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थाश्च, स्वभावः चेतना मनश्च; प्राणापानौ विकाराः धातवश्च निःसृताः इति कथ्यते॥

Verse 59

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा च—एते पञ्चेन्द्रियाणि; चित्तपूर्वङ्गमा गुणाः इति कथ्यन्ते॥

Verse 60

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥

तत्र विज्ञानसंयुक्ता ध्रुवा चेतना त्रिविधा स्मृता—सुखरूपा, दुःखरूपा, तथा न दुःखं न सुखं इति।

Verse 61

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥

शब्दः स्पर्शो रूपं च—एते त्रयः मूर्त्यर्थप्रतिष्ठार्थमेव; अमृतात् तु पञ्च सद्गुणा जायन्ते, ज्ञानसिद्धये।

Verse 62

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः च लभ्यते; सा परमा शुद्धिः ‘बुद्धिः’ इति उच्यते—महत् अव्ययम्।

Verse 63

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥

इमं गुणसमाहारम् आत्मभावेन पश्यतः ‘अहं-मम’ इति, असम्यग्दर्शनात् अनन्तं दुःखं नोपशाम्यति।

Verse 64

अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥

अनात्मेति यद् दृष्टं, तेन ‘नाहं न मम’ इत्यपि; किमधिष्ठानात् प्रसक्ता दुःखसंततिः वर्तते?

Verse 65

तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥

तत्र ‘सम्यग्जन’ इति नाम्ना जनः त्यागशास्त्रमनुत्तमं सम्यक् शृणुयात्; तच्च भाष्यमाणं मोक्षाय साधनं भविष्यति॥

Verse 66

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥

त्याग एव हि सर्वेषां प्रोक्तानामपि कर्मणां सारः; नित्यं मिथ्याविनीतानां तु क्लेशो दुःखावहं तमः प्रादुर्भवति॥

Verse 67

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि विधीयन्ते, भोगत्यागे व्रतानि च; सुखत्यागात् तपो योगश्च जायते, सर्वत्यागे तु समापना परमा॥

Verse 68

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥

अयमेव तस्य मार्गोऽद्वैधः, सर्वत्यागस्य दर्शितः; अनेन दुःखं सम्यक् परित्यज्यते, अन्यथा तु दुर्गतिः स्यात्॥

Verse 69

पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥

पञ्च ज्ञानेंद्रियाणि प्रोक्त्वा, मनः षष्ठं चेतसि; इदानीं पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि वक्ष्यामि॥

Verse 70

हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥

हस्तौ कर्मेन्द्रियं ज्ञेयं, पादौ गतीन्द्रियं तथा। प्रजनने मेढ्रमाख्यातं, विसर्गे पायुरिन्द्रियम्॥

Verse 71

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥

वाक् पञ्चविधा ज्ञेया—शब्दो विशेष उच्यतेऽर्थः। एवमेकादशैतानि बुद्ध्या मनो निवर्तयेत्॥

Verse 72

कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥

कर्णः शब्दश्च चित्तं च—त्रयः श्रवणसंग्रहे। तथा स्पर्शे तथा रूपे, तथा रसगन्धयोः॥

Verse 73

एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥

एवं पञ्च त्रिकाः प्रोक्ताः गुणास्तदुपलब्धये। येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात् समुपस्थितः॥

Verse 74

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥

सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्चेति ते त्रयः। त्रिविधा वेदवाणीऽपि येषु प्रसृता सर्वसाधिनी॥

Verse 75

प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं च संशान्तचित्तता—अकुतश्चित् कुतश्चिद्वा हेत्वहेतुतः समुत्पन्ना एते चित्ते सात्त्विकगुणलक्षणानि भवन्ति॥

Verse 76

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥

अतुष्टिः परितापः शोकः लोभः तथा अक्षमा—एतानि रजसः लिङ्गानि; हेत्वहेतुतोऽपि तानि दृश्यन्ते॥

Verse 77

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥

अविवेकः मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता च—एतेऽन्ये च विविधा तामसा गुणाः कथञ्चिदपि चित्ते वर्तन्ते॥

Verse 78

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥

इमां विमोक्षबुद्धिं यो वेद, आत्मानं चाप्रमत्तोऽन्विच्छति; स कर्मफलैरनिष्टैर्न लिप्यते—विषपत्रं जलेन सिक्तमिव॥

Verse 79

दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥

दृढैर्विविधैः पाशैर्विमुक्तः—प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च; यदा दुःखसौख्ये जहाति, तदा मुक्तोऽलिङ्गोऽग्र्यां गतिमेति॥

Verse 80

श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥

श्रुतिप्रमाणैः समागममङ्गलैश्च समाश्रितः स जरामृत्युभयादतीतः। क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे॥

Verse 81

अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥

अलेपमाकाशमलिङ्गमेवमास्थाय पश्यन्ति महत्यशक्ताः। यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तन्तुक्षये तिष्ठति यात्यमानः॥

Verse 82

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन्। यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च॥

Verse 83

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम्। मत्स्यं यथा वाप्युदके पतन्तमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः॥

Verse 84

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिङ्गः॥

Verse 85

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥

पञ्चशिखेन स्वयमेवात्र भाष्यमाणमिदममृतपदं श्रुत्वा राजा सर्वथा सम्यगवलोक्य निश्चितार्थः सन् वीतशोकः परमसुखेन विजहार।

Verse 86

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥

अपि च मैथिलेन गीतं—अग्निना नगरमुपाहितमभिवीक्ष्य भूमिपालः स्वयमेव किल स्माह—“न खलु ममात्र किंचिद्दह्यते” इति।

Verse 87

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥

महामुने, य इमं विमोक्षनिश्चयं पठति तथा सततमवेक्षते, स उपद्रवान्नानुभवति; अदुःखितः सन् प्रमुच्यते—यथा मैथिलः कपिलमिवैत्य।