Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Verse 1

सनंदन उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबंधेन मुखं वेदस्य सांप्रतम् ॥ १ ॥

सनन्दन उवाच। अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद। सिद्धरूपप्रबन्धेन मुखं वेदस्य साम्प्रतम्॥

Verse 2

सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ॥ २ ॥

सुप्तिङन्तं पदं विप्र, सुपां सप्त विभक्तयः। स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता, सा प्रातिपदिकात्मिका॥

Verse 3

संबोधने च लिंगादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ ३ ॥

संबोधने च लिङ्गाद्युक्ते, कर्मणि कर्तरि च प्रयुज्यमानम् । अर्थवत् प्रातिपदिकं तद् धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥

Verse 4

अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरांतरेण संयुते ॥ ४ ॥

अमौ-शस् इति द्वितीया; तत् कर्म यत् क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्ता, अन्तरान्तरेण संयुतेऽपि ॥

Verse 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः ॥ ५ ॥

टाभ्याम्-भिसः तृतीया स्यात्, करणार्थे कर्तरि ईरिता । येन क्रियते तत् करणं, सः कर्ता स्यात् करोति यः ॥

Verse 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम् ॥ ६ ॥

ङे-भ्याम्-भ्यसः चतुर्थो स्यात्, संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै, रोचते संप्रदानकम् ॥

Verse 7

पंचमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः ॥ ७ ॥

पञ्चमी स्यात् ङसि-भ्याम्-भ्यः, ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते, अपदत्ते च यं यतः ॥

Verse 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबंधमुख्यके । ङ्योस्सुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ ८ ॥

ङस्-ओसाम्-प्रत्ययाभ्यां या विभक्तिः सा षष्ठी, स्वामि-स्वत्वयोः सम्बन्धं मुख्यतया बोधयति। ङ्योस्-सुप्-प्रत्ययाभ्यां या विभक्तिः सा सप्तमी, सा चाधिकरणे—आधारस्थाने—प्रवर्तते॥

Verse 9

आधारे चापि विप्रेंद्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ ९ ॥

आधारेऽपि, हे विप्रेन्द्र, रक्षार्थं प्रयोगे सति—ईप्सितम् अनीप्सितं वा यत्—तदपादानकं स्मृतम्॥

Verse 10

पंचमी पर्यणङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १० ॥

पर्यणङ्-योगे ‘इतरत्र/वर्जने’ अर्थे, तथा अन्यदिङ्मुखे च, पञ्चमी विभक्तिः प्रयुज्यते। एतैः कर्मप्रवचनीयक-योगे तु द्वितीया विभक्तिः स्यात्॥

Verse 11

लक्षणेत्थंभूतोऽभिरभागे चानुपरिप्रति । अंतरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते ॥ ११ ॥

‘उप’ इति पदं लक्षणे, इत्थंभूते, ‘अभि’ अर्थे, भागे च; तथा ‘अनु-परि-प्रति’ अर्थेषु; ‘अन्तर’ अर्थे, ‘सह’ अर्थे, तथा ‘हीन’ अर्थे च प्रयुज्यते इति कथ्यते॥

Verse 12

द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १२ ॥

चेष्टायां गतिकर्मणि च द्वितीया च चतुर्थी च विभक्ती भवतः। अप्राणिषु अपि एते द्वे विभक्ती प्रयुज्येते, विशेषतः ‘मन्य’ कर्मणि, अनादरार्थे च॥

Verse 13

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १३ ॥

नमः स्वस्ति स्वधा स्वाहा अलं वषट् इत्यादयः शब्दा दत्वर्थे चतुर्थीं नियच्छन्ति; तादर्थ्येऽपि चतुर्थी, धातोस्तुमुनन्तो भावं कर्तुमिच्छां च वाचयति।

Verse 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ १४ ॥

तृतीया सहयोगे प्रयुज्यते, कुत्सिताङ्गे विशेषणे च; काले भावे च सप्तमी स्यात्, एतादृशेषु योगेषु षष्ठ्यपि क्वचिद्भवति।

Verse 15

स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके ॥ १५ ॥

स्वामीश्वराधिपतिसाक्षिदायादसूतकादिभिः शब्दैर्निर्धारणे द्वे विभक्ती स्तः; हेत्वर्थप्रयोगे तु षष्ठी विभक्तिः प्रयुज्यते।

Verse 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि ॥ १६ ॥

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके, हिंसार्थप्रयोगेषु च, कृतिकर्मणि कर्तरि च कर्ता एवाधिकृतो ज्ञेयः।

Verse 17

न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका । एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु । भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः ॥ १७ ॥

न कर्तृकर्मणोः षष्ठी, निष्टादिप्रतिपादिका; एता विभक्तयो द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु, भूवादितिङन्तेषु च लकारा दश स्मृताः।

Verse 18

तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः । मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम् ॥ १८ ॥

‘तिप्त’ इति ‘संतीति’ च—प्रथमो मध्यमश्च रूपौ; ‘सिप्थस्थ’ इत्युत्तमं (परमं) रूपम्। परस्मैपदे तु पादान्त-प्रत्ययानां लोपोऽपि विधीयते—एष नियमः कथितः॥

Verse 19

त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु ॥ १९ ॥

प्रथमा प्रत्ययाः ‘त, आते, ंते’; ततः ‘से, आथे’; ‘ध्वे’ चोत्तमः। तथा ‘ए, वहे, मह’ इत्यादेशाः ज्ञेयाः; लिङ्गादिष्वपि अन्येऽपि (आदेशा) बोध्याः॥

Verse 20

नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ॥ २० ॥

नाम्नि प्रयुज्यमाने (कर्तरि) प्रथमपुरुषत्वं भवति। ‘युष्मद्’ इति मध्यमपुरुषः प्रोक्तः; ‘अस्मद्’ इत्युत्तमपुरुषः (आत्मवाचकः) स्मृतः॥

Verse 21

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा ॥ २१ ॥

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः, सनाद्यन्ताश्च ततः। अनन्तरं वर्तमाने ‘लट्’ लकारो विहितः; तथा भूतेऽनद्यतनेऽपि॥

Verse 22

मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने ॥ २२ ॥

मा स्म-योगे ‘लङ्’ वाच्यः; आशिषि च धातोः ‘लोट्’ प्रयुज्यते। विध्यादौ तथा आशिषि च ‘लिङ्’ भवति—लिङ् द्विविधो मुनि॥

Verse 23

लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृटू च भविष्यति तु धातुतः ॥ २३ ॥

परोक्षभूते कर्मणि लिट्-लकारः प्रयुज्यते; श्वस्तनकर्मणि लुङ्-लकारो भवति। अनद्यतनभविष्यत्काले च धात्वनुसारतः लृट्-लृङौ भवतः॥

Verse 24

भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम् ॥ २४ ॥

भूतकर्मणि लुङ्-लकारः, तिप्-तस्-झि-प्रत्ययैः सह उपदिश्यते। क्रियायां (शर्त्यर्थे) लृङ्-लकारः प्रकीर्तितः। संहितादिव्याकरणोपदेशात् संक्षेपेण सिद्धोदाहरणमेतद् विद्धि॥

Verse 25

दंडाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः । होतॄकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥ २५ ॥

पित्रर्षभ! दण्डाग्रं दधीदं मधूदकं च; तथा होतॄकारः, इयं च ‘लाङ्गलीषा’—एते सर्वे मनीषया (विवेकबुद्ध्या) अवगम्यन्ते॥

Verse 26

गंगोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर । शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ट सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥ २६ ॥

मुनीश्वर! गङ्गोदकं तवल्कारः ऋणार्णं च; मुनिश्रेष्ठ! शीतार्तश्च, सेन्द्रः, ‘सौ’कार इत्यपि (एते शब्दा उच्यन्ते)॥

Verse 27

वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः ॥ २७ ॥

अत्र वध्वासनं पित्रर्थः नायको लवणं तथा—एते आद्याः विष्णवे समर्प्याः। तस्मात् गुरुत्वेन सादरं अधः अर्घः स्थापनीयः॥

Verse 28

हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः । शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥ २८ ॥

“हरे” “विष्णो” इत्येषा रक्षामन्त्रवाणी। सोमलोकादपि अधोलोकादपि च—शौरी-विष्णू एतौ नः पालयताम्। दुर्गेषु संकटेषु च एतौ नः रक्षताम्; अर्जुनोऽपि वीरः नः प्रतिरक्षको भवतु॥

Verse 29

आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा ॥ २९ ॥

एवं च, मुनिसत्तम, एते स्वप्रकृत्यैव प्रतिष्ठिताः तिष्ठन्ति। अत्र षट् सन्ति—षण्मातरः; तथा वाक्-श्रोत्रशक्ती च, उच्चारितध्वनेराधाररूपेण स्थिते॥

Verse 30

हरिश्शेते विभुश्चिंत्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तंथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥ ३० ॥

हरिरिति स उच्यते यतः शेते; विभुः सर्वव्यापी चिन्त्यः। स शेष इति च, सर्वत्र चर इति च कथ्यते। प्रश्न इत्यपि नाम; हरिषष्ठ इति; तथा कृष्णष्टीकत इत्यपि॥

Verse 31

भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिंधि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥ ३१ ॥

“भवान् षष्ठः; षट् सन्तः; तव षट्-लेपः अपि।” चक्रधारी त्वं शत्रून् छिन्धि। भवान् शौरी—शौरी इत्यपि नाम्ना प्रसिद्धः॥

Verse 32

सम्यङ्ङनंतोंगच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरश्शिवः ॥ ३२ ॥

मुनिश्वर, अहं कृष्णं वन्दे—सम्यगनन्तं सर्वगतं; यस्य केवलच्छायया परं पदं गम्यते। गङ्गा तस्य तेजोमयी पूज्या; हरिः पापच्छेत्ता; शिवः कल्याणप्रदः शुभः॥

Verse 33

राम ँकाम्यः कृप ँपूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रोमो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥ ३३ ॥

रामः काम्यतमो भक्त्याऽभिलषितः; कृपया स पूज्यः। हरिरेव हि पूज्योऽर्च्यश्च। अत्र रोमाञ्चो दृश्यते, अबलाः सुप्ताः; अत एतदत्र प्रियं अद्भुतम्॥

Verse 34

विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वद्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥

एष विष्णुः; नाभितो रविरुदेति; एषा स्तुतिगीः, एतत्फलम्; प्रातः स्मर्तव्योऽच्युतः। अन्तरात्मा सन्नपि भक्तैः प्रकीर्त्यते—‘भो भो, एष हरिः!’ एष शार्ङ्गी, स एव रामः; एवं संहिता प्रकीर्तिता॥

Verse 35

रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम् । रामे रंजत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः ॥ ३५ ॥

रामेणोक्तं करोम्यहं सततं, रामं भजे सादरम्। रामेणापहृतं समस्तदुरितं, रामाय ते नमः। रामान्मुक्तिमभीप्से सदा, रामस्य दासोऽस्म्यहम्। रामे रञ्जन्मे मनः सुविशदं, हे राम ते नमः॥

Verse 36

सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥ ३६ ॥

‘सर्व’ इत्यादिना गोप्यः संबोधनं कुर्वन्ति; हरिः तासां सखा च पतिश्चैव॥

Verse 37

सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च ॥ ३७ ॥

नामानि—सुश्रीः, भानुः, स्वयंभूः, कर्ता; तथा रौ; ‘गौः’ ‘नौः’ इति च। अपि च अनङ्घान्, गोधुग्लिट्; तथा द्वे त्रयश्चत्वारश्चेति गणाः॥

Verse 38

राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः ॥ ३८ ॥

हे मुने, सविभ्रद्वपुङ्मनाः सम्राट् (काल-मृत्युः) अष्टधा कथ्यते—राजा, पन्थाः, दण्डी, ब्रह्महा, पञ्च (भूतानि), च अष्ट (समूहः) इति।

Verse 39

प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः ॥ ३९ ॥

प्रत्यङ्मुखः पुमान् महान् धीमान् विद्वान्; तस्मिन् पुंसि षट् (अन्तरनियमाः) सुस्वाध्यायाः, द्वे (बाह्येन्द्रिये) निगृहीते; तेन रागासक्तिलविरामः स्यात्।

Verse 40

राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गौर्नौरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥ ४० ॥

राधा सर्वा गतिः गोपी; सा सर्वेषां शरणं परा गतिः। सा एव श्रीः; धेनुः, वधूः, स्वसा च। सा गौः, नौः, उपानत्, दुग्धं च भवति; क्वचित् क्षुत्, ककुप्, संवित्तु-रूपा च दृश्यते।

Verse 41

रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥ ४१ ॥

स (भगवान्) ऋग्वेदस्य स्रोताः, उद्भासः, श्रीः, तपः, कुलं, सोमपः, सर्वदृगक्षिः, ग्रामणीः, अम्बुराशिः इव, अवलम्बः, कर्ता, अतिरिः (अनुत्तमः), वातिनु (शीघ्रगामी वायुः) च।

Verse 42

स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदादि च ॥ ४२ ॥

अथ पराणि पदानि—‘स्वनहुच्च’, ‘विमलद्यु’, ‘वाश्वत्वारी’, ‘इदम् एव’, ‘एतद्’, ‘ब्रह्माह’, ‘दण्डी’, ‘असृक्’, ‘किञ्चित्’, ‘त्यद्’ इत्यादीनि।

Verse 43

एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥ ४३ ॥

एष एव ध्वनिभेदः— “गवाक्, गवाङ्; गोऽक्; गोङ्गोक्; गोङ्” इति। तथा तिर्यग्-विकृत-रूपेषु कृच्छ-प्रत्ययेषु च— “ददद्, भवत्, पचत्, तुदत्” इत्यादयः प्रदर्शिताः॥

Verse 44

दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुमुमांसि च । गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥ ४४ ॥

“दीव्यद्धनुः, पिपठीः, पयोऽदः, सुमुमांसि” इत्यादयः शब्दाः; तथा गुण-द्रव्य-क्रिया-योग-स्त्रीलिङ्ग-रूपाणि च। एतेषां कियत् अहं ब्रुवे?”॥

Verse 45

शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥ ४५ ॥

स शुक्तः कीलालसारश्च शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः। पटुः स्वयंभूः कर्ता च, अस्माकं माता पिता च सः॥

Verse 46

सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू ॥ ४६ ॥

पुंसः सत्यता अनाग्यता च विधीयते; मतभ्रमं दीर्घपातं च परिहरेत्। धनलोभं वीर्यक्षयं च त्यजेत्; अगर्ह्यजीविकां विरुद्धग्रन्थिं स्वर्णासक्तिं च न सेवेत्॥

Verse 47

रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥ ४७ ॥

हर्षविषादाभ्यां परिणामाः प्रजायन्ते; एवं सर्वं विश्वं द्वन्द्वयुग्मैः, तथा अन्योन्याश्रय-सम्बन्धैश्च अनुभूयते॥

Verse 48

उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥ ४८ ॥

उत्तरश्चोत्तमो ज्ञेयः; नेमस्त्वसमो मतः। ततः समा इषा प्रोक्ता; पूर्वोत्तरं तथोत्तरा। दक्षिणश्चोत्तराधरौ युग्मेन परिकीर्तितौ॥

Verse 49

अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् । युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः ॥ ४९ ॥

अपरं चतुरोऽप्येतदादयः यावत् ‘तत्’ इति। ‘किम्’ ‘असौ’ इति द्वे; तथा ‘युष्मद्’ ‘अस्मद्’—प्रथमचरमौ, ‘अल्प’ ‘अर्धक’ रूपे च बोध्ये॥

Verse 50

नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा ॥ ५० ॥

‘नोरः’ ‘कतिपयः’ ‘द्वे’ ‘च’ ‘त्रयः’ शुद्धादयस्तथा। ‘स्व’ ‘एक’ ‘अभु’ ‘विरोध’ ‘परि’ ‘विपर्यय’—एतेऽप्यव्ययत्वेन बोध्याः॥

Verse 51

तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पांडवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वस्रीयः ॥ ५१ ॥

तद्धिताः प्रत्यया अप्यपत्यार्थे प्रयुज्यन्ते; ततो ‘पाण्डवाः’ ‘श्रैधरः’ इत्यादयः। तथा ‘गार्ग्यः’ ‘नाडायन’ ‘आत्रेयौ’ ‘गाङ्गेयः’ ‘पैतृष्वस्रीयः’ इति रूपाणि जायन्ते॥

Verse 52

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा ॥ ५२ ॥

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ज्ञेयम्; ब्राह्मे तु हविर्बलिरिति। क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोश्च धैर्यं विधीयते; तथा कौङ्कुमस्यापि प्रयोगोऽत्र निर्दिश्यते॥

Verse 53

भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते ॥ ५३ ॥

भवाद्यर्थे तु ‘कानीन’ इति शब्दो गृह्यते; अन्यत्र ‘क्षत्रिय’ इति; वैदिकप्रयोगे ‘स्वक’ इति च। स्वार्थे तु ‘चौर’ एव; तुल्यार्थे तु चन्द्रवन्मुखं निरीक्षत इति कथ्यते॥

Verse 54

ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान् ॥ ५४ ॥

‘ब्राह्मणत्वं’, ‘ब्राह्मणता’, ‘ब्राह्मण्यं’—एते सर्वे भावमेव वाचयन्ति। तथा ‘गोमान्’, ‘धानवान्/धनवान्’, ‘धनवान्’ इत्यादयः समानेऽर्थे प्रयुज्यन्ते; तर्हि प्रमितौ कियान् भेदः?॥

Verse 55

जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दंतुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च ॥ ५५ ॥

जात्यर्थे ‘तुन्दिल’ इति; श्रद्धायां ‘श्रद्धालु’ इति; औन्नत्ये ‘दन्तुर’ इति। तथा ‘स्रग्वी’, ‘तपस्वी’, ‘मेधावी’, ‘मायावी’—एतेऽपि यथार्थमेवाभिप्रेतार्थाः॥

Verse 56

वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च ॥ ५६ ॥

‘वाचाल’ इति ‘वाचाट’ इति च; बहुकुत्सितभाषिणि तथा। ईषदपरिसमाप्तवाक्ये ‘कल्पदेशीय’ इति चोच्यते॥

Verse 57

कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने ॥ ५७ ॥

‘कविकल्प’ ‘कविदेश्य’ इत्येतौ प्रकारवचनार्थौ। तथा ‘पटुजातीय’ इति कुत्सायां प्रयुज्यते; ‘वैद्यपाश’ इति प्रशंसने॥

Verse 58

वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा ॥ ५८ ॥

वैद्यरूपो भूतपूर्वे दृष्टचारो मुने मतः। देशकालप्राचुर्याद् अन्नमयो मृण्मयः श्रीमयस्तथेत्यभिधीयते॥

Verse 59

जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतोऽव्ययान् ॥ ५९ ॥

जातार्थेऽत्यर्थलज्जितोऽपि श्रेयाञ्छ्रेष्ठश्च नारद। कृष्णतरः शुक्लतम इत्याद्यव्ययाख्यानं किमर्थम्॥

Verse 60

किंतरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि ॥ ६० ॥

किंतरातितराभिह्युच्चैस्तराश्चेति संज्ञिताः। परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमं चापि कथ्यते॥

Verse 61

जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे ॥ ६१ ॥

जानुमात्रं च निर्द्धारे परिमाणस्योच्यते। बहूनां द्वयोश्च क्रमे कतमः कतर इत्यपि संख्येयविशेषावधारणे॥

Verse 62

द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपंचमौ । एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद ॥ ६२ ॥

द्वितीयस्तृतीयश्चतुर्थः षष्ठः पञ्चम एव च। एतादृशाः कतिपयाः कतिथाः कति नारद॥

Verse 63

विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥ ६३ ॥

विंशतिः, विंशतितमः, शततमश्चादयः—एते संख्या-शब्दाः व्यवहारानुसारं द्वेधा, द्वैधा, द्विधा-रूपेण च निरूप्यन्ते, हे मुनीश्वर।

Verse 64

क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥ ६४ ॥

क्रियावृत्तौ ‘पञ्चकृत्वः’, ‘द्विस्रिः’, ‘बहुशः’ इत्यादयः प्रयोगाः; संख्यायां तु ‘द्वितयम्’, ‘त्रितपम्’ इत्यपि केवलं द्वौ त्रयश्च बोधयतः।

Verse 65

कुटीरश्च शमीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । त्रैणः पौष्णस्तुंडिभश्च वृंदारककृषीवलौ ॥ ६५ ॥

कुटीरः शमीरः शुण्डारश्च—एतेऽल्पार्थकाः शब्दा मताः। तथा त्रैणः पौष्णस्तुण्डिभश्च पर्यायाः; वृन्दारकः कृषीवलश्चापि पर्यायौ।

Verse 66

मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम् ॥ ६६ ॥

मलिनं विकटं गोमि भौरिकीविधमुत्कटम्। अवटीट-वनाटे च निबिडं चेक्षुशाकिनम्॥

Verse 67

निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा । विद्याथुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥ ६७ ॥

निबिरीसः, मেষुकारी, वित्तोविद्याञ्चणः, विद्याथुञ्चुः, बहुतिथः, तथा शृङ्गिनाख्यः पर्वतश्च—एतेऽपि निर्दिष्टाः।

Verse 68

स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा ॥ ६८ ॥

(स भगवान्) स्वामी, विषमरूप्यः; उपत्यकाधित्यका तथा; चिल्लः, चिपिटः, चिक्वः; वातूलः, तथा कुतप इति (नामभिः) कीर्त्यते ॥

Verse 69

वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥ ६९ ॥

ततः वल्लश्वः, हिमेलुः, कहोडः, ततः उपडः; ऊर्णायुः, मरूतः, एकाकी, तथा चर्मण्वती (इति नामानि) प्रोक्तानि ॥

Verse 70

ज्योत्स्ना तमिस्राऽष्टीवच्च कक्षीवद्य्रर्मण्वती । आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि ॥ ७० ॥

ज्योत्स्ना तमिस्रा भवति; अष्टीव दृढं अपि चलं भवति; कक्षीवद् आश्रयः अपि संकोचकरः। आसन्दी वञ्चा भवति; तूष्णीकः अपि जल्पक इव (अन्तःक्षोभात्) ॥

Verse 71

कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोहंयुः शुभंयुवत् ॥ ७१ ॥

(एतानि अपि पवित्राणि नामानि जपनीयानि—) कंभः, कंयुः, कंवः, नारदकेतिः, कंतुः, कंतकंपः, तथा शंवः; शंतः, शंतिः, शंयशंतौ, शंयोहंयुः, शुभंयुवत् ॥

Verse 72

भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि ॥ ७२ ॥

भवति, बगभूव, भविता, भविष्यति, भवतु, अभवत्—इत्यादयः शब्दरूपाः अपि भगवते एव (समर्प्य) प्रयुज्यन्ते ॥

Verse 73

भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत् ॥ ७३ ॥

“भूयात्, अभूत्, भविष्यत्”—इति लकाराद्यन्तरूपाणि। तथा “अत्ति, जघास, तात्स्यत्, अत्त्वात्, अदद्याद्, द्विरघसदात्स्यत्” इत्यादीनि दृष्टान्त-रूपाणि॥

Verse 74

जुहितो जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति । दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै ॥ ७४ ॥

“जुहितः, जुहाव, जुहवांचकार; होता, होष्यति, जुहोतु; अजुहोः, जुहुयात्, धूयात्, अहौषीत्, अहोष्यत्; तथा दीव्यति, दिदेव, देविता, देविष्यति, अदीव्यत्, दीव्येत्, दीव्याद्”—इत्येवमादयः शुद्धा धातुरूपाः॥

Verse 75

अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै । सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च ॥ ७५ ॥

“अदेवीत्, अदेवीष्यत्; सुनोति, सुषाव; सोता, सोष्यति वै। सुनोतु, असुनोत्, सुनुयात्, सूयात्; अशावीत्, असोष्युत्; तुदति च”—इत्येते धातुरूप-प्रदर्शनाः॥

Verse 76

तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि । अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै ॥ ७६ ॥

तुद्-धातोः—“तुतोद, तोत्ता, तोत्स्यति”; तथा “तुदत्, तुदत्व, तुदेत्, तुद्याद्” इति। रुध्-धातोः—“अतौत्सीत्, अतोत्स्यत्”; तथा “रुणद्धि, रूरोध, रोद्धा, रोत्स्यति” इति दृष्टान्ताः॥

Verse 77

रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि ॥ ७७ ॥

“रुणद्धु, अरुणत्, रुध्याद्, अरौत्सीत्, आरोत्स्य” इति। तथा “तनोति, ततान, तनिता, तनिष्यति, तनोतु, अतनोत्, तनुयात्” इति धातुरूपाणि निश्चयेन॥

Verse 78

अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु ॥ ७८ ॥

(धातुरूपोदाहरणानि) ‘अतनीत्’, ‘अतानीत्’, ‘अतनिष्यत्’ इति; तथा ‘क्रीणाति’, ‘चिक्राय’, ‘क्रेता’, ‘क्रेष्यति’, ‘क्रीणातु’ इति च। अपि च ‘अक्रीणात्’, ‘क्रीणात्’, ‘क्रीणीयात्’, ‘क्रीयात्’, ‘अक्रैषीत्’, ‘अक्रेष्यम्’ इत्यादि। एवं ‘चोरयति’, ‘चोरयामास’, ‘चोरयिता’, ‘चोरयिष्यति’, ‘चोरयतु’ इति॥

Verse 79

अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति । क्रियासमभिहारे तु पंडितो बोभूयते मुने ॥ ७९ ॥

एवं ‘अचोरयत्’, ‘चोरयेत्’, ‘चोर्यात्’, ‘अचूचुरत्’, ‘अचोरिष्यत्’ इत्यादिभिः रूपैर्दश वै गणाः प्रदर्शिताः। प्रयोजके ‘भावयति’—अन्यं कर्मणि प्रवर्तयतीति; सनीच्छायां ‘बुभूषति’—भवितुमिच्छतीति; क्रियासमभिहारे तु पण्डितो ‘बोभूयते’—पुनःपुनः वा दृढतया करोतीति, मुने॥

Verse 80

तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारेऽपि नारद । अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा ॥ ८० ॥

तथा यङ्लुकि ‘बोभवीति’ इति रूपमपि पठ्यते। ‘पुत्रीयति’ चात्मनीच्छायां—पुत्रं कामयते इत्यर्थे; तथाचारेऽपि, नारद। एवमेव अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमयोऽपि भवति॥

Verse 81

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः ॥ ८१ ॥

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम्। शेषात् परस्मैपदमाख्यातं शाब्दिकैः कर्तरि॥

Verse 82

ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने ॥ ८२ ॥

ञित्स्वरितेतश्चोभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः। सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने॥

Verse 83

विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभंते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम् ॥ ८३ ॥

विवक्षायां कर्तुः लक्ष्ये नास्ति वास्तवो व्यापारः; लोका एव कर्तृत्वं कल्पयन्ति। पश्य—ओदनः स्वयमेव पच्यते इव॥

Verse 84

साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः ॥ ८४ ॥

साधु! एवमेव—वासी छिनत्ति, स्थाली पचति, मुने। सकर्मकधातोरपि भावे कर्मणि च ‘ल’कृत्प्रत्ययाः प्रयुज्यन्ते॥

Verse 85

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः ॥ ८५ ॥

तस्माद् विप्र, भावे कर्तरि वा वाक्ये यदा फलव्यापारौ एकनिष्ठौ, तदा स धातुरकर्मक इति कीर्तितः॥

Verse 86

धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥ ८६ ॥

तयोः (कर्तृकर्मणोः) धर्मिभेदे धातुः सकर्मक इति निर्दिश्यते। गौणे कर्मणि ‘द्रुह्’आदयो, प्रधाने कर्मणि ‘नी-हृ-कृष्-वह्-हा’ इत्यादयः॥

Verse 87

बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यंतानां लादयो मताः ॥ ८७ ॥

बुद्ध्यर्थे भक्षार्थे च शब्दकर्मकधातूनां च निजेच्छया ण्यन्तप्रयोगः। अन्येषामपि ण्यन्तानां कर्मणि प्रयोज्यत्वे लादयः प्रत्यया इति मतम्॥

Verse 88

फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङ्र्थस्तु विशेषणम् ॥ ८८ ॥

फलव्यापारयोर्धात्वाश्रये तु तिङः स्मृताः। फले प्रधानं व्यापारः, तिङर्थस्तु विशेषणम्॥ ८८ ॥

Verse 89

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः ॥ ८९ ॥

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम्। भावे कर्मणि कृत्याः स्युः, कृतः कर्तरि कीर्तितः॥ ८९ ॥

Verse 90

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम् ॥ ९० ॥

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम्। गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम्॥ ९० ॥

Verse 91

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च ॥ ९१ ॥

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम्। रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च॥ ९१ ॥

Verse 92

व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते । पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः ॥ ९२ ॥

व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते। पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः॥ ९२ ॥

Verse 93

नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता ॥ ९३ ॥

नीलोत्पलादिषु समासेषु महाषष्ठीसम्बन्धो गृह्यते; तुल्यार्थे तु कर्मधारयसमासः। ‘अब्राह्मण’पदे परं ञि-तद्धितो नोपदिश्यते; ‘कुम्भकार’प्रभृतयस्तु सिद्धव्युत्पत्तयः स्मृताः॥

Verse 94

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज । पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः ॥ ९४ ॥

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ, द्विज, ‘प्राप्तोदको ग्रामः’, ‘पञ्चगूः’, ‘रूपवद्भार्यः’, तथा ‘ससुतादिको मध्याह्नः’ इत्येवं बोध्यते॥

Verse 95

समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत् ॥ ९५ ॥

समुच्चयविधौ गुरुं च ईशं च भजस्व; द्वयोर्विकल्पविधौ क्रमात् प्रवृत्तिः। ‘भिक्षामानय’ ‘गामानय’ इत्यादौ तु वाक्यस्यैव विधिशक्तिर्भवति॥

Verse 96

इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते ॥ ९६ ॥

इतरेतरयोगे तु ‘राम’ ‘कृष्ण’ इति नाम्नी समाह्रियते; द्विज, ‘रामकृष्ण’ इति द्विधा उक्तेऽपि एकमेव ब्रह्मोपास्यते॥