Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures
अस्मिन्नध्याये सनन्दनः नारदं छन्दःशास्त्रं उपदिशति। छन्दांसि वैदिकानि लौकिकानि च विभज्य, मात्रानुसारं वर्णानुसारं च परीक्षणं दर्शयति। म-य-र-स-त-ज-भ-न इति गणचिह्नानि, गुरु-लघुनियमांश्च निरूपयति; संयुक्तव्यञ्जनैः, विसर्गेण, अनुस्वारेण च अक्षरगुरुत्वं कथयति। पादः, यतिः च व्याख्याय, पादसमत्वात् समार्धसमविषमवृत्तभेदान् निर्दिशति। १–२६ अक्षरपर्यन्तं पादगणना, दण्डकभेदाः, गायत्र्यादि अतिजगतीपर्यन्तं वैदिकछन्दांसि च स्मारयति। अन्ते प्रस्तारः, नष्टाङ्कोद्धारः, उद्दिष्टविधिः, संख्या/अध्वनश्च निरूप्य, एतानि वैदिकछन्दसां लक्षणानि इति प्रतिपाद्य, परं नामभेदान् वक्ष्यामीति प्रतिजानाति।
Shlokas
Verse 1
सनन्दन उवाच । वैदिकं लौकिकं चापि छन्दो द्विविधमुच्यते । मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः ॥ १ ॥
सनन्दन उवाच—छन्दो द्विविधम् उच्यते, वैदिकं लौकिकं च; तच्च पुनर्मात्रावर्णविभेदेन द्विविधं भवति।
Verse 2
मयौ रसौ तजौ भनौ गुरुर्लघुरपिद्विज । कारणं छंदसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥
‘म’ ‘य’ ‘र’ ‘स’ ‘त’ ‘ज’ तथा ‘भ’ ‘न’—एते च ‘गुरु’ ‘लघु’ इत्यपि, हे द्विज, छन्दसि कारणसंज्ञाः; छन्दःशास्त्रविशारदैः प्रोक्ताः।
Verse 3
सर्वगो मगणः प्रोक्तो मुखलो यगणः स्मृतः । मध्यलो रगणश्वैव प्रांत्यगः सगणो मतः ॥ ३ ॥
सर्वत्रगः ‘म’-गणः प्रोक्तः; मुखे ‘य’-गणः स्मृतः। मध्ये ‘र’-गणः; पादान्ते ‘स’-गणो मतः।
Verse 4
तगणोंऽतलघुः ख्यातो मध्यगो जो भआदिगः । त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने ॥ ४ ॥
‘त’-गणोऽन्तलघुः ख्यातः; मध्ये लघुयुक्तो ‘ज’-गणः, ‘भ’-आदिगः। त्रिलघुर्न-गणः प्रोक्तः; एवमेते त्रिका वर्णगणा, मुने।
Verse 5
चतुर्लास्तु गणाः पञ्च प्रोक्ता आर्यादिसंमताः । संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः ॥ ५ ॥
चतुर्लासु गणाः पञ्च प्रोक्ताः आर्यादिसंमताः। संयोगो विसर्गोऽनुस्वारश्च लघुतः परः (लघ्वनन्तरफलदः) स्मृतः।
Verse 6
लघोर्दीर्घत्वमाख्याति दीर्घो गो लो लघुर्मतः । पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते ॥ ६ ॥
‘गो’ इति चिह्नेन लघोर्दीर्घत्वं ज्ञायते; ‘लो’ इति दीर्घोऽपि लघुर्मतः। पादः पङ्क्तेः चतुर्थभागः; विच्छेदो यतिरुच्यते।
Verse 7
सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं चापि नारद । तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते ॥ ७ ॥
हे नारद, वृत्तानि सममर्द्धसमं विषमं चेति त्रिविधानि। यत्र पादचतुष्के तुल्यलक्षणता भवति, तत् ‘सम’ इति कथ्यते॥
Verse 8
आदित्रिके द्विचतुर्थे सममर्द्धसमं ततम् । लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत् ॥ ८ ॥
यत्र आदित्रिके पादाः समाः, द्वितीयचतुर्थौ च अर्धसमौ; पादचतुष्के यस्य लक्ष्म भिन्नं, तत् वृत्तं विषमं हि भवति॥
Verse 9
एकाक्षरात्समारभ्य वर्णैकैकस्य वृद्धितः । षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥
एकाक्षरात् आरभ्य वर्णैकैकवृद्ध्या, षड्विंशत्यक्षरपर्यन्तं यावत् पादः, तावत् सः पृथक् पृथक् विन्यस्यते॥
Verse 10
तत्परं चंडवृष्ट्यादिदंडकाः परिकल्पिताः । त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः श्रृणु संज्ञा यथोत्तरम् ॥ १० ॥
ततः परं चण्डवृष्ट्यादयः दण्डकाः परिकल्पिताः। तथा त्रिभिः षड्भिः पदैः गाथाः सिध्यन्ति; संज्ञाः यथोत्तरं शृणु॥
Verse 11
उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पंक्तिरेव च ॥ ११ ॥
उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका। गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पंक्तिर् एव च॥
Verse 12
त्रिष्टुप्च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ १२ ॥
त्रिष्टुप् जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥
Verse 13
धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥ १३ ॥
धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥
Verse 14
इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः ॥ १४ ॥
इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः ॥
Verse 15
यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ १५ ॥
यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥
Verse 16
नष्टांकार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादंगान्संमोल्य लस्थितान् ॥ १६ ॥
नष्टांकार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादंगान्संमोल्य लस्थितान् ॥
Verse 17
कृत्वा सेकान्वदैत्संख्यामिति प्राहुः पुराविदः । वर्णान्सेकान्वृत्तभवानुत्तराधरतः स्थितान् ॥ १७ ॥
सेकान् कृत्वा तेषां संख्याम् उदाहरेदिति पुराविदो मुनयः प्राहुः। एते वर्णसेकाः उत्तरोत्तरं क्रमशः उच्चादधः यथास्थानं विन्यस्ताः॥१७॥
Verse 18
एकादिक्रमतश्चैकानुपर्य्युपरि विन्यसेत् । उपांत्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः ॥ १८ ॥
एकादिक्रमतः एकैकं क्रमशः उपर्युपरि विन्यसेत्। उपान्त्यतः आरभ्य निवर्तेत, मूर्ध्नः एकैकं त्यजन् क्रमशः॥१८॥
Verse 19
उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकद्व्यादिलगक्रिया । लगक्रियांकसंदोहे भवेत्संख्याविमिश्रिते ॥ १९ ॥
एवं गुरोः पूर्वात् उपरि गत्वा एक-द्वि-आदि-लघुक्रियां प्रयुञ्जीत। लघुक्रियाङ्कसमूहे संख्याविमिश्रिते सति मिश्रसंख्या भवेत्॥१९॥
Verse 20
उद्दिष्टांकसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् । संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ २० ॥
उद्दिष्टाङ्कसमाहारः सैकः वा इमां जनयेत्। संख्यायाः द्विगुणात् एकोना या संख्या, स एव अध्वा इति सद्भिः प्रकीर्तितः॥२०॥
Verse 21
इत्येतत्किंचिदाख्यातं लक्षणं छंदसां नुने । प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानांस्त्यं प्रगाहते ॥ २१ ॥
इति छन्दसां लक्षणं नुने किंचिद् संक्षेपतः आख्यातम्। अनन्तरं प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानि यथास्थितं प्रगाहे॥२१॥
Frequently Asked Questions
They denote standard varṇa-gaṇas—three-syllable groupings used to encode guru/laghu patterns—allowing metres to be described, compared, and generated systematically in chandas-śāstra.
Sama has identical metrical characteristics across all four pādas; ardhasama has partial equivalence (typically pairing patterns across pādas); viṣama applies when pāda-patterns differ in a defined uneven arrangement, i.e., the metrical marks are not uniform across the four quarters.
Prastāra enumerates all possible guru/laghu permutations for a given length, while naṣṭāṅka procedures recover a specific pattern or index (“lost figure”) from the enumeration—together enabling a computational approach to metrical classification.