Śreyas and Paramārtha: The Ribhu–Nidāgha Teaching on Non-Dual Self (Advaita)

Verse 1

सनंदन उवाच । निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम् ॥ १ ॥

सनन्दन उवाच—तस्य परमार्थसमन्वितं वचो निशम्य, नृपतिः प्रश्रयावनतो भूत्वा तं द्विजं मुनिम् इदं प्राह॥

Verse 2

राजोवाच । भगवन्यत्त्वया प्रोक्त परमार्थमयं वचः । श्रुते तस्मिन्भ्रमंतीव मनसो मम वृत्तयः ॥ २ ॥

राजोवाच । भगवन्, त्वया प्रोक्तं परमार्थमयं वचः । तच्छ्रुत्वा मम मनोवृत्तयो भ्रमन्तीव व्याकुलाः ॥

Verse 3

एतद्विवेकविज्ञानं यदि शेषेषु जंतुषु । भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत् ॥ ३ ॥

हे विप्र, एतद्विवेकविज्ञानं यदि शेषेषु जन्तुषु त्वया दर्शितम्, तत् प्रकृतेर्महत्तत्त्वे परं प्रवर्तते ॥

Verse 4

नाहं वहामि शिबिकां शिबिका मयि न स्थिता । शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता ॥ ४ ॥

नाहं वहामि शिबिकां, शिबिका मयि न स्थिता । अहं तु देहाद् भिन्नः; देहेनैषा शिबिका धृता ॥

Verse 5

गुण प्रवृत्तिर्भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता । प्रवर्तंते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम् ॥ ५ ॥

गुणप्रवृत्तिर्भूतानां कर्मचोदिता प्रवृत्तिः । प्रवर्तन्ते गुणा एते; किं ममेति कथं भवेत् ॥

Verse 6

एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते । मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम् ॥ ६ ॥

हे परमार्थज्ञ, एतस्मिन् मम श्रोत्रपथं गते मनो विह्वलतामेति, परमार्थार्थतां गतम् ॥

Verse 7

पूर्वमेव महाभाग कपिलर्षिमहं द्विज । प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किंत्वत्र संशये ॥ ७ ॥

पूर्वमेव महाभाग द्विज! अहं कपिलर्षिं गत्वा श्रेयः परं प्रष्टुमभ्युद्यतः; तथाप्यत्र विषये मम संशयो न निवर्तते ॥७॥

Verse 8

तदंतरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितम् । तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति ॥ ८ ॥

तदन्तरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितं, तेनैव परमार्थार्थं त्वयि मे चेतः प्रधावति ॥८॥

Verse 9

कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल । विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः ॥ ९ ॥

कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः ॥९॥

Verse 10

स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया । प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते ॥ १० ॥

स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया प्रत्यक्षतामनुगतः; तथैतद्भवतोच्यते ॥१०॥

Verse 11

तन्मह्यं मोहनाशाय यच्छ्रेयः परमं द्विज । तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युजधिर्भवान् ॥ ११ ॥

तन्मह्यं मोहनाशाय यच्छ्रेयः परमं द्विज, तद्वद; अखिलविज्ञानजलवीच्युदधिर्भवान् ॥११॥

Verse 12

ब्राह्मण उवाच । भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थेन पृच्छसि । श्रेयांसि परमार्थानि ह्यशेषाण्येन भूपते ॥ १२ ॥

ब्राह्मण उवाच—भूयः किं श्रेयः पृच्छसि, परमार्थेन पृच्छसि। भूपते, अशेषाणि श्रेयांसि परमार्थरूपाण्येव हि॥

Verse 13

देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप ॥ १३ ॥

देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति। पुत्रान् इच्छति राज्यं च; श्रेयस्तस्यैव तन्नृप॥

Verse 14

विवकिनस्तु संयोगः श्रेयोऽसौ परमात्मना । कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकपलदायि यत् ॥ १४ ॥

विवेकिनस्तु संयोगः श्रेयोऽसौ परमात्मना। कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकफलदायि यत्॥

Verse 15

श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते । आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः ॥ १५ ॥

श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते। आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः॥

Verse 16

श्रेय स्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । श्रेयांस्येवमनेकानि शतशोऽथ सहस्त्रशः ॥ १६ ॥

श्रेयस्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः। श्रेयांस्येवमनेकानि शतशोऽथ सहस्त्रशः॥

Verse 17

संत्यत्र परमार्थास्तु न त्वेते श्रूयतां च मे । धर्मोऽयं त्यजते किं तु परमार्थो धनं यदि ॥ १७ ॥

सन्त्यत्र परमार्था एव; किन्तु तवैतानि वचनानि मया न श्रवणीयानि। यदि धनमेव परमार्थः स्यात्, तर्ह्ययं धर्मोऽपि निरर्थक इति त्यज्येत॥

Verse 18

व्ययश्चक्रियत कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः । मुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सोऽप्यन्यस्य नरेश्वर ॥ १८ ॥

व्ययः किमर्थं क्रियते, स तु कामप्राप्तेर्लक्षणमात्रः। यदि मूत्रं परमार्थ इति कथ्यते, तदपि नरेश्वर, परस्यैव भवति॥

Verse 19

परमार्थभूतः सोऽन्यस्य परमार्थो हि नः पिता । एवं न परमार्थोऽस्ति जगत्यत्र चराचरे ॥ १९ ॥

स एव परमार्थभूतः; परेषां परमार्थो हि सः, स च नः पिता। अतः चराचरेऽस्मिन् जगति नान्यः परमार्थोऽस्ति॥

Verse 20

परमार्थो हि कार्याणि करणानामशेषतः । राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि ॥ २० ॥

परमार्थ एव सर्वेषां कार्याणां करणानां च निःशेषतः फलम्। राज्यादिप्राप्तिरपि यद्यत्र परमार्थतया कथ्यते, सा तस्यैव परमार्थस्य भावनया॥

Verse 21

परमार्था भवंत्यत्र न भवंति च वै ततः । ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव ॥ २१ ॥

परमार्था अत्र सिध्यन्ति, न तु तस्मादेव केवलात् जायन्ते। ऋग्यजुःसामाधारितं यज्ञकर्म तव मतं, तथापि परमार्थः भक्त्या सिध्यति॥

Verse 22

परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम । यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया ॥ २२ ॥

परमार्थभूतं तत्रापि मम वचनात् शृणुत; यत्किञ्चित् कार्यं निष्पद्यते, तत् कारणभूतया मृदा एव साध्यते॥२२॥

Verse 23

तत्कारणानुगमनाज्जायते नृप मृन्मयम् । एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः ॥ २३ ॥

हे नृप, कारणानुगमनात् मृदा आश्रयात् मृन्मयं जायते; एवं समिदाज्यकुशादिभिः विनाशिभिः द्रव्यैः कार्याणि जायन्ते॥२३॥

Verse 24

निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी । अनाशी परमार्थस्तु प्राज्ञैरभ्युपगम्यते ॥ २४ ॥

या क्रिया निष्पाद्यते सा भवित्री विनाशिनी; अनाशी तु परमार्थः प्राज्ञैः एव अभ्युपगम्यते॥२४॥

Verse 25

यत्तुं नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् । तदेवापलदं कर्म परमार्थो मतो मम ॥ २५ ॥

यत् नाशि तत्र न संशयः, नाशिद्रव्योपपादितम्; तदेव अपलदं कर्म, परमार्थो मतो मम॥२५॥

Verse 26

मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम् । ध्यानमेवात्मनो भूपपरमार्थार्थशब्दितम् ॥ २६ ॥

मुक्तिसाधनभूतत्वात् परमार्थो न साधनम्; हे भूप, आत्मनो ध्यानमेव परमार्थार्थशब्दितम्॥२६॥

Verse 27

भेदकारि परेभ्यस्तु परमार्थो न भेदवान् । परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते ॥ २७ ॥

भेदाः परापेक्षया एव जन्यन्ते; परमार्थो न भेदवान्। परमार्थात्मनोः ऐक्ययोगः परमार्थ इति कीर्त्यते॥

Verse 28

मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैतद्द्रव्यमयं यतः । तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः ॥ २८ ॥

मिथ्यैवैतदन्यद्द्रव्यं, न हि तद् द्रव्यमयं यतः। तस्मात् श्रेयांसि अशेषाणि, नृप, एतानि न संशयः॥

Verse 29

परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुण प्रकृतेः परः ॥ २९ ॥

परमार्थस्तु, भूपाल, संक्षेपात् शृणु मे वचः। एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः॥

Verse 30

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो नृप । परिज्ञानमयो सद्भिर्नामजात्यादिभिविभुः ॥ ३० ॥

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो नृप। परिज्ञानमयः सद्भिः नामजात्यादिभिः विभुः कथ्यते॥

Verse 31

न योगवान्न युक्तोऽभून्नैव पार्थिवः योक्ष्यति । तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत् ॥ ३१ ॥

न योगवान् न युक्तोऽभूत् नैव पार्थिव भविष्यति। तस्य आत्मपरदेहेषु सतोऽपि तदेकमयं हि तत्॥

Verse 32

विज्ञानं परमार्थोऽसौ वेत्ति नोऽतथ्यदर्शनः । वेणुरंघ्रविभेदेन भेदः षङ्जादिसंज्ञितः ॥ ३२ ॥

विज्ञानं परमार्थं च यो वेत्ति स तत्त्वदृक्; अतथ्यदर्शनः पुनर्न वेत्ति। यथा वेणौ अङ्गुलिरन्ध्रविभेदात् षड्जादिसंज्ञिता भेदाः प्रतीयन्ते॥

Verse 33

अभेदो व्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः । एकत्वं रूपभेदश्च वाह्यकर्मप्रवृत्तिजः ॥ ३३ ॥

यथा व्यापिनो वायोरभेदः स्वभावतः, तथा तस्य महात्मनः। एकत्वं तत्त्वतः; रूपभेदः तु बाह्यकर्मप्रवृत्तिजः॥

Verse 34

देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाचरणो हि सः । श्रृण्वत्र भूप प्राग्वृत्तं यद्गीतमृभुणा भवेत् ॥ ३४ ॥

देवादिभेदमध्यास्ते स नास्त्येवाचरणो हि सः। शृणु त्वं भूप प्राग्वृत्तं यद्गीतमृभुणा पुरा॥

Verse 35

अवबोधं जनयतो निदाधस्य द्विजन्मनः । ऋभुर्नामाऽबवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्टिनः ॥ ३५ ॥

अवबोधं जनयतो निदाघस्य द्विजन्मनः। ऋभुर्नामाभवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्टिनः॥

Verse 36

विज्ञात तत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते । तस्य शिष्यो निदाघोऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा ॥ ३६ ॥

विज्ञाततत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते। तस्य शिष्यो निदाघोऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा॥

Verse 37

प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा । अवाप्तज्ञान तत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासना ॥ ३७ ॥

स तस्मै परया मुदा अशेषं शास्त्रविज्ञानं प्रादात्। किन्तु यः ज्ञानतत्त्वं न अवाप्तवान्, तस्य अद्वैतवासनाऽन्तर्मुखी न जायते॥

Verse 38

स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर । देविकायास्तटे वीर नागरं नाम वै पुरम् ॥ ३८ ॥

हे नरेश्वर, स ऋभुः निदाघं तर्कयामास; देविकातटे स्थितं ‘नागर’नाम वीरपुरं जगाम॥

Verse 39

समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् । रम्योपवनपर्यंतं स तस्मिन्पार्थवोत्तम ॥ ३९ ॥

समृद्धं मनोहरं च, पुलस्त्येन निवेशितं, रम्योपवनपर्यन्तं तस्मिन् स पाण्डवोत्तमः न्यवसत्॥

Verse 40

निदाधनामायोगज्ञस्तस्य शिष्योऽभवत्पुरा । दिव्ये वर्षसहस्त्रे तु समतीतेऽस्य तत्पुरम् ॥ ४० ॥

पुरा निदाधनः योगज्ञः तस्य शिष्योऽभवत्। दिव्यवर्षसहस्रे समतीते तु स तस्य पुरं प्राप॥

Verse 41

जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुम् । स तस्य वैश्वदेवंति द्वारालोकनगोचरः ॥ ४१ ॥

ततः स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुं जगाम। स तदा वैश्वदेवं कुर्वन् द्वारालोकनगोचरः अभवत्॥

Verse 42

स्थित स्तेन गृहीतार्थो निजवेश्म प्रवेशितः । प्रक्षालितांघ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् ॥ ४२ ॥

स्थितः स्तेनो गृहीतार्थो निजवेश्म प्रवेशितः। अतिथिवत् सत्कर्तव्यः प्रक्षालिताङ्घ्रिपाणिः कृतासनपरिग्रहः॥

Verse 43

उवाच स द्विजश्रेष्टो भुज्यतामिति सादरम् । ऋभुरुवाच । भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यदत्र भवतो गृहे ॥ ४३ ॥

स द्विजश्रेष्ठः सादरं प्रोवाच—“भुज्यताम्” इति। ऋभुरुवाच—“भो विप्रवर्य, यदत्र भवतो गृहे, तदेव भोक्तव्यम्।”॥

Verse 44

तत्कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम । निदाघ उवाच । सक्तुयावकव्रीहीनामपूपानां च मे गृहे ॥ ४४ ॥

तत् कथ्यतां—कदन्नेषु मम नित्यं न प्रीतिः कुतः? निदाघ उवाच—मम गृहे सक्तु-यावक-व्रीहीणाम् अपूपानां च सन्ति॥

Verse 45

यद्रोचते द्विजश्रेष्ट तावद्भुंक्ष्व यथेच्छया । ऋभुरुवाच । कदन्नानि दिजैतानि मिष्टमन्नं प्रयच्छ मे ॥ ४५ ॥

यद् रोचते द्विजश्रेष्ठ, तावद् भुङ्क्ष्व यथेच्छया। ऋभुरुवाच—कदन्नानि द्विजैतानि, मिष्टमन्नं च प्रयच्छ मे॥

Verse 46

संयावपायसादीनि चेक्षुका रसवंति च । निदाघ उवाच । गृहे शालिनि मद्गेहे यत्किंचिदति शोभनम् ॥ ४६ ॥

संयावपायसादीनि चेक्षुका रसवन्ति च। निदाघ उवाच—गृहे शालिन, मद्गेहे यत्किञ्चिदतिशोभनं तत्सर्वं विद्यते॥

Verse 47

भोज्येषु साधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय । इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य तत् ॥ ४७ ॥

भोज्येषु साधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय । इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य तत् ॥

Verse 48

प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात् । न भुक्तवंतमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम् ॥ ४८ ॥

प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात् । न भुक्तवंतमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम् ॥

Verse 49

निदाघः प्राहभूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः । निदाघ उवाच । अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना पुष्टिरेव ॥ ४९ ॥

निदाघः प्राहभूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः । निदाघ उवाच । अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना पुष्टिरेव ॥

Verse 50

अपि ते मानसं स्वस्थमाहारेण कृतं द्विज । क्व निवासी भवान्विप्र क्व वा गंतुं समुद्यतः ॥ ५० ॥

अपि ते मानसं स्वस्थमाहारेण कृतं द्विज । क्व निवासी भवान्विप्र क्व वा गंतुं समुद्यतः ॥

Verse 51

आगम्यते च भवता यतस्तश्च निवेद्यताम् । ऋमुरुवाच । क्षुधितस्य च भुक्तेऽन्ने तृप्तिर्ब्रह्मन्विजायते ॥ ५१ ॥

आगम्यते च भवता यतस्तश्च निवेद्यताम् । ऋमुरुवाच । क्षुधितस्य च भुक्तेऽन्ने तृप्तिर्ब्रह्मन्विजायते ॥

Verse 52

न मे क्षुधा भवेत्तॄप्तिः कस्मान्मां द्विज पृच्छति । वह्निना पार्थिवेनादौ दग्धे वै क्षुरापीश्वः ॥ ५२ ॥

न मे क्षुधा न तृप्तिर्भवति; तत्कस्मान्मां द्विज पृच्छसि? आदौ पार्थिवदेहे वह्निना दग्धे सति, क्षुरधारासमः प्रभुः स्वामी देहभावातीतोऽवशिष्टः॥

Verse 53

भवत्यंभसि च क्षीणे नृणां तृष्णासमुद्भवः । क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज ॥ ५३ ॥

अम्भसि देहगतें क्षीणे नृणां तृष्णा समुद्भवति। क्षुत्तृष्णे देहधर्मसंज्ञे न ममैते, द्विज; तस्मान्नाहं ताभ्यां तादात्म्यं करोमि॥

Verse 54

ततः क्षुत्संभवाभावात्तृप्तिरस्त्येव मे सदा । मनसः स्वस्थता तुष्टिश्चित्तधर्माविमौ द्विज ॥ ५४ ॥

ततः क्षुत्संभवस्याभावात् तृप्तिर्मे सदा एव। द्विज, मनसः स्वस्थता तुष्टिश्च—इमौ चित्तधर्मौ॥

Verse 55

चेतसो यस्य यत्पृष्टं पुमानेभिर्न युज्यते । क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गंतासि च यत्त्वया ॥ ५५ ॥

चेतसोऽतीतस्वभावस्य पुमसः पृष्टं यत्, तद् न नरैः सम्यग् युज्यते। तव ‘क्व निवासः, क्व गन्तासि’ इति वचनं तस्मै नोपपद्यते॥

Verse 56

कुतश्चागम्यते त्वेतात्र्रितयेऽपि निबोध मे । पुमान्सवर्गतो व्यापीत्याकाशवदयं यतः ॥ ५६ ॥

कुतश्च एतद् आगम्यते? एतत् त्रितयेऽपि मे सम्यक् निबोधय। यतः स पुमान् स्ववर्गेण सह सर्वव्यापी, आकाशवत् अयम्॥

Verse 57

कुतः कुत्र क्व गंतासीत्येतदप्यर्थवत्कथम् । सोऽहं गंता न चागंता नैकदेशनिकेतनः ॥ ५७ ॥

कुतः कुत्र क्व वा मार्गे गन्तास्मीति कथं वचः अर्थवत्? सोऽहं आत्मा—न गन्ता न चागन्ता, नैकदेश-निकेतनः॥

Verse 58

त्वं चान्ये च न च त्वं त्वं नान्ये नैवाहमप्यहम् । मिष्टन्ने मिष्टमित्येषा जिह्वा सा मे कृता तव ॥ ५८ ॥

त्वं चान्ये च—न च त्वं त्वं, नान्ये; नैवाहमप्यहम्। मिष्टान्ने ‘मिष्टम्’ इति या जिह्वा, सा मे तव कृता॥

Verse 59

किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तमा । मिष्टमेव यदामिष्टं तदेवोद्वेगकारणम् ॥ ५९ ॥

किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तम। मिष्टमेव यदा अमिष्टं, तदेवोद्वेगकारणम्॥

Verse 60

अमिष्टं जायते मिष्टं मिष्टादुद्विजते जनः । आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारणम् ॥ ६० ॥

अमिष्टं जायते मिष्टं, मिष्टादुद्विजते जनः। आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारणम्॥

Verse 61

मृण्मयं हि मृदा यद्वद्गृहं लिप्तं स्थिरीभवेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ॥ ६१ ॥

मृण्मयं हि मृदा यद्वद्गृहं लिप्तं स्थिरीभवेत्। पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः॥

Verse 62

यवगोधूममुद्गादि र्घृतं तैलं पयो दधि । गुडः फलानीति तथा पार्थिवाः परमाणवः ॥ ६२ ॥

यवगोधूममुद्गादि घृतं तैलं पयो दधि । गुडः फलानि च तथा पार्थिवाः परमाणवः स्मृताः ॥

Verse 63

तदेतद्भवता ज्ञात्वा मिष्टामिष्टविचारि यत् । तन्मनः शमनालबि कार्यं प्राप्यं हि मुक्तये ॥ ६३ ॥

एतद् ज्ञात्वा भवता मिष्टामिष्टविवेचनम् । मनःशमननिष्ठं यत् कर्म कर्तव्यं हि मुक्तये ॥

Verse 64

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परमार्थाश्रितं नृप । प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६४ ॥

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परमार्थाश्रितं नृप । प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यमब्रवीत् ॥

Verse 65

प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः । नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्विज ॥ ६५ ॥

प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः । तव वाक्यानि मे श्रुत्वा नष्टो मोहः द्विजोत्तम ॥

Verse 66

ऋभुरुवाच । ऋभुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं दास्यामि परमार्थं सुबोधितम् ॥ ६६ ॥

ऋभुरुवाच । ऋभुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं दास्यामि परमार्थं सुबोधितम् ॥

Verse 67

एक एवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरुपं परात्मनः ॥ ६७ ॥

एकमेवैतद् विद्धि—सकलं जगन्न भिद्यते। वासुदेवाभिधेयस्य परात्मनः स्वरूपमेव तत्॥

Verse 68

ब्रह्मण उवाच । तथेत्युक्त्वा निदाधेन प्रणिपातपुरः सरम् । पूजितः परया भक्त्यानिच्छितः प्रययौ विभुः ॥ ६८ ॥

ब्रह्मोवाच—तथेति उक्त्वा निदाघेन प्रणिपातपूर्वं पूजितो विभुः। परया भक्त्या, अनिच्छितोऽपि, तत्क्षणात् प्रययौ॥

Verse 69

पुनवर्षसहस्त्रंते समायातो नरेश्वर । निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं गुरुः ॥ ६९ ॥

पुनर्वर्षसहस्रान्ते, नरेश्वर, गुरुः। निदाघाय ज्ञानदानार्थं तदेव नगरं समायातः॥

Verse 70

नगरस्य बहिः सोऽथ निदाघं दृष्टवान् मुनिम् । महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे ॥ ७० ॥

नगरस्य बहिः स मुनिर्निदाघं दृष्टवान्। महाबलपरिवारे पार्थिवे पुरं विशति सति॥

Verse 71

दूरस्थितं महाभागे जनसंमर्दवर्जकम् । क्षुत्क्षामकण्ठमायांतमरण्यात्ससमित्कुशम् ॥ ७१ ॥

दूरस्थितं महाभाग, जनसंमर्दवर्जितम्। क्षुत्क्षामकण्ठमायान्तम् अरण्यात् ससमित्कुशम्॥

Verse 72

दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुरुपागत्याभिवाद्य च । उवाच कस्मादेकांतं स्थीयत भवता द्विज ॥ ७२ ॥

निदाघं दृष्ट्वा स ऋभुः समीपमुपागत्य प्रणम्य चोवाच— “हे द्विज! किमर्थं भवता एकान्ते एकाकिना स्थितम्?”

Verse 73

निदाघ उवाच । भो विप्र जनसंमर्द्दो महानेष जनेश्वरे । प्रविवक्षौ पुरे रम्ये तेनात्र स्थीयते मया ॥ ७३ ॥

निदाघ उवाच— “भो विप्र! अत्र जनेश्वरस्य पुरे महान् जनसंमर्दः। अहं तु रम्यं पुरं प्रवेष्टुमिच्छामि; तेनात्र मया स्थितम्।”

Verse 74

ऋभुरुवाच । नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ट त्वमभिज्ञो मतो मम ॥ ७४ ॥

ऋभुरुवाच— “अत्र नराधिपः कतमः? कतमश्चेतरो जनः? द्विजश्रेष्ठ! मे कथ्यताम्; त्वां हि अहं तत्त्वज्ञं मन्ये।”

Verse 75

निदाघ उवाच । योऽयं गजेंद्रमुन्मत्तमद्रिश्रृंगसमुच्छ्रयम् । अधिरुढो नरेन्द्रोऽयं परितो यस्तथेतरः ॥ ७५ ॥

निदाघ उवाच— “योऽयं गजेन्द्रं उन्मत्तमदं, अद्रिशृङ्गसमुच्छ्रयम् अधिरूढः, स नरेन्द्रः; यः परितः स्थितः स तु इतरो जनः।”

Verse 76

ऋभुरुवाच । एतौ हि गजराजानौ दृष्टौ हि युगपन्मया । भवता निर्विशेषेण पृथग्वेदोपलक्षितौ ॥ ७६ ॥

ऋभुरुवाच— “एतौ हि गजराजानौ मया युगपद् दृष्टौ; त्वया तु निर्विशेषेण वेदोपलक्षितैर्लक्षणैः पृथक् पृथग् विविक्तौ।”

Verse 77

तत्कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः । ज्ञातुमिच्छाम्यहं कोऽत्र गजः को वा नराधिपः ॥ ७७ ॥

तत्कथ्यतां महाभाग! भवतानयोर्विशेषः। ज्ञातुमिच्छाम्यहं—अत्र कः गजः, कः वा नराधिपः॥

Verse 78

निदाध उवाच । गजोयोऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्यस्यैष भूपतिः । वाह्यवाहकसंबंधं को न जानाति वै द्विज ॥ ७८ ॥

निदाघ उवाच—अधोऽयं गजो ब्रह्मन्, उपर्यस्यैष भूपतिः। वाह्य-वाहकसम्बन्धं को न जानाति वै द्विज॥

Verse 79

ऋभुरुवाच । ब्रह्मन्यथाहं जानीयां तथा मामवबोधय । अधः सत्त्वविभागं किं किं चोर्द्धमभिधीयते ॥ ७९ ॥

ऋभुरुवाच—ब्रह्मन् यथाहं जानीयां तथा मामवबोधय। अधः सत्त्वविभागं किं, किं चोर्ध्वमभिधीयते॥

Verse 80

ब्राह्मण उवाच । इत्युक्त्वा सहसारुह्य निदाघः प्राह तं ऋभुम् । श्रयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ८० ॥

ब्राह्मण उवाच—इत्युक्त्वा सहसारुह्य निदाघः प्राह तं ऋभुम्। श्रयतां शृणु; कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥

Verse 81

उपर्यहं यथा राजा त्वमधःकुंजरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टांतो दर्शितो मया ॥ ८१ ॥

उपर्यहं यथा राजा, त्वमधःकुञ्जरो यथा। अवबोधाय ते ब्रह्मन्, दृष्टान्तो दर्शितो मया॥

Verse 82

ऋभुरुवाच । त्वं राजेव द्विजश्रेष्ट स्थितोऽहं गजवद्यदि । तदेवं त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तथा ॥ ८२ ॥

ऋभुरुवाच—हे द्विजश्रेष्ठ, त्वं राजेव स्थितोऽसि, अहं च गजवदिव स्थापितः। तर्हि सम्यग् मे ब्रूहि—कः अहं, कस्त्वं च तथा॥

Verse 83

ब्राह्मण उवाच । इत्युक्तः सत्वरस्तस्य चरणावभिवंद्य सः । निदाधः प्राह भगवन्नाचार्यस्त्वमृभुर्मम् ॥ ८३ ॥

ब्राह्मण उवाच—इत्युक्तः स त्वरितं तस्य चरणावभिवन्द्य निदाघः प्राह—भगवन्, त्वमेव मम आचार्यः; त्वमेव ऋभुः॥

Verse 84

नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम् ॥ ८४ ॥

नान्यस्य मनः तथा अद्वैतसंस्कारैः संस्कृतं भवति यथा सदाचार्यस्य। तस्मात् त्वां गुरुमेव प्राप्तं मन्ये, हे प्रभो॥

Verse 85

ऋभुरुवाच । तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणात्तव । गुरुस्नेहादृभुर्नामनिदाघं समुपागतः ॥ ८५ ॥

ऋभुरुवाच—तवोपदेशदानाय, पूर्वशुश्रूषणात् तव, गुरुस्नेहात् च, ऋभुर्नाम अहं निदाघं समुपागतः॥

Verse 86

तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते । परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः ॥ ८६ ॥

एतत्ते संक्षेपेणोपदिष्टं, हे महामते—परमार्थसारभूतं यदशेषतोऽद्वैततत्त्वम्॥

Verse 87

ब्राह्मण उवाच । एवमुक्त्वा ददौ विद्यां निदाघं स ऋभुर्गुरुः । निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ॥ ८७ ॥

ब्राह्मण उवाच—एवमुक्त्वा गुरुः ऋभुः निदाघाय विद्यां ददौ। स च निदाघः तेनोपदेशेन अद्वैतपरायणोऽभवत्॥

Verse 88

सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः । तथा ब्रह्मतनौ मुक्तिमवाच परमाद्विजः ॥ ८८ ॥

स सर्वभूतानि अभेदेन स्वात्मतया ददर्श। तथा परमाद्विजः ब्रह्मतनौ एव मुक्तिं अवाच॥

Verse 89

तथा त्वमपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबांधवः । भव सर्वगतं ज्ञानमात्मानमवनीपते ॥ ८९ ॥

तथा त्वमपि धर्मज्ञ समचित्तः शत्रुमित्रबान्धवेषु। सर्वगतं ज्ञानमात्मानं भव, अवनीपते॥

Verse 90

सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः । भ्रांतदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक् पृथक् ॥ ९० ॥

यथा एकं नभः सितनीलादिभेदेन दृश्यते, तथा आत्मा अपि एक एव सन् भ्रान्तदृष्टिभिः पृथक् पृथक् इव दृश्यते॥

Verse 91

एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मांस्वयं भात्यपभेदमोहः ॥ ९१ ॥

एकः अच्युत एव इह यत्किंचित् समस्तं; ततोऽन्यत् परं नास्ति। स एव अहं स एव त्वं स एव सर्वमेतत्—आत्मा स्वयमेव भाति, भेदमोहः तु केवलं भ्रान्तिः॥

Verse 92

सनंदन उवाच । इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणावबोदस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ॥ ९२ ॥

सनन्दन उवाच—एवं तेनोपदिष्टः स राजवर्यः परमार्थदृष्टिसम्पन्नः सर्वभेदभावं त्यक्तवान्। जातिस्मरणजन्यबोधेन च तस्मिन्नेव जन्मनि अपवर्गं मोक्षमाप।

Verse 93

परमार्थाध्यात्ममेतत्तुभ्यमुक्तं मुनीश्वर । ब्राह्मणक्षत्रियविशां श्रोर्तॄणां चापि मुक्तिदम् ॥ ९३ ॥

हे मुनीश्वर, परमार्थसम्बद्धमेतदध्यात्मं तुभ्यं मया प्रोक्तम्। ब्राह्मणक्षत्रियविशां तथा श्रद्धया शृण्वतां श्रोतॄणां च मोक्षप्रदमिदम्।

Verse 94

यथा पृष्टं त्वया ब्रह्मंस्तथा ते गदितं मया । ब्रह्मज्ञानमिदं शुद्धं किमन्यत्कथयामि वै ॥ ९४ ॥

हे ब्रह्मन्, यथा त्वया पृष्टं तथा मया ते कथितम्। इदं शुद्धं ब्रह्मज्ञानम्; किमन्यद्वा अहं कथयामि।