Śokanivāraṇa: Non-brooding, Impermanence, Contentment, and Śuka’s Renunciation

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शांतिकरं शिवम् । निशम्य लभ्यते बुद्धिर्लब्धायां सुखमेधते ॥ १ ॥

सनत्कुमार उवाच— अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शांतिकरं शिवम् । निशम्य लभ्यते बुद्धिः, लब्धायां सुखमेधते ॥

Verse 2

हर्षस्थानसहस्राणि शोकस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशंति न पंडितम् ॥ २ ॥

हर्षस्थानसहस्राणि शोकस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढम् आविशन्ति न पण्डितम् ॥

Verse 3

अनिष्टसंप्रंयोगाश्च विप्रयोगात्प्रियस्य च । मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ॥ ३ ॥

अनिष्टसम्प्रयोगाश्च विप्रयोगात् प्रियस्य च । मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ॥

Verse 4

द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तेन्न चिंदयेत् । ताननाद्रियमाणश्च स्नेहबन्धाद्विमुच्यते ॥ ४ ॥

द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तान् न चिन्तयेत् । ताननाद्रियमाणश्च स्नेहबन्धाद्विमुच्यते ॥

Verse 5

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्त्तते । अनिष्टबुद्धितां यच्छेत्ततः क्षिप्रं विराजते ॥ ५ ॥

यत्र रागः प्रवर्तते तत्र दोषदर्शी भवति। अनिष्टबुद्धिं निगृह्य ततः क्षिप्रं प्रसन्नतया स्थैर्येण च विराजते॥

Verse 6

नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति । अस्याभावेन युज्येतं तञ्चास्य तु निवर्तते ॥ ६ ॥

योऽतीतमनुशोचति तस्य नार्थो न धर्मो न यशः। तेषामभावेन स युज्यते, यच्चास्यास्ति तदपि तस्मान्निवर्तते॥

Verse 7

गुणैर्भूतानि युज्यंते तथैव च न युज्यते । सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥ ७ ॥

गुणैर्भूतानि बध्यन्ते गुणैरेव विमुच्यन्ते। एतत्सर्वं न तु तस्यैकस्य; तस्मिन् हि शोकस्थानं न विद्यते॥

Verse 8

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति । दुःखेन लभते दुःखं महानर्थे प्रपद्यते ॥ ८ ॥

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति। स दुःखेनैव दुःखं लभते, महानर्थे प्रपद्यते॥

Verse 9

दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते । यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुर्चितयेत् ॥ ९ ॥

शारीरे मानसे च दुःखोपघाते उपस्थिते, यस्मिन् यत्नः कर्तुं न शक्यते, तं पुनः पुनर्नानुचिन्तयेत्॥

Verse 10

भैषज्यमेतद्दःखस्य यदेतन्नानुचिंतयेत् । चिंत्यमानं हि न व्येति भूयश्चाभिप्रवर्द्धते ॥ १० ॥

एतदेव दुःखस्य भैषज्यं—यदेतन्नानुचिन्तयेत्। यतः चिन्त्यमानं न व्येति, भूय एव चाभिवर्धते॥

Verse 11

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः । एतद्विज्ञाय सामर्थ्यं न वान्यैः समतामियात् ॥ ११ ॥

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्यात्, शारीरं तु औषधैः। एतत्सामर्थ्यं विज्ञाय, नान्यैः समतामियात्॥

Verse 12

अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसञ्चयः । आरोग्यं प्रियसंवासं न मृध्येत्पंडितः क्वचित् ॥ १२ ॥

अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसञ्चयः। आरोग्यं प्रियसंवासं—न मृध्येत् पण्डितः क्वचित्॥

Verse 13

नाज्ञानप्रभवं दुःखमेकं शोचितुमर्हति । अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १३ ॥

नाज्ञानप्रभवं दुःखम् एकं शोचितुमर्हति। अशोचन् प्रतिकुर्वीत, यदि पश्येदुपक्रमम्॥

Verse 14

सुखात्प्रियतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः । जरामरणदुःखेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत् ॥ १४ ॥

सुखात् प्रियतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः। जरामरणदुःखेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत्॥

Verse 15

भजंति हि शारीराणि रोगाः शरीरमानसाः । सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः ॥ १५ ॥

शरीरिणां हि शरीरमानसाः रोगाः भजन्ति; ते तीक्ष्णाग्राः सायका इव दृढधन्विभिः प्रयुक्ताः सन्तः प्रहरन्ति ॥१५॥

Verse 16

व्याधितस्य चिकित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः । आमयस्य विनाशाय शरीरमनुकृष्यते ॥ १६ ॥

व्याधितस्य चिकित्साभिः त्रस्यतः जीवितैषिणः; आमयविनाशाय शरीरं अनुकृष्यते, शम्यते च ॥१६॥

Verse 17

स्रंसंति न निवर्तंते स्रोतांसि सरितामिव । आयुरादाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनःपुनः ॥ १७ ॥

सरितां स्रोतांसि इव स्रंसन्ति न निवर्तन्ते; रात्र्यहानि पुनःपुनः मर्त्यानाम् आयुः आदाय गच्छन्ति ॥१७॥

Verse 18

अपयंत्ययमत्यंतं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । जातं मर्त्यं जरयति निमिषं नावतिष्टते ॥ १८ ॥

शुक्लकृष्णपक्षयोः अत्यन्तम् अपयाति कालः; जातं मर्त्यं जरयति, निमिषमपि नावतिष्ठते ॥१८॥

Verse 19

सुखदुःखाभिभूतानामजरो जरयत्यसून् । आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १९ ॥

सुखदुःखाभिभूतानाम् असून् अजरः अपि जरयति; आदित्यः हि पुनःपुनः अस्तं अभ्येति, पुनः पुनरुदेति च ॥१९॥

Verse 20

अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशंकितान् । इष्टानिष्टा मनुष्याणां मतं गच्छन्ति रात्रयः ॥ २० ॥

अदृष्टपूर्वान् भावान् आदाय, अपरिशङ्कितान् च मनोविकारान् वहन्त्यः रात्रयः; मनुष्याणाम् इष्टानिष्टफलप्रदाः इव शनैः शनैः गच्छन्ति॥२०॥

Verse 21

यो यदिच्छेद्यथाकामं कामानां तत्तदाप्नुयात् । यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥ २१ ॥

यो यद् इच्छेत् यथाकामं, कामानां तत्तद् आप्नुयात्; यदि पुरुषस्य क्रियाफलं न स्यात् पराधीनम्॥२१॥

Verse 22

संयताश्चैव तक्षाश्च मतिमंतश्च मानवाः । दृश्यंते निष्फलाः संतः प्रहीनाश्च स्वकर्मभिः ॥ २२ ॥

संयताश्चैव तक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः; दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः, प्रहीनाश्च स्वकर्मभिः॥२२॥

Verse 23

अपरे निष्फलाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः । आशाभिरण्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः ॥ २३ ॥

अपरे निष्फलाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः; आशाभिरर्थसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः॥२३॥

Verse 24

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । वंचनायां च लोकेषु ससुखेष्वेव जीयते ॥ २४ ॥

भूतानाम् अपरः कश्चित् हिंसायां सततोत्थितः; वञ्चनायां च लोकेषु ससुखेष्वेव जीयते॥२४॥

Verse 25

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्टति । कश्चित्कर्माणि कुरुते न प्राप्यमधिगच्छति ॥ २५ ॥

अचेष्टमानोऽपि कश्चिदासीनः श्रीया कदाचिदुपतिष्ठ्यते। अन्यः पुनर्बहुकर्मकृत् सन्नपि यत्प्राप्यं तन्नाधिगच्छति॥

Verse 26

अपराधान्समाच्ष्टुं पुरुषस्य स्वभावतः । शुक्रमन्यत्र संभूतं पुनरन्यत्र गच्छति ॥ २६ ॥

स्वभावतो हि पुरुषोऽपराधान् समाचरति। शुक्रमन्यत्रोत्पन्नं पुनरन्यत्र गच्छति—एवं जन्मचक्रं प्रवर्तते॥

Verse 27

तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति मानवः । आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते ॥ २७ ॥

तस्य योनौ प्रसक्तस्य मानवस्य गर्भो भवति। यस्य तु निवृत्तिरुपलभ्यते सा आम्रपुष्पोपमा निगद्यते॥

Verse 28

केषांचित्पुत्रकामानामनुसन्तानमिच्छताम् । सिद्धौ प्रयतमानानां नैवांडमुपजायते ॥ २८ ॥

केषांचित्पुत्रकामानामनुसन्तानमिच्छतां सिद्ध्यर्थं प्रयतमानानामपि नैवाण्डमुपजायते॥

Verse 29

गर्भादुद्विजमानानां क्रुद्धादशीविषादिव । आयुष्मान् जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितेव सः ॥ २९ ॥

गर्भादुद्विजमानानां क्रुद्धाशीविषादिव भयभीतानामपि आयुष्मान् पुत्रो जायते। तर्हि स पिता कथं प्रेतो भवेत्॥

Verse 30

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रहेतुभिः । दशमासान्परिधृता जायते कुलपांसनाः ॥ ३० ॥

देवान् इष्ट्वा तपः तप्त्वा कृपणैः पुत्रहेतुभिः । दशमासान् परिधृता जायते कुलपांसना ॥

Verse 31

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान् । विमलानभिजायन्ते लब्ध्वा तैरेव मङ्गलैः ॥ ३१ ॥

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसञ्चितान् । विमलान् अभिजायन्ते लब्ध्वा तैरेव मङ्गलैः ॥

Verse 32

अन्योन्य समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे । उपद्रवइवादृष्टो योनौ गर्भः प्रपद्यते ॥ ३२ ॥

अन्योन्यं समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे । उपद्रव इवादृष्टो योनौ गर्भः प्रपद्यते ॥

Verse 33

स्निग्धत्वादिंद्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् । परित्यजति यो दुःखं सुखमप्युभयं नरः ॥ ३३ ॥

स्निग्धत्वादिन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् । परित्यजति यो दुःखं सुखमप्युभयं नरः ॥

Verse 34

अत्येति ब्रह्म सोऽत्यन्तं सुखमप्यश्नुते परम् । दुःखमर्था हि त्यज्यंते पालने च न ते सुखाः ॥ ३४ ॥

अत्येति ब्रह्म सोऽत्यन्तं सुखमप्यश्नुते परम् । दुःखमर्था हि त्यज्यन्ते पालने च न ते सुखाः ॥

Verse 35

श्रुत्वैव नाधिगमनं नाशमेषां न चिंतयेत् । अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिका नराः ॥ ३५ ॥

श्रुतिमात्रेणैव नाधिगमं मन्येत, न च एषां लौकिकावस्थानां नाशं चिन्तयेत्। वैशेषिकबुद्धयः नराः अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य पुनः पुनः परिवर्तन्ते॥

Verse 36

अतृप्ता यांति विध्वंसं सन्तोषं यांति पंडिताः । सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः ॥ ३६ ॥

अतृप्ताः विनाशं यान्ति, पण्डिताः सन्तोषं यान्ति। सर्वे निचयाः क्षयान्ताः, सर्वे समुच्छ्रयाः पतनान्ताः॥

Verse 37

संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं हि जीवितम् । अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ॥ ३७ ॥

संयोगाः विप्रयोगान्ताः, जीवितं हि मरणान्तम्। पिपासायाः अन्तो नास्ति, तुष्टिस्तु परमं सुखम्॥

Verse 38

तस्मात्संतोषमेवेह धनं शंसन्ति पंडिताः । निमेषमात्रमपि हि योऽधिगच्छन्न तिष्टति ॥ ३८ ॥

तस्मात् इह पण्डिताः सन्तोषमेव धनं शंसन्ति; यत् किञ्चिदधिगतं तन्निमेषमात्रमपि न तिष्ठति॥

Verse 39

सशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिंतयेत् । भूतेषु भावं संचिंत्य ये बुद्ध्या तमसः परम् ॥ ३९ ॥

सशरीरेषु अनित्येषु भूतेषु नित्यं किमनुचिन्तयेत्? सर्वभूतेषु भावं सञ्चिन्त्य ये बुद्ध्या तमसः परं तदधिगच्छन्ति॥

Verse 40

न शोचंति गताध्वानः पश्यंति परमां गतिम् । संचिन्वन्नेकमेवैनं कामानावितृप्तकम् ॥ ४० ॥

गताध्वानः न शोचन्ति; परमां गतिं पश्यन्ति। यः तु कामान् एवैकमेव संचिन्वन् अवितृप्तकः सदा भवति॥

Verse 41

व्याघ्र पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति । अथाप्युपायं संपश्येद्दुःखस्यास्य विमोक्षणे ॥ ४१ ॥

व्याघ्रः पशुमिव आसाद्य यथा मृत्युः जनं गृहीत्वा नयति। तस्मादस्य दुःखस्य विमोक्षणोपायं नूनं संपश्येत्॥

Verse 42

अशोचन्नारभेन्नैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् । शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गंधे च परमं तथा ॥ ४२ ॥

अशोचन् नैव आरभेत; युक्तः च अव्यसनी भवेत्। शब्द-स्पर्श-रस-रूप-गन्धेषु च परं संयमं धारयेत्॥

Verse 43

नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाऽधनस्य वा । वाक्संप्रयोगाद्भृतानां नास्ति दुःखमनामयम् ॥ ४३ ॥

धनिनो वा अधनस्य वा नोपभोगात् परं किञ्चित्। भृतानां तु वाक्संप्रयोगात् दुःखम् अनामयं जायते॥

Verse 44

विप्रयोगश्च सर्वस्य न वाचा न च विद्यया । प्रणयं परिसंहृत्य संस्तुतेष्वितरेषु च ॥ ४४ ॥

सर्वस्य विप्रयोगः न वाचा न च विद्यया। प्रणयं परिसंहृत्य संस्तुतेषु इतरेषु च समो भवेत्॥

Verse 45

विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पंडितः । अध्यात्मगतमालीनो निरपेक्षो निरामिषः ॥ ४५ ॥

विचरेदनहङ्कारः स एव सुखी स च पण्डितः । अध्यात्मनिष्ठोऽन्तर्मालीनो निरपेक्षो निरामिषः ॥

Verse 46

आत्मनैव सहायेन चश्चरेत्स सुखी भवेत् । सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ॥ ४६ ॥

आत्मनैव सहायेन विचरेत् स सुखी भवेत् । सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ॥

Verse 47

नैनं प्रज्ञा सुनियतं त्रायते नापि पौरुषम् । स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति ॥ ४७ ॥

नैनं प्रज्ञा सुनियतं त्रायते नापि पौरुषम् । स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति ॥

Verse 48

उपद्रव इवानिष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते । तानि पूर्वशरीराणि नित्यमेकं शरीरिणम् ॥ ४८ ॥

उपद्रव इवानिष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते । तानि पूर्वशरीराणि नित्यमेकं शरीरिणम् ॥

Verse 49

प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम् । निर्दग्धं परदेहेन परदेंहं बलाबलम् ॥ ४९ ॥

प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम् । निर्दग्धं परदेहेन परदेहं बलाबलम् ॥

Verse 50

विनश्यति विनाशांते नावि नावमिवाचलाम् । संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिंदुमचेतनम् ॥ ५० ॥

विनाशकाले विनश्यत्येव—सागरे नाव इव स्थिराभासिनी। तथा केवलसङ्गत्या जठरे न्यस्तः अचेतनः रेतोबिन्दुः॥५०॥

Verse 51

केन यत्नेन जीवंतं गर्भं त्वमिह पश्यसि । अन्नपानानि जीर्यंते यत्र भक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ ५१ ॥

केन यत्नेन त्वमिह जीवंतं गर्भं पश्यसि? यत्र अन्नपानानि जीर्यन्ते, भक्ष्याश्च भक्षिताः भवन्ति॥५१॥

Verse 52

तस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यति । गर्भे मूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः ॥ ५२ ॥

तस्मिन्नेव उदरे गर्भः किं न अन्नमिव जीर्यति? गर्भे मूत्रपुरीषयोः स्वभावनियतैव गतिः॥५२॥

Verse 53

धारणे वा विसर्गे च न कर्तुं विद्यतेऽवशः । प्रभवंत्युदरे गर्भा जायमानास्तथापरे ॥ ५३ ॥

धारणे वा विसर्गे वा अवशस्य न कर्तुं शक्यते। उदरे गर्भाः प्रभवन्ति, तथैवापरे जायन्ते—नियतवशात्॥५३॥

Verse 54

आगमेन महान्येषां विनाश उपपद्यते । एतस्माद्योनिसंबंधाद्यो जीवन्परिमुच्यते ॥ ५४ ॥

आगमेन महात्मनां बन्धविनाशः समुपपद्यते। एतस्माद् योनिसम्बन्धात् यो जीवन्नेव परिमुच्यते स विमुक्तः॥५४॥

Verse 55

पूजां न लभते कांचित्पुनर्द्धंद्वेषु मज्जति । गर्भस्य सह जातस्य सप्तमीमीदृशीं दशाम् ॥ ५५ ॥

स काञ्चिदपि पूजां न लभते, पुनर्द्वन्द्वेषु मज्जति। गर्भसहजातस्य देहिनः सप्तम्यां एवमीदृशी दशा॥

Verse 56

प्राप्नुवंति ततः पंच न भवंति शतायुषः । नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः ॥ ५६ ॥

ततः पञ्चैव वर्षाणि प्राप्नुवन्ति, न शतायुषो भवन्ति। मनुष्याणां नाभ्युत्थाने न योगाः स्युः—नात्र संशयः॥

Verse 57

व्याधिभिश्च विवध्यंते व्याघ्रैः क्षुद्रमृगा इव । व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलंधनम् ॥ ५७ ॥

व्याधिभिश्च विवध्यन्ते व्याघ्रैः क्षुद्रमृगा इव। व्याधिभिर्भक्ष्यमाणास्ते त्यजन्ति विपुलं धनम्॥

Verse 58

वेदना नापकर्षंति यतमानास्चिकित्सकाः ॥ ५८ ॥

यतमानाश्चिकित्सका अपि वेदनां नापकर्षन्ति॥

Verse 59

ते चापि विविधा वैद्याः कुशला संमतौषधाः । व्याधिभिः परिकृष्यंते मृगा ज्याघ्रैरिवार्दिताः ॥ ५९ ॥

तेऽपि विविधा वैद्याः कुशलाः संमतौषधाः। व्याधिभिः परिकृष्यन्ते मृगा व्याघ्रैरिवार्दिताः॥

Verse 60

ते पिबंति कषायांश्च सर्पीषि विविधानि च । दृश्यंते जरया भग्ना नागैर्नागा इवोत्तमाः ॥ ६० ॥

ते कषायान् पिबन्ति सर्पींषि च विविधानि; तथापि जरया भग्ना दृश्यन्ते—यथा नागैर्नागा इवोत्तमाः।

Verse 61

कैर्वा भुवि चिकित्स्येंत रोगार्त्ता मृगपक्षिणः । श्वापदाश्च दरिद्राश्च प्रायो नार्ता भवंति ते ॥ ६१ ॥

कैर्वा भुवि चिकित्स्यन्ते रोगार्ता मृगपक्षिणः? श्वापदाश्च दरिद्राश्च—प्रायो नार्ता भवन्ति ते।

Verse 62

घोरानपि दुराधर्षान्नृपतीनुग्रतेजस । आक्रम्य रोग आदत्ते पशून्पशुपचो यथा ॥ ६२ ॥

घोरानपि दुराधर्षान् नृपतीन् उग्रतेजसः; आक्रम्य रोग आदत्ते पशून् पशुपचो यथा।

Verse 63

इति लोकमनाक्रंदं मोहशोकपरिप्लुतम् । स्रोतसा महसा क्षिप्रं ह्रियमाणं बलीयसा ॥ ६३ ॥

इति लोकम् अनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम्; स्रोतसा महसा क्षिप्रं ह्रियमाणं बलीयसा।

Verse 64

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा । स्वभावा ह्यतिवर्तंते ये निर्मुक्ताः शरीरिषु ॥ ६४ ॥

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा; स्वभावा ह्यतिवर्तन्ते ये निर्मुक्ताः शरीरिषु।

Verse 65

उपर्यपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छति । यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥ ६५ ॥

उपर्युपरि लोके सर्वः श्रेष्ठो भवितुमिच्छति। यथाशक्ति प्रयतते, न च तद्वर्तते तथा॥

Verse 66

न म्रियेरन्नजीर्येरन्सर्वे स्युः सार्वकामिकाः । नाप्रियं प्रतिपद्येरन्नुत्थानस्य फलं प्रति ॥ ६६ ॥

न म्रियेरन्न जीर्येरन् सर्वे स्युः सार्वकामिकाः। नाप्रियं प्रतिपद्येरन् उत्थानफलमाश्रिताः॥

Verse 67

ऐश्वर्यमदमत्ताश्च मानान्मयमदेन च । अप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रांताः पर्युपासते ॥ ६७ ॥

ऐश्वर्यमदमत्ताश्च मानमायामदेन च। अप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रान्ताः पर्युपासते॥

Verse 68

शोकाः प्रतिनिवर्तंते केषांचिदसमीक्षताम् । स्वं स्वं च पुनरन्येषां न कंचिदतिगच्छति ॥ ६८ ॥

शोकाः प्रतिनिवर्तन्ते केषाञ्चिदसमीक्षताम्। स्वं स्वं च पुनरन्येषां न कञ्चिदतिगच्छति॥

Verse 69

महञ्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु । वहंति शिबिकामन्ये यांत्यन्ये शिबिकारुहः ॥ ६९ ॥

महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसन्धिषु। वहन्ति शिबिकामन्ये यान्त्यन्ये शिबिकारुहः॥

Verse 70

सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरः सराः । मनुजाश्च गतश्रीकाः शतशो विविधाः स्त्रियाः ॥ ७० ॥

सर्वेषामृद्धिकामानां केषांचिद् रथपुरःसराः; केचिन्मनुजाः गतश्रीकाः, शतशो नानाविधाः स्त्रियश्च दृश्यन्ते॥७०॥

Verse 71

द्वंद्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः । इदमन्यत्परं पश्य नात्र मोहं करिष्यसि ॥ ७१ ॥

द्वन्द्वारामेषु भूतेषु नराः एकैकशो गच्छन्ति; इदम् अन्यत् परं पश्य, नात्र मोहं करिष्यसि॥७१॥

Verse 72

धर्मं चापि त्यजा धर्मं त्यज सत्यानृतां धियम् । सर्वं त्यक्त्वा स्वरूपस्थः सुखी भव निरामयः ॥ ७२ ॥

धर्मं चापि त्यज; धर्माभिमानं त्यज; सत्यानृतविकल्पधियं त्यज। सर्वं त्यक्त्वा स्वरूपस्थः सुखी भव निरामयः॥७२॥

Verse 73

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तम । येन देवाः परित्यज्य भर्त्यलोकं दिवं गताः ॥ ७३ ॥

एतत् ते परमं गुह्यं मया आख्यातम्, ऋषिसत्तम; येन देवाः भृत्यलोकं परित्यज्य दिवं गताः॥७३॥

Verse 74

सनंदन उवाच । इत्युक्त्वा व्यासतनयं समापृच्छ्य महामुनिः । सनत्कुमारः प्रययौ पूजितस्तेन सादरम् ॥ ७४ ॥

सनन्दन उवाच—इत्युक्त्वा व्यासतनयं समापृच्छ्य महामुनिः; सनत्कुमारः तेन सादरं पूजितः प्रययौ॥७४॥

Verse 75

शुकोऽपि योगिनां श्रेष्टः सम्यग्ज्ञात्वा ह्यवस्थितम् । ब्रह्मणः पदमन्वेष्टुमुत्सुकः पितरं ययौ ॥ ७५ ॥

शुकोऽपि योगिनां श्रेष्ठः सम्यग्ज्ञात्वा ह्यवस्थितम् । ब्रह्मणः परमं पदमन्वेष्टुमुत्सुकः पितरं ययौ ॥

Verse 76

ततः पित्रा समागम्य प्रणम्य च महामुनिः । शुकः प्रदक्षिणीकृत्य ययौ कैलासपर्वतम् ॥ ७६ ॥

ततः पित्रा समागम्य प्रणम्य च महामुनिः । शुकः प्रदक्षिणीकृत्य ययौ कैलासपर्वतम् ॥

Verse 77

व्यासस्तद्विरहाद्दूनः पुत्रस्नेहसमावृतः । क्षणैकं स्थीयतां पुत्र इति च क्रोश दुर्मनाः ॥ ७७ ॥

व्यासस्तद्विरहाद्दूनः पुत्रस्नेहसमावृतः । क्षणैकं स्थीयतां पुत्र इति च क्रोश दुर्मनाः ॥

Verse 78

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनः । मोक्षमेवानुसंचित्य गत एव परं पदम् ॥ ७८ ॥

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनः । मोक्षमेवानुसंचित्य गत एव परं पदम् ॥

Verse 79

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे एकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे एकषष्टितमोऽध्यायः ॥