Graha–Ketu–Utpāta Lakṣaṇas: Solar/Lunar Omens, Comets, Eclipses, and Calendar Rules
अस्मिन्नध्याये सनन्दनः ऋषिं/नृपं सूर्यचन्द्रग्रहकेतुभिः कालज्ञानं बोधयति। चैत्रादारभ्य सङ्क्रान्तिक्रमः, चैत्रशुक्लप्रतिपद्वासरस्य प्राधान्यं, ग्रहाणां शुभाशुभक्रमश्च निरूप्यते। सूर्यलक्षणेषु बिम्बरूपाणि, धूमराशयः, परिवेषाः, ऋतुभेदेन वर्णवैचित्र्यं च, तेषां युद्ध-राजमरण-अनावृष्टि-दुर्भिक्ष-रोगादिफलसम्बन्धः कथ्यते। चन्द्रलक्षणेषु शृङ्गस्थितिः, विपरीतोदयः, दक्षिणगमननक्षत्रदोषः, ‘घटोष्ण’ादिचिह्नानि राश्यायुधैः सह निर्दिश्यन्ते। अङ्गारक-बुधयोर्वक्रीकरणोदयादि नक्षत्रानुसारं वृष्टि-धान्य-व्यवसाय-जनसुरक्षाफलैः सह, बृहस्पतेर्वक्रीवर्णदिवादर्शनं च संकटसूचकं वर्ण्यते। शुक्रस्य वीथिकासु गमनं संयोगनियमाश्च, शनैश्चरस्य केषुचित् नक्षत्रेषु सञ्चारः हितकर इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं केतूनां पुच्छदीर्घ्य-वर्ण-आकृति-दिगुदयभेदाः तदनुसारफलानि च व्यवस्थितानि। अन्ते नवकालमानानि, यात्राविवाहव्रतादिकर्मणां ग्रहणनियमाः, षष्टिसंवत्सरचक्रं युगाधिपतयश्च, उत्तरायण-दक्षिणायनयोः कर्मयोग्यता, माससंज्ञाः, तिथिवर्गाः (नन्दा-भद्रा-जया-रिक्ता-पूर्णा), द्विपुष्करादिदोषप्रशमनं, नक्षत्रविभागश्च संस्कारकृष्यादिषु उपदिश्यते।
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । क्रमाच्चैत्रादिमासेषु मेषाद्याः संक्रमा मताः । चैत्रशुक्लप्रतिपदि यो वारः स नृपः स्मृतः 1. ॥ १ ॥
सनन्दन उवाच । क्रमशः चैत्रादिमासेषु मेषादयः संक्रमा मताः । चैत्रशुक्लप्रतिपदि यो वारः स एव नृपः स्मृतः ॥
Verse 2
मेषप्रवेशे सेनानीः कर्कटे सस्यपो भवेत् । समोद्यधीश्वरः सूर्यो मध्यमश्चोत्तमो विधुः ॥ २ ॥
मेषप्रवेशे सेनानीः कर्कटे सस्यपो भवेत् । समुद्राधीश्वरः सूर्यो मध्यमश्चोत्तमो विधुः ॥
Verse 3
नेष्टः कुजो बुधो जीवो भृगुस्त्वतिशुभङ्करः । अधमो रविजो वाच्यो ज्ञात्वा चैषां बलाबलम् ॥ ३ ॥
नेष्टः कुजो बुधो जीवो भृगुस्त्वतिशुभङ्करः । अधमो रविजो वाच्यो ज्ञात्वा चैषां बलाबलम् ॥
Verse 4
दण्डाकारे कबंधेवा ध्वांक्षाकारेऽथ कीलके । दृष्टेऽकमण्डले व्याधिर्भ्रांतिश्चोरार्थनाशनम् ॥ ४ ॥
दण्डाकारे कबंधे वा ध्वांक्षाकारेऽथ कीलके । दृष्टेऽकमण्डले व्याधिर्भ्रान्तिश्चोरार्थनाशनम् ॥
Verse 5
छत्रध्वजपताकाद्यसन्निभस्तिमितैर्ध्वनैः । रविमण्डलगैर्धूम्रैः सस्फुलिंगैर्जगत् क्षयः ॥ ५ ॥
छत्रध्वजपताकाद्यसन्निभैस्तिमितैर्ध्वनैः । रविमण्डलगैर्धूम्रैः सस्फुलिङ्गैर्जगत्क्षयः ॥
Verse 6
सितरक्तैः पीतकृष्णैर्वर्णैर्विप्रादिपीडनम् । घ्नंति द्वित्रिचतुर्वर्णैर्भुवि राजजनान्मुने ॥ ६ ॥
हे मुने, भुवि राजजनाः श्वेत-रक्त-पीत-कृष्णवर्णचिह्नितैः पक्षैः द्वि-त्रि-चतुर्विभागैः विप्रादीन् पीडयन्ति, तान् घ्नन्ति च।
Verse 7
ऊर्द्ध्वैर्भानुकरैस्ताम्रैर्नाशं याति चमूपतिः । पीतैर्नृपसुतः श्वेतैः पुरोधश्चित्रितैर्जनाः ॥ ७ ॥
ऊर्ध्वगैर्भानुकरैस्ताम्रैः चमूपतिः नाशं याति; पीतैः नृपसुतः पीड्यते; श्वेतैः पुरोधाः; चित्रितैः जनाः दुःखं प्राप्नुवन्ति।
Verse 8
धूम्रैर्नृपपिशंगैस्तु जलदाधोमुखैर्जगत् । शुभोर्कः शिशिरे ताम्रः कुंकुमाभा वसन्तिके ॥ ८ ॥
धूम्रैर्नृपपिशङ्गैः जलदैरधोमुखैः जगत् आच्छन्नं भवति। शुभोऽर्कः शिशिरे ताम्रः, वसन्ते कुंकुमाभः प्रकाशते।
Verse 9
ग्रीष्मश्चापांडुरश्चैव विचित्रो जलदागमे । पद्मोदराभः शरदि हेमंते लोहितच्छविः ॥ ९ ॥
ग्रीष्मेऽर्कः अपाण्डुरो भवति; जलदागमे विचित्रः; शरदि पद्मोदराभः; हेमन्ते लोहितच्छविः दृश्यते।
Verse 10
पीतः शीते सिते वृष्टौ ग्रीष्मे लोहितभा रविः । रोगानावृष्टिभयकृत् क्रमादुक्तो मुनीश्वर ॥ १० ॥
मुनीश्वर, शिशिरे पीतो रविः, वृष्टौ सितः, ग्रीष्मे लोहितभा च—एष क्रमादुक्तः; स रोगान् जनयन् अनावृष्टिभयं च करोति।
Verse 11
इन्द्र चापार्द्धमूर्तिस्तु भानुर्भूपविरोधकृत् । शशरक्तनिभे भानौ संग्रामो न चिराद्भुवि ॥ ११ ॥
इन्द्रचापार्धमूर्तिर्भानुः प्रादुर्भवति चेत्, भूपानां परस्परविरोधं जनयति। शशरक्तनिभे भानौ भूविभागे न चिरात् संग्रामः प्रवर्तते॥
Verse 12
मयूरपत्रसङ्काशो द्वादशाब्दं न वर्षति । चन्द्रमासदृशो भानुः कुर्याद्भूपांतरं क्षितौ ॥ १२ ॥
मयूरपत्रसङ्काशा मेघा दृश्यन्ते चेत्, द्वादशवर्षाणि न वर्षति। चन्द्रमासदृशो भानुः प्रादुर्भवेत् चेत्, क्षितौ भूपपरिवर्तनं सूचयति॥
Verse 13
अर्के श्यामे कीटभयं भस्माभे राष्ट्रजं तथा । छिद्रे ऽर्कमण्डले दृष्टं महाराजविनाशनम् ॥ १३ ॥
अर्के श्यामे दृश्ये कीटभयं ज्ञेयम्; भस्माभे तु राष्ट्रजं व्यसनं सूच्यते। अर्कमण्डले छिद्रदर्शनं महाराजविनाशनं भवति॥
Verse 14
घटाकृतिः क्षुद्भयकृत्पुरहा तोरणाकृतिः । छत्राकृते देशहतिः खंडभानुनृपांतकृत् ॥ १४ ॥
घटाकृतिः निमित्तं क्षुद्भयं करोति; पुरहा (पुरोपरि) दृश्यं नगरनाशनम्। तोरणाकृतिः विनाशकरी; छत्राकृतिः देशहतिं जनयति। खण्डभानौ दृश्ये नृपान्तकृत् भवति॥
Verse 15
उदयास्तमये काले विद्युदुल्काशनिर्यदि । तदा नृपवधो ज्ञेयस्त्वथवा राजविग्रहः ॥ १५ ॥
उदयास्तमयकाले यदि विद्युदुल्काशनिः दृश्यते, तदा नृपवधो ज्ञेयः, अथवा राज्ञां परस्परविग्रहवैरं भवति॥
Verse 16
पक्षं पक्षार्धमर्केन्दु परिविष्टावहर्निशम् । राजानमन्यं कुरुतो लोहिताम्बुदयास्तगौ ॥ १६ ॥
सूर्यचन्द्रमसौ स्वस्वमार्गे नियतौ चरन्तौ पक्षं पक्षार्धं च तथा अहर्निशं च कालमानं जनयतः। तथा लोहिताभ्यां उदयास्तमयाभ्यां राज्ञां परम्परां राज्यपरिवर्तनं च प्रवर्तयतः॥
Verse 17
उदयास्तमये भानुराच्छिन्नः शस्त्रसन्निभैः । घनैर्युद्धं खरोष्ष्ट्राद्यैः पापरूपैर्भयप्रदम् ॥ १७ ॥
उदयास्तमये भानुः शस्त्रसन्निभैः घनैः आच्छिन्न इव दृश्यते। तत्र पापरूपैः खरोष्ट्राद्यैः भयप्रदं युद्धमिव दृश्यते॥
Verse 18
याम्य शृङ्गोन्नतश्चन्द्रः शुभदो मीनमेषयोः । सौम्य शृङ्गोन्नतः श्रेष्ठो नृयुङ्मकरयोस्तथा ॥ १८ ॥
याम्यशृङ्गोन्नतः चन्द्रः मीनमेषयोः शुभदः भवति। तथा सौम्यशृङ्गोन्नतः श्रेष्ठः कुम्भमकरयोः अपि शुभफलप्रदः॥
Verse 19
घटोक्ष्णस्तु समः कर्कचापयोः शरसन्निभः । चापवत्कौर्महर्योश्च शूलवत्तुलकर्कयोः ॥ १९ ॥
घटोक्ष्णसंज्ञकं लक्षणं कर्कचापयोः समं शरसन्निभं भवति। मकरसिंहयोः चापवत्, तुलाकर्कयोः शूलवत् इति कथ्यते॥
Verse 20
विपरीतोदितश्चन्द्रो दुर्भिक्षकलहप्रदः । आषाढद्वयमूलेन्द्र धिष्ण्यानां याम्यगः शशी ॥ २० ॥
विपरीतोदितश्चन्द्रः दुर्भिक्षकलहप्रदः भवति। तथा आषाढद्वय-मूल-ज्येष्ठादिषु धिष्ण्येषु याम्यगः शशी अपि अशुभफलप्रदः॥
Verse 21
अग्निप्रदस्तेयचरवनसर्पविनाशकृत् । विशाखा मित्रयोर्याम्यपार्श्वगः पापगः शशी ॥ २१ ॥
विशाखायां स्थिते शशिनि अग्निप्रदाह-स्तेय-चर-वन-सर्प-विनाशकृत् इति कथ्यते। स च मित्रद्वयस्य याम्यपार्श्वगः पापगः शशी भवति॥
Verse 22
मध्यमः पितृदैवत्ये द्विदैवे सौम्यगः शशी । अप्राप्यपौष्णभाद्रौद्रामदुक्षाविशशी शुभः ॥ २२ ॥
मध्यमबलः शशी पितृदैवत्ये नक्षत्रे द्विदैवे राशौ च स्थितः सौम्यः शुभश्च भवति। पौष्ण-भद्र-रौद्र-गणान् अप्राप्य अविदुष्टः सन् हितकरः तिष्ठति॥
Verse 23
मध्यगो द्वारदक्षाणि अतीत्य नववासवात् । यमेंद्रा हीशनोयेशमरुतश्चार्द्धतारकाः ॥ २३ ॥
मध्यगः शशी याम्यद्वारदक्षाणि अतीत्य नववासवान् अतिक्रामति। तत्र यम-इन्द्रौ, ईशान-यशौ, मरुतश्च, अर्धतारकाश्च सन्ति॥
Verse 24
ध्रुवादिति द्विदैवाः स्युरध्यर्द्धांश्चापराः समाः । याम्यशृंगोन्नतो नेष्टः शुभः शुक्ले पिपीलिका ॥ २४ ॥
ध्रुवादारभ्य केचिद् द्विदैवाः स्युः, अपरे तु अध्यर्द्धांशसमकालफलदाः। याम्यशृङ्गोन्नतः नेष्टः; शुक्लपक्षे दृष्टा पिपीलिका शुभा॥
Verse 25
कार्यहानिः कार्यवृद्धिर्हानिर्वृद्धिर्यथाक्रमम् । सुभिक्षकृद्विशालेंदुरविशालोघनाशनः ॥ २५ ॥
यथाक्रमं कार्यहानिं कार्यवृद्धिं च, तथा हानिं वृद्धिं च जनयति। सुभिक्षकृत्, विशालेंदुं करोति; विशालं अविशालं करोति; घनसमूहान् नाशयति॥
Verse 26
अधोमुखे शस्त्रभयं कलहो दंडसन्निभे । कुजाद्यैर्निहते शृंगे मंडले वा यथाक्रमम् ॥ २६ ॥
अधोमुखे चिह्ने शस्त्रभयं सूच्यते; दण्डसन्निभे कलहः। कुजाद्यैः क्रमशो निहते शृङ्गे वा मण्डले वा तत्तत्फलानि यथाक्रमं प्रादुर्भवन्ति॥
Verse 27
क्षेमाद्यं वृष्टिभूपालजननाशः प्रजायते । सत्याष्टनवमर्क्षेषु सोदयाद्वक्रिमे कुजे ॥ २७ ॥
सत्याद्येष्वष्टनवमेषु नक्षत्रेषु कुजे सोदयाद्वक्रिमे सति क्षेमं वृष्टिश्च, भूपालजननाशश्च प्रजायते॥
Verse 28
तद्वक्रमुष्णं संज्ञं स्यात्प्रजापीडाग्निसंभवः । दशमैकादशे ऋक्षे द्वादशर्वाग्रतीपयः ॥ २८ ॥
तद्वक्रमुष्णं नाम संज्ञं स्यात्, प्रजापीडाग्निसंभवम्। दशमैकादशे ऋक्षे ज्ञेयम्; द्वादश तु अग्रतीपयः (अग्राभिमुखबिन्दवः) स्मृताः॥
Verse 29
कूक्रं वक्रमुखं ज्ञेयं सस्यवृष्टिविनाशकृत् । कुजे त्रयोदशे ऋक्षे वक्रिते वा चतुर्दशे ॥ २९ ॥
‘कूक्र’ इति वक्रमुखं ज्ञेयम्, सस्यवृष्टिविनाशकृत्। कुजे त्रयोदशे ऋक्षे, अथवा चतुर्दशे वक्रिते सति, तद् लक्षणं भवति॥
Verse 30
बालस्यचक्रं तत्तस्मिन्सस्यवृष्टिविनाशनम् । पंचदशे षोडशर्क्षे वक्रे स्याद्रुधिराननम् ॥ ३० ॥
‘बालस्यचक्र’ इति तत्तस्मिन् सस्यवृष्टिविनाशनम्। पञ्चदशे षोडशे वा ऋक्षे वक्रे सति ‘रुधिराननम्’ इति अशुभं कथ्यते॥
Verse 31
दुर्भिक्षं क्षुद्भयं रोगान्करोति क्षितिनंदनः । अष्टादशे सप्तदशे तद्वक्रं मुशलाह्वयम् ॥ ३१ ॥
दुर्भिक्षं क्षुद्भयं रोगांश्च जनयति, हे क्षितिनन्दन। अष्टादशे सप्तदशे च तस्य वक्रं रूपं ‘मुशल’ इति कथ्यते॥
Verse 32
दुर्भिक्षं धनधान्यादिनाशने भयकृत् सदा । फाल्गुन्योरुदितो भौमो वैश्वदेवे प्रतीपगः ॥ ३२ ॥
फाल्गुन्योरुदितो भौमो वैश्वदेवे प्रतीपगः। सदा भयकरो भवति, दुर्भिक्षं धनधान्यादिनाशनम्॥
Verse 33
अस्तगश्चतुरास्यार्क्षे लोकत्रयविनाशकृत् । उदितः श्रवणे पुष्ये वक्तृगोश्वनहानिदः ॥ ३३ ॥
अस्तगश्चतुरास्यार्क्षे लोकत्रयविनाशकृत्। उदितः श्रवणे पुष्ये वक्तृगोश्वनहानिदः॥
Verse 34
यद्दिग्गोऽभ्युदितो भौमस्तद्दिग्भूपभयप्रदः । मघामध्यगतो भौमस्तत्र चैव प्रतीपगः ॥ ३४ ॥
यद्दिग्गोऽभ्युदितो भौमस्तद्दिग्भूपभयप्रदः। मघामध्यगतो भौमस्तत्र चैव प्रतीपगः॥
Verse 35
अवृष्टिशस्त्रभयदः पीड्यं देवा नृपांतकृत् । पितृद्विदैवधातॄणां भिद्यन्ते गंडतारकाः ॥ ३५ ॥
अवृष्टिशस्त्रभयदः पीड्यं देवा नृपान्तकृत्। पितृद्विदैवधातॄणां भिद्यन्ते गण्डतारकाः॥
Verse 36
दुर्भिक्षं मरणं रोगं करोति क्षितिजस्तदा । त्रिषूत्तरासु रोहिण्यां नैरृते श्रवणे मृगे ॥ ३६ ॥
तदा भूमिसुतो भौमः दुर्भिक्षं मरणं रोगं जनयति, यदा स त्रिषूत्तरासु रोहिण्यां नैरृतदिशि श्रवणे मृगशीर्षे च स्थितः स्यात् ॥
Verse 37
अवृष्टिदश्चरन्भौमो दक्षिणे रोहिणीस्थितः । भूमिजः सर्वधिष्ण्यानामुदगामी शुभप्रदः ॥ ३७ ॥
रोहिणीस्थितो भौमो दक्षिणेऽवृष्टिदशां चरन् सूचयति; किन्तु भूमिजः सर्वधिष्ण्यानामुदगामी सन् शुभफलप्रदः भवति ॥
Verse 38
याम्यगोऽनिष्टफलदो भवेद्भेदकरो नृणाम् । विनोत्पातेन शशिनः कदाचिन्नोदयं व्रजेत् ॥ ३८ ॥
याम्यगः शशी जनानामनिष्टफलदः कलहभेदकरश्च भवेत्; उत्पातं विना तु शशिनः कदाचिदप्युदयो न स्यात् ॥
Verse 39
अनावृष्टाग्निभयकृदनर्थनृपविग्रहः । वसुवैष्णवविश्वेन्दुधातृभेषु चरन्बुधः ॥ ३९ ॥
वसुवैष्णवविश्वेन्दुधातृभेषु नक्षत्रगणेषु चरन् बुधोऽनावृष्ट्यग्निभयकृदनर्थं नृपविग्रहं च जनयति ॥
Verse 40
भिनत्ति यदि तत्तारां बाधावृष्टिभयंकरः । आद्रा र्दिपितृभांतेषु दृश्यते यदि चन्द्र जः ॥ ४० ॥
यदि स बाधावृष्टिभयंकरो ग्रहस्तां तत्तारां भिनत्ति, तथा चन्द्रजः आद्रायां ऋतुभां पितृभांतेषु वा दृश्यते, तदा क्लेशकरं वृष्ट्युपद्रवं सूचयति ॥
Verse 41
तदा दुर्भिक्षकलहरोगानावृष्टिभीतिकृत् । हस्तादिषट्सु तारासु विचरन्निन्दुनंदनः ॥ ४१ ॥
तदा हस्तादिषट्सु तारासु विचरन्निन्दुनन्दनः । दुर्भिक्षकलहरोगानामावृष्टिभीतिं जनयति ॥
Verse 42
क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं कुरुते रोगनाशनम् । अहिर्बुध्न्यार्यमाग्नेययाम्यभेषु चरन्बुधः ॥ ४२ ॥
अहिर्बुध्न्यार्यमाग्नेययाम्यभेषु चरन्बुधः । क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं ददाति रोगान्निहन्ति च ॥
Verse 43
भिषक्तरंगवाणिज्यवृत्तीनां नाशकृत्तदा । पूर्वात्रयेचरन्सौम्यो योगतारां भिनत्ति चेत् ॥ ४३ ॥
तदा भिषक्तरङ्गवाणिज्यवृत्तीनां नाशकृत् स्मृतः । पूर्वात्रये चरन्सौम्यो योगतारां भिनत्ति चेत् ॥
Verse 44
क्षुच्छस्त्रानलचौरेभ्यो भयदः प्राणिनां तदा । याम्याग्निधातृवायव्यधिष्ण्येषु प्राकृता गतिः ॥ ४४ ॥
तदा क्षुच्छस्त्रानलचौरेभ्यो भयदः प्राणिनां बुधः । याम्याग्निधातृवायव्यधिष्ण्येषु प्राकृता गतिः ॥
Verse 45
रौद्रे न्दुसार्पपित्र् येषु ज्ञेया मिश्राह्वया गतिः । भाग्यार्यमेज्यादितिषु संक्षिप्ता गतिरुच्यते ॥ ४५ ॥
रौद्रेन्दुसार्पपित्र्येषु मिश्राह्वया गतिः स्मृता । भाग्यार्यमेज्यादितिषु संक्षिप्ता गतिरुच्यते ॥
Verse 46
गतिस्तीक्ष्णाजचरणाहिर्बुघ्न्यभाश्रिभेषुया । योमातिकातिविश्वांबुमूलमत्स्यैन्यजस्य च ॥ ४६ ॥
‘गतिः’, ‘तीक्ष्णा’, ‘अजः’, ‘चरणः’, ‘अहिः’, ‘बुघ्न्या’, ‘भा’, ‘श्रीः’, ‘भेषुया’ तथा ‘यः’, ‘मातिका’, ‘अति’, ‘विश्वाम्बु’, ‘मूलम्’, ‘मत्स्यः’, ‘एन्यजः’—एते सर्वे परब्रह्मणः परमात्मनः ध्यानयोग्याः गुह्यनामधेयाः।
Verse 47
घोरा गतिर्हरित्वाष्ट्रवसुवारुणभेषु च । इंद्रा ग्निमित्रमार्तंडभेषु पापाह्वयागतिः ॥ ४७ ॥
हरित्-त्वाष्ट्र-वसु-वारुण-भेषु घोरा गतिः; इन्द्राग्नि-मित्र-मार्तण्ड-भेषु च ‘पापाह्वया’ इति गतीः कथ्यते, अशुभलक्षणा।
Verse 48
प्राकृताद्यासु गतिषु ह्युदितोऽस्तमियोपिवा । यावंत्येव दिनान्येष दृश्यस्तावत्यदृश्यगः ॥ ४८ ॥
प्राकृताद्यासु नानागतिषु, अयम्—उदितोऽस्तमितो वा इति कथितोऽपि—यावन्ति दिनानि दृश्यः, तावत्येव कालं अदृश्यभावेन गच्छति।
Verse 49
चत्वारिंशत्क्रमात्र्त्रिशद्र वींदू भूसुतो नव । पंचदशैकादशभिर्दिवसैः शशिनंदनः ॥ ४९ ॥
क्रमेण त्रिंशद्दिनैश्चत्वारिंशद्दिनैश्च (सूर्य-चन्द्रयोः) गतिः; भूसुतो भौमः नवभिः; शशिनन्दनः सौम्यः पञ्चदश-एकादश-दिवसैः (स्वगतिṃ) पूरयति।
Verse 50
प्राकृतायां गतः सौम्यः क्षेमारोग्यसुभिक्षकृत् । मिश्रसक्षिप्तयोर्मध्ये फलदोऽन्यासु वृष्टिदः 1. ॥ ५० ॥
प्राकृतायां गतौ सौम्यः क्षेम-आरोग्य-सुभिक्षं करोति; मिश्र-संक्षिप्तयोर्मध्ये मध्यमफलदः; अन्यासु (शुभासु) तु वृष्टिदः भवति।
Verse 51
वैशाखे श्रावणे पौषे आषाढेऽभ्युदितो बुधः । जगतां पापफलदस्त्वितरेषु शुभप्रदः ॥ ५१ ॥
वैशाखे श्रावणे पौषे आषाढे चोदितो बुधः । जगतां पापफलदः स्यादितरेषु शुभप्रदः ॥
Verse 52
इषोर्जमासयोः शस्त्रदुर्भिक्षाग्निभयप्रदः । उदितश्चंद्र जः श्रेष्ठो रजतस्फटिकोपमः ॥ ५२ ॥
इषोर्जमासयोः शस्त्रदुर्भिक्षाग्निभयप्रदः । उदितश्चन्द्रजः श्रेष्ठो रजतस्फटिकोपमः ॥
Verse 53
द्विभाटजोदिमास्तस्य पंचमैकादशास्त्रिभात् । यन्नक्षत्रोदितो जीवस्तन्नक्षत्राख्यवत्सरः ॥ ५३ ॥
द्विभाटजोदिमास्तस्य पञ्चमैकादशास्त्रिभात् । यन्नक्षत्रोदितो जीवस्तन्नक्षत्राख्यवत्सरः ॥
Verse 54
कार्तिको मार्गशीर्षश्च नृणां दुष्टफलप्रदः । शुभप्रदौ पौषमाघौ मध्यमौ फाल्गुनो मधुः ॥ ५४ ॥
कार्तिको मार्गशीर्षश्च नृणां दुष्टफलप्रदः । शुभप्रदौ पौषमाघौ मध्यमौ फाल्गुनो मधुः ॥
Verse 55
माधवः शुभदो ज्येष्ठो नृणां मध्यफलप्रदः । शुचिर्मध्यो नभः श्रेष्ठो भाद्र ः श्रेष्ठः क्वचिन्नरः ॥ ५५ ॥
माधवः शुभदो ज्येष्ठो नृणां मध्यफलप्रदः । शुचिर्मध्यो नभः श्रेष्ठो भाद्रः श्रेष्ठः क्वचिन्नरः ॥
Verse 56
अतिश्रेष्ठ इषः प्रोक्तो मासानां फलमीदृशम् । सौम्ये भागे चरन्भानां क्षेमारोग्यसुभिक्षकृत् ॥ ५६ ॥
अतिश्रेष्ठ इषमासः प्रोक्तः; मासेषु व्रतादीनां फलमिदृशं स्मृतम्। सौम्यभागे सूर्ये चरति सति स क्षेममारोग्यं सुभिक्षं च जनानां करोति॥
Verse 57
विपरीतो गुरुर्याम्ये मध्ये चरति मध्यमम् । पीताग्निश्यामहरितरक्तवणेगिराः क्रमात् ॥ ५७ ॥
गुरौ विपरीते याम्ये देशे मध्ये चरति मध्यमगतिः। क्रमात् पीताग्निश्यामहरितरक्तवर्णा दीप्तिश्च दृश्यते॥
Verse 58
व्याध्यग्निचौरशस्त्रास्त्रभयदः प्राणिनां भवेत् । अनावृष्टिं भूम्ननिभः करोति सुरपूजितः ॥ ५८ ॥
व्याध्यग्निचौरशस्त्रास्त्रभयदः प्राणिनां भवेत्। सुरैः पूजितोऽपि स भूमौ अनावृष्टिं बहुलां करोति॥
Verse 59
दिवादृष्टो नृपवध्यामयंवाराष्ट्रनाशनम् । संवत्सरशरीरं स्यात्कृत्तिका रोहिणी तथा ॥ ५९ ॥
दिवा दृष्टे नृपवधो वा घोरामयो वा राष्ट्रनाशनं सूच्यते। संवत्सरशरीरं तद् ज्ञेयं; कृत्तिकारोहिण्यौ तथा सम्बद्धे॥
Verse 60
नाभिस्त्वापाठयुगलमाद्री हृत्कुसुमं मघा । दुर्भिक्षाग्निमरुद्भीतिः शरीरं क्रूरपीडिते ॥ ६० ॥
क्रूरपीडितस्य नाभिः आपाठयुगलं, हृदयं आद्री, कुसुमं मघा इति निर्दिश्यते। तस्य दुर्भिक्षाग्निमरुद्भीतिभिः शरीरं संतप्यते॥
Verse 61
नाभ्यां क्षुत्तृड्भयं पुष्ये सम्यङ्मूलफलक्षयः । हृदयेशस्य निधनं शुभं स्यात्संयुतैः शुभैः ॥ ६१ ॥
नाभ्यां निमित्ते क्षुत्तृड्भयप्रदं भवति; पुष्ये तु मूलफलानां सम्यक् क्षयः सूच्यते। हृदयदेशे निमित्ते गृहेशस्य निधनं प्रायः; शुभलक्षणसंयुक्तं तु शुभफलदं भवेत्॥
Verse 62
शस्यवृद्धिः प्रजारोग्यं युद्धं जीवात्यवर्षणम् । इति द्विजातिमध्यां तु गोनृपस्त्रीसुखं महत् ॥ ६२ ॥
शस्यवृद्धिः प्रजारोग्यं युद्धं च जीवात्यवर्षणम्। एवं द्विजातिमध्ये तु गवां नृपस्य स्त्रियाश्च महत् सुखं भवेत्॥
Verse 63
निःस्वनावृष्टिफणिभिर्वृष्टिः स्वास्थ्यं महोत्सवः । महार्घमपि संपत्तिर्देशनाशोऽतिवर्षणम् ॥ ६३ ॥
निःस्वनैः फणिभिश्च युक्ता वृष्टिः स्यात्, तथापि स्वास्थ्यं महोत्सवश्च। महार्घा संपत्तिरपि जायते; अतिवृष्ट्या तु देशस्य नाशः॥
Verse 64
अवैरं रोगमभयं रोगभीः सस्यवर्षणे । रोगो धान्यं नभोऽदृष्टिमघाद्यृक्षगते गुरौ ॥ ६४ ॥
मघाद्यृक्षगते गुरौ अवैरं रोगशमनं चाभयं भवति। सस्यार्थं वर्षणं स्यात्, धान्यं च जायते; नभोऽदृष्टिः स्यात् इव मेघाच्छन्नत्वात्॥
Verse 65
सौम्यमध्यमयाम्येषु मार्गेषु वीथिकात्रयम् । शुक्रस्य दस्रभाज्ज्ञेयं पर्यायैश्च त्रिभिस्त्रिभिः ॥ ६५ ॥
सौम्ये मध्यमे याम्ये च मार्गेषु वीथिकात्रयं विद्यते। एतत् शुक्रसम्बद्धं ज्ञेयं, तच्च त्रिभिः त्रिभिः पर्यायनामभिः प्रसिद्धम्॥
Verse 66
नागेभैरावताश्चैव वृषभोष्ट्र्रखराह्वयाः । मृगांजदहनाख्याः स्युर्याम्यांता वीथयो नव ॥ ६६ ॥
दक्षिणदिश्यन्ता नव वीथयः सन्ति—नागा भैरवताश्च; वृषभोष्ट्रखरनाम्न्यः; तथा मृगाञ्जदहनाख्याश्च॥
Verse 67
सौम्यमार्गे च तिसृषु चरन्वीथिषु भार्गवः । धान्यार्थवृष्टिसस्यानां परिपूर्तिं करोति हि ॥ ६७ ॥
सौम्यमार्गे तिसृषु चरन्वीथिषु च भार्गवः सञ्चरन् धान्यार्थवृष्टिसस्यानां परिपूर्तिं नूनं करोति॥
Verse 68
मध्मार्गे च तिसृषु सर्वमप्यधमं फलम् । पूर्वस्यां दिशि मेघस्तु शुभदः पितृपंचके ॥ ६८ ॥
मध्यमार्गे तिसृषु च स्थितिषु सर्वमप्यधमं फलं भवति; पूर्वदिशि तु मेघः पितृपञ्चके शुभदः॥
Verse 69
स्वातित्रये पश्चिमायां तस्यां शुक्रस्तथाविधः । विपरीते त्वनावृष्टिर्वृष्टिकृद्बुधसंयुतः ॥ ६९ ॥
स्वातित्रये पश्चिमायां स्थिते तस्मिन् शुक्रोऽपि तथाविधो ज्ञेयः; विपरीते त्वनावृष्टिः, बुधसंयुतो वृष्टिकृत्॥
Verse 70
कृष्णाष्टम्यां चतुर्दश्याममायां च यदा सितः । उदयास्तमनं याति तदा जलमयी मही ॥ ७० ॥
कृष्णाष्टम्यां चतुर्दश्याममावास्यायां च यदा सितः उदयास्तमनं याति, तदा मही जलमयीव भवति॥
Verse 71
मिथः सप्तमराशिस्थौ पश्चात्प्राग्वीथिसंस्थितौ । गुरुशुक्रावनावृष्टिदुर्भिक्षसमरप्रदौ ॥ ७१ ॥
मिथः सप्तमराशिस्थौ पश्चिमप्राग्वीथिसंस्थितौ च गुरुशुक्रौ यदा भवतः। तदा तौ अनावृष्टिदुर्भिक्षसमरहेतू भवतः॥
Verse 72
कुजज्ञजीवरविजाः शुक्रस्याग्रेसरा यदि । युद्धातिवायुर्दुर्भिक्षजलनाशकरामताः ॥ ७२ ॥
कुजज्ञजीवरवयः शुक्रस्याग्रेसरा यदि भवन्ति। तदा युद्धातिवायुर्दुर्भिक्षजलनाशकरा महापीडां जनयन्ति॥
Verse 73
जलमित्रार्यमाहींद्र नक्षत्रेषु सुभिक्षकृत् । सच्छस्त्रावृष्टिदो मूलेऽहिर्बुध्न्यांत्यभयोर्भयम् ॥ ७३ ॥
जलमित्रार्यमाहीन्द्रनक्षत्रेषु सुभिक्षकृत् भवति। मूले सच्छस्त्रावृष्टिदः; आहिर्बुध्न्येऽन्त्यद्वययोश्च भयप्रदः॥
Verse 74
श्रवणानिलहस्ताद्रा र्भरणीभाग्यभेषु च । चरञ्छनैश्चरो नॄणां सुभिक्षारोग्यसस्यकृत् ॥ ७४ ॥
श्रवणानिलहस्तार्द्राभरणीभाग्यभेषु च। शनैश्चरः चरन् नॄणां सुभिक्षारोग्यसस्यकृत् भवति॥
Verse 75
मुखे चैकं गुदे द्वे च त्रीणि के नयने द्वयम् । हृदये पञ्च ऋक्षाणि वामहस्ते चतुष्टयम् ॥ ७५ ॥
मुखे चैकं न्यस्येत, गुदे द्वे, कर्णयोस्त्रीणि, नयने द्वे। हृदये पञ्च ऋक्षाणि, वामहस्ते चतुष्टयं न्यस्येत॥
Verse 76
वामपादे तथा त्रीणि दक्षिणे त्रीणि भानि च । चत्वारि दक्षिणे हस्ते जन्मभाद्र विजस्थितिः ॥ ७६ ॥
वामपादे तथा त्रीणि दक्षिणे त्रीणि भानि च । चत्वारि दक्षिणे हस्ते जन्मभाद्रविजस्थितिः ॥
Verse 77
रोगो लाभस्तथा हानिर्लाभः सौख्यं च बंधनम् । आयासः श्रेष्ठयात्रा च धनलाभः क्रमात्फलम् ॥ ७७ ॥
रोगो लाभस्तथा हानिर्लाभः सौख्यं च बन्धनम् । आयासः श्रेष्ठयात्रा च धनलाभः क्रमात्फलम् ॥
Verse 78
बहुधारविजस्त्वेतद्वक्रगः फलमीदृशम् । करोत्येव समः साम्यं शीघ्रगेषूत्क्रमात् फलम् ॥ ७८ ॥
बहुधारविजस्त्वेतद्वक्रगः फलमीदृशम् । करोत्येव समः साम्यं शीघ्रगेषूत्क्रमात् फलम् ॥
Verse 79
विष्णुचक्रोत्कृत्तशिराः पङ्गुः पीयूषपानतः । अमृत्युतां गतस्तत्र खेटत्वे परिकल्पितः ॥ ७९ ॥
विष्णुचक्रोत्कृत्तशिराः पङ्गुः पीयूषपानतः । अमृत्युतां गतस्तत्र खेटत्वे परिकल्पितः ॥
Verse 80
वरणधातुरर्केन्दू तुदते सर्वपर्वणि । विक्षेपावनतेर्वंगाद्रा हुर्दूरगतस्तयोः ॥ ८० ॥
वरणधातुरर्केन्दू तुदते सर्वपर्वणि । विक्षेपावनतेर्वङ्गाद्राहुर्दूरगतस्तयोः ॥
Verse 81
षण्मासवृद्ध्या ग्रहणं शोधयेद्र विचंद्र योः । पर्वेशास्तु तथा सत्यदेवा रव्यादितः क्रमात् ॥ ८१ ॥
षण्मासवृद्ध्या सूर्यचन्द्रग्रहणयोः गणनां शोधनं च कुर्यात्। तथा पर्वदिनानां स्वामिनः सत्यदेवैः सह रव्यादितः क्रमशो निर्णेयाः॥
Verse 82
ब्रह्मेन्द्विन्द्र धनाधीशवरुणाग्नियमाह्वयाः । पशुसस्यद्विजातीनां वृद्धिर्ब्राह्मे तु पर्वणि ॥ ८२ ॥
ब्रह्मचन्द्रेन्द्रधनाधीशवरुणाग्नीन् समाह्वयेत्। ब्राह्मपर्वणि तु पशुसस्यद्विजातीनां वृद्धिर्भवति॥
Verse 83
तद्वदेव फलं सौम्ये श्लेष्मपीडा च पर्वणि । विरोधो भूभुजां दुःखमैंद्रे सस्यविनाशनम् ॥ ८३ ॥
तद्वदेव फलं सौम्ये, पर्वणि श्लेष्मपीडा भवति। ऐन्द्रे भूभुजां विरोधो दुःखं च, सस्यविनाशनं च॥
Verse 84
धनिनां धनहानिः स्यात्कौबेरं धान्यवर्धनम् । नृपाणामशिवं क्षेममितरेषां च वारुणे ॥ ८४ ॥
कौबेरे धनिनां धनहानिः स्यात्, धान्यवर्धनं च। वारुणे नृपाणामशिवं, इतरेषां तु क्षेमं कल्याणं च॥
Verse 85
प्रवर्षणं सस्यवृद्धिः क्षेमं हौताशपर्वणि । अनावृष्टिः सस्यहानिर्दुर्भिक्षं याम्यपर्वणि ॥ ८५ ॥
हौताशपर्वणि प्रवर्षणं सस्यवृद्धिः क्षेमं च भवति। याम्यपर्वणि त्वनावृष्टिः सस्यहानिर्दुर्भिक्षं च जायते॥
Verse 86
वेलाहीने सस्यहानिर्नृपाणां दारुणं रणम् । अतिवेले पुष्पहानिर्भयं सस्यविनाशनम् ॥ ८६ ॥
वेलाहीने सस्यहानिर्भवति, नृपाणां च दारुणं रणप्रकोपः। अतिवेले तु पुष्पहानिः स्यात्, सस्यविनाशभयं च जायते॥
Verse 87
एकस्मिन्नेव मासे तु चंद्रा र्कग्रहणं यदा । विरोधो धरणीशानामर्थवृष्टिविनाशनम् ॥ ८७ ॥
एकस्मिन्नेव मासे यदा चन्द्रार्कयोर्ग्रहणं भवति, तदा धरणीशानां विरोधः स्यात्, अर्थवृष्ट्योर्विनाशनं च॥
Verse 88
ग्रस्तोदितावस्तमितौ नृपधान्यविनाशदौ । सर्वग्रस्ताविनेंदू तु क्षुद्व्याध्यग्निभयप्रदौ ॥ ८८ ॥
ग्रस्तोदितौ वा ग्रस्तास्तमितौ सूर्येन्दू नृपधान्यविनाशदौ। सर्वग्रस्ते तु चन्द्रे क्षुद्व्याध्यग्निभयप्रदौ॥
Verse 89
सौम्यायने क्षत्रविप्रानितरां हन्ति दक्षिणे । द्विजातीं श्चक्रमाद्धंति राहुदृष्टोरगादितः ॥ ८९ ॥
सौम्यायने ग्रहणदोषः क्षत्रविप्रान् अतितरां हन्ति; दक्षिणायने तु विशेषतो द्विजातीन् पीडयति। राहुदृष्टोरगादयः शत्रवः चक्रवत् तान् आघ्नन्ति॥
Verse 90
तथैव ग्रामभेदाः स्युर्मोक्षभेदास्तथा दश । नो शक्ता लक्षितुं देवाः किं पुनः प्राकृता जनाः ॥ ९० ॥
तथैव ग्रामभेदाः स्युः, मोक्षभेदाश्च दश स्मृताः। तान् देवाः अपि सम्यक् लक्षितुं न शक्ताः; किं पुनः प्राकृता जनाः॥
Verse 91
आनीय खेटान्गणितांस्तेषां वारं विचिंतयेत् । शुभाशुभान्यैः कालस्य ग्राहयामो हि लक्षणम् ॥ ९१ ॥
खेटानां गणितगतिं समानीय तेषां वारं विचिन्तयेत् । शुभाशुभैः संकेतैः कालस्य लक्षणं निश्चिनुमः ॥
Verse 92
तस्मादन्वेषणीयं तत्कालज्ञानाय धीमता । उत्पातरूपाः केतूनामुदयास्तमया नृणाम् ॥ ९२ ॥
तस्मात् तदन्वेषणीयं तत्कालज्ञानाय धीमता । केतूनामुत्पातरूपा उदयास्तमया नृणाम् ॥
Verse 93
दिव्यांतरिक्षा भौमास्ते शुभाशुभफलप्रदाः । यज्ञध्वजास्त्रभवनरक्षवृद्धिंगजोपमाः ॥ ९३ ॥
दिव्या अन्तरिक्षा भौमाश्च ते शुभाशुभफलप्रदाः । यज्ञध्वजास्त्रभवनानां रक्षावृद्धिं गजोपमाः ॥
Verse 94
स्तम्भशूलांकुशाकारा आंतरिक्षाः प्रकीर्तिताः । नक्षत्रसंस्थिता दिव्या भौमा ये भूमिसंस्थिताः ॥ ९४ ॥
स्तम्भशूलाङ्कुशाकाराः अन्तरिक्षाः प्रकीर्तिताः । नक्षत्रसंस्थिता दिव्या भौमा ये भूमिसंस्थिताः ॥
Verse 95
एकोऽपि भिन्नरूपः स्याज्जंतुर्नाम शुभाय वै । यावन्तो दिवसान्केतुर्दृश्यते विविधात्मकः ॥ ९५ ॥
एकोऽपि जन्तुः भिन्नरूपो दृश्यते चेत् शुभं नाम भवेत् । यावन्तो दिवसाः केतुः दृश्यते विविधरूपः तावद् प्रभावः ॥
Verse 96
तावान्मासैः फलं यच्छत्यष्टौ सारव्यवत्सरैः । ये दिव्याः केतवस्तेपि शश्वज्जीवफलप्रदाः ॥ ९६ ॥
तावन्मासैः फलं लभ्यते यदष्टौ सारव्यवत्सरैः। ये दिव्याः केतवस्तेऽपि शश्वज्जीवफलप्रदाः॥
Verse 97
ह्रस्वः स्निग्धः सुप्रसन्नः श्वेतकेतुः सुवृष्टिकृत् । क्षिप्रादस्तमयं याति दीर्घकेतुरवृष्टिकृत् ॥ ९७ ॥
ह्रस्वः स्निग्धः सुप्रसन्नः श्वेतकेतुः सुवृष्टिकृत्। क्षिप्रादस्तमयं याति दीर्घकेतुरवृष्टिकृत्॥
Verse 98
अनिष्टदो धूमकेतुः शक्रचापसमप्रभः । द्वित्रिचतुःशूलरूपः स च राज्यांतकृन्मतः ॥ ९८ ॥
अनिष्टदो धूमकेतुः शक्रचापसमप्रभः। द्वित्रिचतुःशूलरूपः स च राज्यांतकृन्मतः॥
Verse 99
मणिहारस्तु वर्णाभा दीप्तिमंतोऽकसूनवः । केतवश्चोदिताः पूर्वापरयोर्नृपहानिदाः ॥ ९९ ॥
मणिहारस्तु वर्णाभा दीप्तिमन्तोऽकसूनवः। केतवश्चोदिताः पूर्वापरयोर्नृपहानिदाः॥
Verse 100
वंसुकबिंबक्षितजच्छुकतुंडादिसन्निभाः । हुताशनोदितास्तेऽपि केतवः फलदाः स्मृताः 1. ॥ १०० ॥
वंसुकबिंबक्षितजच्छुकतुंडादिसन्निभाः। हुताशनोदितास्तेऽपि केतवः फलदाः स्मृताः॥
Verse 101
भूसुता जलतैलाभा वर्तुलाः क्षुद्भयप्रदाः । सुभिक्षक्षेमदाः श्वेतकेतवः सोमसूनवः ॥ १०१ ॥
भूसुताः जलतैलाभा वर्तुलाकाराः क्षुद्भयप्रदाः; श्वेतकेतवः सोमसूनवस्तु सुभिक्षक्षेमदाः स्मृताः।
Verse 102
पितामहात्मजः केतुस्त्रिवर्णस्त्रिदशान्वितः । ब्रह्मदंडाद्धूमकेतुः प्रजानामंतकृन्मतः ॥ १०२ ॥
पितामहात्मजः केतुः त्रिवर्णः त्रिदशान्वितः; ब्रह्मदण्डसमुद्भूतो धूमकेतुः प्रजानामन्तकृन्मतः।
Verse 103
एशान्यां भार्गवसुताः श्वेतरूपास्त्वनिष्टदाः । अनिष्टदाः पंगुसुता विशिखाः कमकाह्वयाः ॥ १०३ ॥
एशान्यां भार्गवसुताः श्वेतरूपा अनिष्टदाः; पङ्गुसुताश्च विशिखाः कमकाह्वयाः अनिष्टफलप्रदाः।
Verse 104
विकचाख्या गुरुसुता वेष्टा याम्ये स्थिता अपि । सूक्ष्माः शुक्ला बुधसुताश्चौररोगभयप्रदाः ॥ १०४ ॥
विकचाख्या गुरुसुता वेष्टा याम्ये स्थिता अपि; सूक्ष्माः शुक्ला बुधसुताश्चौररोगभयप्रदाः।
Verse 105
कुजात्मजाः कुंकुमाख्या रक्ताः शूलास्त्वनिष्टदाः । अग्निजा विश्वरूपाख्या अग्निवर्णाः सुखप्रदाः ॥ १०५ ॥
कुजात्मजाः कुङ्कुमाख्या रक्ताः शूलोपमाः अनिष्टदाः; अग्निजा विश्वरूपाख्या अग्निवर्णाः सुखप्रदाः।
Verse 106
अरुणाः श्यामलाकारा अर्कपुत्राश्च पापदाः । शुक्रजा ऋक्षसदृशाः केतवः शुभदायकाः ॥ १०६ ॥
अरुणाः श्यामलरूपा अर्कपुत्राश्च पापफलप्रदाः। शुक्रजाः केतवो ऋक्षसदृशाः शुभफलदायकाः॥
Verse 107
कृत्तिकासु भवो धूमकेतुर्नूनं प्रजाक्षयः । प्रासादवृक्षशैलेषु जातो राज्ञां विनाशकृत् ॥ १०७ ॥
कृत्तिकासु भवो धूमकेतुः प्रजाक्षयस्य निश्चयः। प्रासादवृक्षशैलेषु जातो राज्ञां विनाशकृत्॥
Verse 108
सुभिक्षकृत्कौमुदाख्यः केतुः कुमुदसन्निभः । आवर्तकेतुसंध्यायां शशिरो नेष्टदायकः ॥ १०८ ॥
सुभिक्षकृत् कौमुदाख्यः केतुः कुमुदसन्निभः। आवर्तकेतुसंध्यायां शशिरो नेष्टदायकः॥
Verse 109
ब्रह्मदेवमनोर्मानं पित्र्यं सौरं च सावनम् । चांद्रमार्क्षं गुरोर्मानमिति मानानि वै नव ॥ १०९ ॥
ब्रह्मदेवमनोर्मानं पित्र्यं सौरं च सावनम्। चान्द्रमार्क्षं गुरोर्मानमिति मानानि वै नव॥
Verse 110
एतेषां नवमानानां व्यवहारोऽत्र पञ्चभिः । तेषां पृथक्पृथक्कार्यं वक्ष्यते व्यवहारतः ॥ ११० ॥
एतेषां नवमानानां व्यवहारोऽत्र पञ्चभिः। तेषां पृथक्पृथक्कार्यं वक्ष्यते व्यवहारतः॥
Verse 111
ग्रहाणां निखिलश्चारो गृह्यते सौरमानतः । वृष्टेर्विधानं स्त्रीगर्भः सावनेनैव गृह्यते ॥ १११ ॥
ग्रहाणां निखिलश्चारः सौरमानतः परिगृह्यते । वृष्टेर्विधानं स्त्रीगर्भगणना च सावनेनैव निश्चिते ॥
Verse 112
प्रवर्षणां समे गर्भो नाक्षत्रेण प्रगृह्यते । यात्रोद्वाहव्रतक्षौरे तिथिवर्षेशनिर्णयः ॥ ११२ ॥
प्रवर्षणसमे वर्षे गर्भो नाक्षत्रेण परिगृह्यते । यात्रोद्वाहव्रतक्षौरे तिथ्या वर्षेशेन च निर्णयः ॥
Verse 113
पर्ववास्तूपवासादि कृत्स्नं चांद्रे ण गृह्यते । गृह्यते गुरुमानेन प्रभवाद्यब्दलक्षणम् ॥ ११३ ॥
पर्ववास्तूपवासादि कृत्स्नं चान्द्रमानेन गृह्यते । प्रभवाद्यब्दलक्षणं गुरुमानेन गृह्यते ॥
Verse 114
तत्तन्मासैर्द्वादशभिस्तत्तदष्टौ भवेत्ततः । गुरुमध्यमचारेण षष्ट्यब्दाः प्रभवादयः ॥ ११४ ॥
तत्तन्मासैर्द्वादशभिर्वर्षं स्यात्, ततः परं तदष्टौ भवेत् । गुरुमध्यमचारेण प्रभवादयः षष्ट्यब्दाः स्मृताः ॥
Verse 115
प्रभवो विभवः शुक्लः प्रमोदोऽथ प्रजापतिः । अंगिराः श्रीमुखो भावो युवा धाता तथैव च ॥ ११५ ॥
प्रभवो विभवः शुक्लः प्रमोदः प्रजापतिस्तथा । अङ्गिराः श्रीमुखो भावो युवा धाता तथैव च ॥
Verse 116
ईश्वरो बहुधान्यश्च प्रमाथी विक्रमो वृषः । चित्रभानुस्सुभानुश्च तारणः पार्थिवोऽव्ययः ॥ ११६ ॥
स ईश्वरः बहुधान्यः प्रमाथी विक्रमो वृषः। चित्रभानुः सुभानुः तारणः पार्थिवोऽव्ययः॥
Verse 117
सर्वजित्सर्वधारी च विरोधी विकृतः खरः । नंदनो विजयश्चैव जयो मन्मथदुर्मुखौ ॥ ११७ ॥
सर्वजित् सर्वधारी च विरोधी विकृतः खरः। नन्दनो विजयश्चैव जयो मन्मथदुर्मुखौ॥
Verse 118
हेमलंबो विलंबश्च विकारी शार्वरी लवः । शुभकृच्छोभनः क्रोधी विश्वावसुपराभवौ ॥ ११८ ॥
हेमलम्बो विलम्बश्च विकारी शार्वरी लवः। शुभकृत् शोभनः क्रोधी विश्वावसुपराभवौ॥
Verse 119
प्लवंगः कीलकः सौम्यः सामाप्तश्च विरोधकृत् । र्प्भावी प्रमादी च आनन्दो राक्षसोऽनलः ॥ ११९ ॥
प्लवङ्गः कीलकः सौम्यः सामाप्तश्च विरोधकृत्। ऋभावी प्रमादी च आनन्दो राक्षसोऽनलः॥
Verse 120
पिंगलः कालयुक्तश्च सिद्धार्थो रौद्र दुर्मतीः । दुंदुभी रुधिरोद्गारी रक्ताक्षः क्रोधनः क्षयः ॥ १२० ॥
पिङ्गलः कालयुक्तश्च सिद्धार्थो रौद्रदुर्मतीः। दुन्दुभी रुधिरोद्गारी रक्ताक्षः क्रोधनः क्षयः॥
Verse 121
नामतुल्यफलाः सर्वे विज्ञेयाः षष्टिवत्सराः । युगं स्थात्पंचभिर्वर्षैर्युगान्येवं तु द्वादश ॥ १२१ ॥
नामानुरूपफलप्रदाः सर्वे षष्टिवत्सराः विज्ञेयाः। पञ्चभिर्वर्षैः युगं भवति; एवं तु द्वादश युगानि षष्टिवत्सरचक्रे॥
Verse 122
तेषामीशाः क्रमाज्ज्ञेया विष्णुर्देवपुरोहितः । पुरंदरो लोहितश्च त्वष्टाहिर्बुध्न्यसंज्ञकः ॥ १२२ ॥
तेषां क्रमाद् ईशाः ज्ञेयाः—विष्णुः देवपुरोहितः, पुरन्दरः, लोहितः, त्वष्टा, तथा अहिर्बुध्न्यसंज्ञकः॥
Verse 123
पितरश्च ततो विश्वे शशींद्रा ग्न्यश्विनो भगः । तथा युगस्य वर्षेशास्त्वग्निनेंदुविधीश्वराः ॥ १२३ ॥
ततः पितरः विश्वे च; शशीन्द्रौ, अग्निः, अश्विनौ, भगश्च। तथा युगवर्षेशाः—अग्निः, इन्दुः, विधीश्वरश्च॥
Verse 124
अथाद्वेशचमूनाथसस्यपानां बलाबलम् । तत्कालं ग्रहचारं च सम्यग् ज्ञात्वा फलं वदेत् ॥ १२४ ॥
अथ अद्वेषचमूनाथादीनां सस्यपानबलाबलम्, तदा ग्रहचारं च सम्यग् ज्ञात्वा, फलं वदेत्॥
Verse 125
सौम्यायनं मासषट्कं मृगाद्यं भानुभुक्तितः । अहः सुराणां तद्रा त्रिः कर्काद्यं दक्षिणायनम् ॥ १२५ ॥
भानुभुक्तितः मृगाद्यं मासषट्कं सौम्यायनं कथ्यते। तत् सुराणाम् अहः; तस्य रात्रिः कर्काद्यं मासषट्कं दक्षिणायनम्॥
Verse 126
गृहप्रवेशवैवाहप्रतिष्ठामौंजिबन्धनम् । मघादौ मंगलं कर्म विधेयं चोत्तरायणे ॥ १२६ ॥
गृहप्रवेश-विवाह-प्रतिष्ठा-मौञ्जीबन्धनादि मङ्गलकर्माणि मघादि-नक्षत्रारम्भे तथा सूर्यस्योत्तरायणे विधेयानीति ॥
Verse 127
याम्यायने गर्हितं च कर्म यत्नात्प्रशस्यते । माघादिमासौ द्वौ द्वौ च ऋतवः शिशिरादयः ॥ १२७ ॥
दक्षिणायने यत्नेन कृतं कर्म गर्हितमपि प्रशस्यते। माघादारभ्य मासाः द्विद्वयेन विन्यस्ताः, तथा शिशिरादय ऋतवोऽपि द्विमासात्मकाः ॥
Verse 128
मृगाच्छिशिरवसंतश्च ग्रीष्माः स्युश्चोत्तरायणे । वर्षा शरच्च हेमंतः कर्काद्वै दक्षिणायने ॥ १२८ ॥
मृगशीर্ষादारभ्य शिशिर-वसन्त-ग्रीष्मा ऋतवोऽपि उत्तरायणे भवन्ति। कर्कटादारभ्य वर्षा-शरद्-हेमन्ता दक्षिणायने भवन्ति ॥
Verse 129
चांद्रो दर्शावधिः सौरः संक्रात्या सावनो दिनैः । त्रिंशद्भिश्चंद्र भगणो मासो नाक्षत्रसंज्ञकः ॥ १२९ ॥
चन्द्रमासो दर्शान्तपर्यन्तः, सौरमासः संक्रान्त्या निर्णीयते। सावनो मासो दिनगणनया, त्रिंशत्तिथ्यात्मकश्चन्द्रभगणो नाक्षत्रसंज्ञको मास इति कथ्यते ॥
Verse 130
मधुश्च माधवः शुक्रः शुचिश्चाथ नभस्ततः । नभस्य इषःऊर्जश्च सहाश्चैव सहस्यकः ॥ १३० ॥
मधुर्माधवः शुक्रः शुचिश्च, ततः नभः; अनन्तरं नभस्यः; इष-ऊर्जौ; तथा सहा सहस्यकश्च—एते मासनामानि क्रमशः ॥
Verse 131
तपास्तपस्य क्रमशश्चैत्रादीनां समाह्वयाः । यस्मिन्मासे पौर्णमासी येन धिष्ण्येन संयुता ॥ १३१ ॥
तपः तपस्या च क्रमशः चैत्रादिमासानां नामधेये भवतः। यस्मिन्मासे या पौर्णमासी, येन च धिष्ण्येन (नक्षत्रेण) सा संयुता, तेनैव मासस्य संज्ञा भवति॥
Verse 132
तन्नक्षत्राह्वयो मासः पौर्णमासी तदाह्वया । तत्पक्षौ दैव पित्राख्यौ शुक्लकृष्णौ तथापरे ॥ १३२ ॥
तस्य नक्षत्रस्य नाम्ना मासः संज्ञायते, पौर्णमासी च तेनैव नाम्ना प्रसिद्धा। तस्य च पक्षौ दैवपित्राख्यौ—शुक्लः कृष्णश्च—इति परे स्मरन्ति॥
Verse 133
शुभाशुभे कर्मणि च प्रशस्तौ भवतः सदा । क्रमात्तिथीनां ब्रह्माग्नी विरिंचिविष्णुशैलजाः ॥ १३३ ॥
शुभाशुभकर्मणि च युवां सदा प्रशस्तौ भवतः। तिथिक्रमात् ब्रह्माग्नी, विरिञ्चिविष्णुशैलजाश्च (अधिष्ठातारः) स्मृताः॥
Verse 134
विनायकयमौ नागचंद्रौ स्कंदोऽकवासवौ । महेन्द्र वासवौ नागदुर्गादंडधराह्वयः ॥ १३४ ॥
विनायकयमौ, नागचन्द्रौ, स्कन्दोऽकवासवौ। महेन्द्रवासवौ, नागदुर्गादण्डधराह्वयाश्च—एते देवसंज्ञाः अत्रोच्यन्ते॥
Verse 135
शिवविष्णू हरिरवीकामः सर्वः कलीततः । चन्द्र विश्वेदर्शसंज्ञतिथीशाः पितरः स्मृताः ॥ १३५ ॥
शिवविष्णू, हरिः, रविः, कामश्च—सर्वेऽपि कलीततसम्बद्धा इति कथ्यन्ते। चन्द्रः, विश्वेदेवाः, तथा तिथीशाख्यदेवताश्च पितरः स्मृताः॥
Verse 136
नंदाभद्रा जयारिक्तापूर्णाः स्युस्तिथयः पुनः । त्रिरावृत्त्या क्रमाज्ज्ञेया नेष्टमध्येष्टदाः सिते ॥ १३६ ॥
पुनरपि तिथयः नन्दा भद्रा जया रिक्ता पूर्णा इति ज्ञेयाः। एष क्रमः त्रिरावृत्त्या पक्षे सर्वत्र बोध्यः। शुक्लपक्षे ताः क्रमशो नेष्ट-मध्य-इष्टफलदाः स्युः॥
Verse 137
कृष्णपक्षे त्विष्टमध्यानिष्टदाः क्रमशस्तदा । अष्टमी द्वादशी षष्ठी चतुर्थी च चतुर्दशी ॥ १३७ ॥
कृष्णपक्षे तु तिथयः क्रमशः इष्ट-मध्य-अनिष्टफलदाः। अष्टमी द्वादशी षष्ठी चतुर्थी च चतुर्दशी च॥
Verse 138
तिथयः पक्षरंध्राख्या ह्यतिरूक्षा प्रकीर्तिताः । समुद्र मनुरंध्रांकतत्त्वसंख्यास्तुनाडिकाः ॥ १३८ ॥
तिथयः पक्ष-रन्ध्राख्याः अतिरूक्षाः प्रकीर्तिताः। नाडिकाश्च समुद्र-मनु-रन्ध्र-अङ्क-तत्त्वादि-संख्या-परिभाषया गणनीयाः॥
Verse 139
त्याज्याः स्युस्तासु तिथिषु क्रमात्पंच च सर्वदा । अमावास्या च नवमी हित्वा विषमसज्ञिका ॥ १३९ ॥
तासु तिथिषु क्रमात् पञ्च तिथयः सर्वदा त्याज्याः स्युः। अमावास्यां च नवमीं विहाय शेषाः विषम-संज्ञिकाः॥
Verse 140
तिथयस्तुप्रशस्तास्युर्मध्यमा प्रतिपत्सिता । षष्ठ्यां तैलं तथाष्टम्यां मासं क्षौरं कलेस्तिथौ ॥ १४० ॥
तिथिषु मध्यमा तिथयः प्रशस्ताः, प्रतिपत्-सिता च अनुमता। षष्ठ्यां तैलाभ्यङ्गः, अष्टम्यां मास-व्रतम्, कलेस्तिथौ क्षौरकर्म च॥
Verse 141
पूर्णिमादर्शयोर्नारीसेवनं परिवर्जयेत् । दर्शे षष्ठ्यां प्रतिपदि द्वादश्यां प्रतिपर्वसु ॥ १४१ ॥
पूर्णिमायां दर्शे च नारीसेवनं परित्यजेत्। दर्शदिने षष्ठ्यां प्रतिपदि द्वादश्यां च सर्वेषु पर्वसु॥
Verse 142
नवम्यां च न कुर्वीत कदाचिद्दंतधावनम् । व्यतीपाते च संक्रांतावेकादश्यां च पर्वसु ॥ १४२ ॥
नवम्यां कदाचिद्दन्तधावनं न कुर्यात्। व्यतीपाते संक्रान्तौ एकादश्यां च पर्वसु॥
Verse 143
अर्कभौमदिने षष्ठ्यां नाभ्यंगो वैधृतौ तथा । यः करोति दशम्यां च स्नानमामलकैर्नरः ॥ १४३ ॥
अर्कभौमदिने षष्ठ्यां वैधृतौ च नाभ्यङ्गः। दशम्यां यः स्नानं कुर्यादामलकैर्नरः॥
Verse 144
पुत्रहानिर्भवेत्तस्य त्रयोदश्यां धनक्षयः । अर्थपुत्रक्षयस्तस्य द्वितीयायां न संशयः ॥ १४४ ॥
त्रयोदश्यां तस्य पुत्रहानिः स्यात्, द्वितीयायां धनक्षयः। द्वितीयायामर्थपुत्रक्षयश्च न संशयः॥
Verse 145
अमायां च नवम्यां च सप्तम्यां च कुलक्षयः । या पौर्णिमा दिवा चंद्र मती सानुमती स्मृता ॥ १४५ ॥
अमायां नवम्यां सप्तम्यां च कुलक्षयः प्रकीर्तितः। या पौर्णिमा दिवा चन्द्रयुक्ता सा चन्द्रमती सानुमती स्मृता॥
Verse 146
रात्रौ चन्द्र वती राकाप्यमावास्या तथा द्विधा । सिनीवाली चेंदुमती कुहूर्नेंदुमती मता ॥ १४६ ॥
रात्रौ चन्द्रवती तिथिर्विख्याता राकेति नामतः। अमावास्या च द्विविधा—सिनीवाली स्यादिन्दुमती, कुहूस्त्वनिन्दुमती मता॥
Verse 147
कार्तिके शुक्लनवमी त्वादिः कृतयुगस्य च । त्रेतादिर्माधवे शुक्ले तृतीया पुण्यसंज्ञिता ॥ १४७ ॥
कार्तिके शुक्लनवमी कृतयुगस्यादिरुच्यते। माधवे शुक्लतृतीया त्रेतायुगस्य पुण्यादिः प्रसिद्धिता॥
Verse 148
कृष्णापंचदशी माघे द्वापरादिरुदीरिता । कल्पादिः स्यात्कृष्णपक्षे नभस्यस्य त्रयोदशी ॥ १४८ ॥
माघे कृष्णपञ्चदश्यां द्वापरस्यादिरुदीरिता। नभस्ये कृष्णपक्षे तु त्रयोदशी कल्पसंज्ञिता॥
Verse 149
द्वादश्यूर्जे शुक्लपक्षे नवम्यच्छेश्वयुज्यपि । चेत्रे भाद्र पदे चैव तृतीया शुक्लसंज्ञिता ॥ १४९ ॥
ऊर्जे शुक्लपक्षे द्वादशी शुभा परिकीर्तिता। अश्वयुज्यपि नवमी, चैत्रे भाद्रपदे चैव शुक्ला तृतीया प्रकीर्तिता॥
Verse 150
एकादशी सिता पौषे ह्याषाढेर्देशमीसिता । माघे च सप्तमी शुक्ला नभस्ये त्वसिताष्टमी 1. ॥ १५० ॥
पौषे सिता एकादशी, ह्याषाढे दशमी सिता। माघे शुक्ला सप्तमी प्रोक्ता, नभस्ये त्वसिता अष्टमी॥
Verse 151
श्रावणे मास्यमावास्या फाल्गुने मासि पौर्णिमा । आषाढें कार्तिके मासि ज्यष्ठे चैत्रे च पौर्णिमा ॥ १५१ ॥
श्रावणमासेऽमावास्या विधेया; फाल्गुनमासे पौर्णिमा। आषाढे कार्तिके मासि तथा ज्यैष्ठे चैत्रे च पौर्णिमा विधीयते॥
Verse 152
मन्वादयो मानवानां श्राद्धेष्वत्यंतपुण्यदा । भाद्रे कृष्णत्रयोदश्यां मघामिंदुः करे रविः ॥ १५२ ॥
मन्वादयः श्राद्धसम्बद्धा मानवानामत्यन्तपुण्यदाः; विशेषतः भाद्रपदकृष्णत्रयोदश्यां मघायां चन्द्रे हस्ते च रवौ॥
Verse 153
गजच्छाया तदा ज्ञेया श्राद्धे ह्यत्यंतपुण्यदा । एकस्मिन्वासरे तिस्रस्तिथयः स्यात्तिथिक्षयः ॥ १५३ ॥
तदा गजच्छाया ज्ञेया; श्राद्धे ह्यत्यन्तपुण्यदा। एकस्मिन्वासरे तिस्रस्तिथयः स्युः, तत् तिथिक्षय इति कथ्यते॥
Verse 154
तिथिर्वारत्रये त्वेका ह्यधिका द्वे च निंदिते । सूर्यास्तमनपर्यंतं यस्मिन्वारे तु या तिथिः ॥ १५४ ॥
वारत्रये त्वेका तिथिरधिका स्यात्, द्वे च निन्दिते। सूर्यास्तमनपर्यन्तं यस्मिन्वारे या तिथिः, सा तस्मिन्वारे नियोज्या॥
Verse 155
विद्यते सा त्वखंडा स्यान्न्यूना चेत्खंडसंज्ञिता । तिथेः पंचदशो भागः क्रमात्प्रतिपदादयः ॥ १५५ ॥
सा तिथिर्यदि पूर्णा, तदा ‘अखण्डा’ इति; न्यूना चेत् ‘खण्ड’संज्ञिता। तिथेः पञ्चदशो भागो मासस्य, प्रतिपदादिक्रमात्॥
Verse 156
क्षणसंज्ञास्तदर्द्धानि तासामर्द्धप्रमाणतः । रविः स्थिश्चरश्चन्द्र ः क्रूरोवक्रोखिलो बुधः ॥ १५६ ॥
तासां तदर्धानि क्षणसंज्ञाः; तदर्धप्रमाणेनोच्यते—रविः स्थिरः, चन्द्रः चरः; बुधः क्रूरो वक्रोऽखिलश्च गतौ।
Verse 157
लघुरीज्यो मृदुः शुक्रस्तीक्ष्णो दिनकरात्मजः । अभ्यक्तो भानुवारे यः स नरः क्लेशवान्भवेत् ॥ १५७ ॥
गुरुर्लघुः, शुक्रो मृदुः, दिनकरात्मजः शनैश्चरस्तीक्ष्णः। यो भानुवारे देहमभ्यञ्जयति, स नरः क्लेशवान् भवेत्।
Verse 158
ऋक्षेशे कांतिभाग्भौमे व्याधिसौभाग्यमिंदुजे । जीवे नैवं सिते हानिर्मन्दे सर्वसमृद्धयः ॥ १५८ ॥
ऋक्षेशे भौमे कांतिभाग् भवति; इन्दुजे व्याधिसौभाग्ये भवतः। जीवे नैवं फलम्; सिते हानिः; मन्दे सर्वसमृद्धयः।
Verse 159
लंकोदयात्स्याद्वारादिस्तस्मादूर्ध्वमधोऽपिवा । देशांतरस्वचरार्द्धनाडीभिरपरे भवेत् ॥ १५९ ॥
लंकोदयात् द्वारादिदेशेषु कालो ज्ञायते—ऊर्ध्वमधोऽपि वा। देशान्तरेषु स्वचरानुसारादर्धनाडीभिः भेदः परिगण्यते।
Verse 160
बलप्रदस्य खेटस्य कर्म सिद्ध्य्ति यत्कृतम् । तत्कर्म बलहीनस्य दुःखेनापि न सिद्ध्य्ति ॥ १६० ॥
बलप्रदखेटयुक्तेन कृतं कर्म सिद्ध्यति; बलहीनस्य तदेव कर्म दुःखेनापि न सिद्ध्यति।
Verse 161
इंदुज्ञजीवशुक्राणां वासराः सर्वकर्मसु । फलदास्त्वितरे क्रूरे कर्मस्वभिमतप्रदाः ॥ १६१ ॥
इन्दु-बुध-जीव-शुक्रवासराः सर्वकर्मसु शुभफलप्रदाः। इतरे तु क्रूराः, क्रूरकर्मसु एवाभिमतफलप्रदाः॥
Verse 162
रक्तवर्णो रविश्चंद्रो गौरो भौमस्तु लोहितः । दूर्वावर्णो बुधो जीवः पीतः श्वेतस्तु भार्गवः ॥ १६२ ॥
रविश्चन्द्रौ रक्तवर्णौ, भौमः गौरः लोहिताभः। दूर्वावर्णो बुधः, जीवः पीतः, भार्गवः श्वेतवर्णकः॥
Verse 163
कृष्णः सौरिः स्ववारेषु स्वस्ववर्णक्रिया हिताः । अद्रि बाणाश्च यस्तर्कपातालवसुधाधाः ॥ १६३ ॥
कृष्णः सौरिश्च स्ववारेषु पूजितौ शुभदौ स्मृतौ। स्वस्ववर्णक्रियाः तत्र हिताः; अद्रि-बाणादि-संज्ञाश्च परम्परया स्मृताः॥
Verse 164
बाणाग्निलोचनानिह्यवेदवाहुशिलीमुखाः । त्र् येकाहयो नेत्रगोत्ररामाश्चंद्र रसर्तवः ॥ १६४ ॥
बाणाग्निलोचन-निह्यवेद-वाहु-शिलीमुखाः। त्र्येकाहयः नेत्र-गोत्र-रामाश्चन्द्र-रस-ऋतवः—एते परस्परसंबद्धाः पावनसंबन्धाः स्मृताः॥
Verse 165
कुलिकाश्चोपकुलिका वारवेलास्तथा क्रमात् । प्रहरार्द्धप्रमाणास्ते विज्ञेयाः सूर्यवासरात् ॥ १६५ ॥
कुलिकाश्चोपकुलिका वारवेलास्तथा क्रमात्। प्रहरार्धप्रमाणास्ते विज्ञेयाः सूर्यवासरात्॥
Verse 166
यस्मिन्वारे क्षणो वारदृष्टस्तद्वासराधिपः । आद्यः षष्ठो द्वितीयोऽस्मात्तत्षष्ठस्तु तृतीयकः ॥ १६६ ॥
यस्मिन्क्षणे यो वारो दृश्यते, तस्य वासराधिप एव तद्दिनस्य अधिपतिः। तस्माद् वाराधिपात् आद्यः षष्ठत्वेन गणितः, द्वितीयोऽपि तस्मात् षष्ठः, तृतीयकश्च तस्मात् षष्ठ इति॥
Verse 167
षष्ठः षष्ठश्चेतरेषां कालहोराधिपाः स्मृताः । सार्द्धनाडीद्वयेनैव दिवा रात्रौ यथाक्रमात् ॥ १६७ ॥
षष्ठः पुनश्च षष्ठ इति येऽन्येषां मध्ये, ते कालहोराधिपाः स्मृताः। सा होरा सार्द्धनाडीद्वयेनैव, दिवा रात्रौ च यथाक्रमं प्रवर्तते॥
Verse 168
वारप्रोक्ते कर्मकार्ये तद्ग्रहस्य क्षणेऽपि सन् । नक्षत्रेशाः क्रमाद्दस्रयमवह्निपितामहाः ॥ १६८ ॥
वारप्रोक्ते कर्मकार्ये, तद्ग्रहस्य क्षणेऽपि सति, नक्षत्रेशाः क्रमाद् दसरौ (अश्विनौ), यमः, वह्निः (अग्निः), पितामहश्च (ब्रह्मा) इति॥
Verse 169
चंद्रे शादितिजीवाहिपितरो भगसंज्ञकः । अर्यमार्कत्वष्टृमरुच्छक्राग्निमित्रवासवः ॥ १६९ ॥
चन्द्रमण्डले शा (शनि), आदित्याः, जीवः (बृहस्पतिः), अहयः (नागाः), पितरश्च; तथा भगसंज्ञकः। अर्यमाऽर्कः (सूर्यः), त्वष्टा, मरुतः, चक्रः, अग्निमित्रः, वासवश्च (इन्द्रः) इति॥
Verse 170
नैरृत्युदकविश्वेजगोविंदवसुतोयपाः । अजैकपादहिर्बुध्न्या पूषा चेति प्रकीर्तिताः ॥ १७० ॥
नैरृत्यः, उदकः, विश्वेजः, गोविन्दः, वसुः, तोयपाः, अजैकपात्, अहिर्बुध्न्यः, पूषा चेति—एते नामानि जप्यानीति प्रकीर्तिताः॥
Verse 171
पूर्वात्रयं मघाह्यग्निविशाखायममूलभम् । अधोमुखं तु नवकं भानौ तत्रविधीयते ॥ १७१ ॥
पूर्वात्रयं मघा (कृत्तिका) अग्नितारा विशाखा आयम मूलं च—एते ‘अमूलभा’ इति कथ्यन्ते, आरम्भेऽनुपयुक्ताः। तथा भानुसम्बन्धे अधोमुखं नवकं तत्र विधीयते॥
Verse 172
बिलप्रवेशगणितभूतसाधनलेखनम् । शिल्पकर्मकलाकूपनिक्षेपोद्धरणादि यत् ॥ १७२ ॥
बिलप्रवेशगणितं भूतसाधनविधिं लेखनकला-शिल्पकर्म च। कूपनिक्षेपोद्धरणादि यत् कर्म, तदपि अत्रोक्तम्॥
Verse 173
मित्रेन्दुत्वाष्ट्रहस्तेन्द्रा दितिभांत्याश्विवायुभम् । तिर्यङ्मुखाख्यं नवकं भानौ तत्र विधीयते ॥ १७३ ॥
मित्रेन्दु-त्वाष्ट्र-हस्तेन्द्रा दितिः भान्तिः अश्विनौ वायुः—एष तिर्यङ्मुखाख्यः नवकः। भानुसम्बन्धे तत्रैव विधीयते॥
Verse 174
हलप्रवाहगमन गंत्रीपत्रगजोष्ट्रकम् । खरगोरथनौयानालुलायहयकर्म च ॥ १७४ ॥
हलप्रवाहगमनं च गन्त्रीपत्रोपकरणम्। गजोष्ट्रपरिचर्या च खरगोरथनौकिकम्। आन्दोलिकालुलायं च हयकर्म च कीर्तितम्॥
Verse 175
ब्रह्मविष्णुमहेशार्यशततारावसूत्तराः । ऊद्ध्वास्यं नवकं भानां प्रोक्तमत्र विधीयते ॥ १७५ ॥
ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च आर्याः शतताराः वसवः उत्तराश्च—एतेषां भानां ऊर्ध्वास्यं नवकं प्रोक्तम्; अत्र तद्विधीयते॥
Verse 176
नृपाभिषेकमांगल्यवारणध्वजकर्म च । प्रासादतोरणारामप्राकाराद्यं च सिद्ध्य्ति ॥ १७६ ॥
नृपाभिषेकमङ्गलानि, गजध्वजसम्बद्धकर्माणि च; प्रासादतोरणारामप्राकारादीनां च कार्याणां सिद्धिर्भवति।
Verse 177
स्थिरं रोहिण्युत्तराख्यं क्षिप्रं सूर्याश्विपुष्यभम् । साधारणं द्विदैवत्यं वह्निभं च प्रकीर्तितम् ॥ १७७ ॥
रोहिण्युत्तरत्रयं स्थिरसंज्ञं, सूर्याश्विपुष्यभं क्षिप्रसंज्ञं; द्विदैवत्यं साधारणं, वह्निभं च पृथग्वर्गे प्रकीर्तितम्।
Verse 178
वस्वदित्यंवुपुष्याणि विष्णुभं चरसंज्ञितम् । मृद्विंदुमित्रचित्रांत्यमुग्रं पूर्वामघात्रिकम् ॥ १७८ ॥
वसवोऽदित्याः पुष्यवर्गश्च; विष्णुभं चरसंज्ञितम्। मृद्विन्दुमित्रचित्रान्त्यं, उग्रं, तथा पूर्वामघात्रिकं च वर्गाः।
Verse 179
मूलाद्रा र्हींद्र भं तीक्ष्णं स्वनामसदृशं फलम् । चित्रादित्यंबुविष्ण्वंबांत्याधिमित्रवसूडुषु ॥ १७९ ॥
मूलार्द्रयोः, तथा र्हीन्द्रभंतीक्ष्णेषु, स्वनामार्थानुरूपं फलं कथ्यते। एवमेव चित्रादित्याम्बुविष्ण्वम्बान्त्याधिमित्रवसूडुषु नामानुसारं फलप्राप्तिः।
Verse 180
समृगेज्येषु बालानां कर्णवेधक्रिया हिता । दस्रेन्द्वदितितिष्येषु करादित्रितये तथा ॥ १८० ॥
बालानां कर्णवेधक्रिया मृगज्येष्ठयोः शुभा; दनिष्ठाश्रवणादितितिष्येषु च, तथा हस्तादित्रितयेऽपि हिता।
Verse 181
गजकर्माखिलं यत्तद्विधेयं स्थिरभेषु च । वाजिकर्माखिलं कार्यं सूर्यवारे विशेषतः ॥ १८१ ॥
गजकर्म समस्तं यत् तद् ध्रुवराशिषु विधेयम्; वाजिकर्म समस्तं च विशेषतः सूर्यवारे कार्यम्॥
Verse 182
चित्रावरुणवैरिंचत्र् युत्तरासु गमागमम् । दर्शाष्टम्यां चतुर्दश्यां पशूनां न कदाचन ॥ १८२ ॥
चित्रावरुणवैरिञ्च-योगेषु चोत्तरासु च गमागमं वर्जयेत्; दर्शाष्टम्यां चतुर्दश्यां च पशूनां चेष्टां न कदाचन॥
Verse 183
मृदुध्रुवक्षिप्रचरविशाखापितृभेषु च । हलप्रवाहं प्रथमं विदध्यान्मूलभे वृषैः ॥ १८३ ॥
मृदुध्रुवक्षिप्रचर-नक्षत्रेषु विशाखायां पितृभेषु च प्रथमं हलप्रवाहं विदध्यात्; मूलभे तु वृषैः सह॥
Verse 184
हलादौ वृषनाशाय भत्रयं सूर्यमुक्तभात् । अग्रे वृद्ध्यै त्रयं लक्ष्म्यै सौम्यपार्श्वे च पंचकम् ॥ १८४ ॥
हलादौ ‘ह’कारादि त्रयं वृषनाशाय निर्दिष्टम्; सूर्य-मुक्त-भासः प्रसङ्गे—अग्रे वृद्ध्यै त्रयं, लक्ष्म्यै, सौम्यपार्श्वे च पञ्चकम्॥
Verse 185
शूलत्रयेपि नवकं मरणाय च पंचकम् । श्रियै पुष्ट्यै त्रयं श्रेष्ठं स्याच्चक्रे लांगलाह्वये ॥ १८५ ॥
शूलत्रयेऽपि नवकं मरणाय निर्दिष्टं पञ्चकं च; श्रियै पुष्ट्यै च त्रयं श्रेष्ठं स्यात्—चक्रे ‘लाङ्गलाह्वये’ विशेषतः॥
Verse 186
मृदुध्रुवक्षिप्रभेषु पितृवायुवसूडुषु । समूलभेषु बीजोप्तिरत्युत्कृष्टफलप्रदा ॥ १८६ ॥
मृदु-ध्रुव-क्षिप्र-भेषेषु तथा पितृ-वायु-वसुषु च नक्षत्रेषु, विशेषतः समूलनक्षत्रे बीजोप्तिः सम्यक् कृता सती अत्युत्कृष्टफलप्रदा भवति ॥
Verse 187
भवेद्भत्रितयं मूर्ध्नि धान्यनाशाय राहुभात् । गले त्रयं कज्जलाय वृद्ध्यै च द्वादशोदरे ॥ १८७ ॥
राहुग्रहेण पीडिते मूर्ध्नि यदि त्रयः रेखाः स्युः, तदा धान्यनाशः सूच्यते। गले त्रयः स्युः चेत् कज्जलवत् कृष्णता; उदरे द्वादश स्युः चेत् वृद्धिः समृद्धिश्च भवति ॥
Verse 188
निस्तंडुलत्वं लांगूले भवतु ष्टयभीतिदम् । नाभौ वह्निः पचकं यद्बजोप्ताविति चिंतयेत् ॥ १८८ ॥
लाङ्गूले निस्तण्डुलभावो भवतु—एष दुष्टानां भयहेतुः; नाभौ तु वह्निः पाचकः स्थित इति—एवं बीजोप्तौ चिन्तयेत् ॥
Verse 189
स्थिरेष्वदितिसार्पांत्यपितृमारुतभेषु च । न कुर्याद्रो गमुक्तस्य स्नानमाहींदुशुक्रयोः ॥ १८९ ॥
स्थिरतिथिषु, अदिति-सर्प-अन्त्य-पितृ-मारुत-भेषतिथिषु च, रोगमुक्तस्य स्नानं न कुर्यात्; तथा चन्द्र-शुक्रयोः दिनेऽपि न कर्तव्यम् ॥
Verse 190
उत्तरात्रयमैतेन्द्र वसुवारुणभेषु च । पुष्यार्कपौष्णधिष्ण्येषु नृत्यारंभः प्रशस्यते ॥ १९० ॥
उत्तरात्रये, ऐतेन्द्र-वसु-वारुण-भेषनक्षत्रेषु च, तथा पुष्य-अर्क-पौष्णधिष्ण्येषु नृत्यारम्भः प्रशस्यते ॥
Verse 191
पूर्वार्द्धयुंजि षड्भानि पौष्णभादुदभात्ततः । मध्ययुंजि द्वादशर्क्षाणीन्द्र भान्नवभानि च ॥ १९१ ॥
पौष्यादारभ्य पूर्वार्धयुंजि षड्भानि नक्षत्राणि विन्यस्तानि। मध्ययुंजि द्वादशार्क्षाणि, इन्द्रयुंजि नव भानि च तथैव नियोजितानि॥
Verse 192
परार्द्धयुंजि क्रमशः संप्रीतिर्दम्पतेर्मिथः । जघन्यास्तोयपाद्रा र्हिपवनांतकनाकपाः ॥ १९२ ॥
परार्धयुंजि क्रमशः परार्ध-मानं प्रवर्तते; दम्पत्योर्मिथः संप्रीतिरपि तदनुसारिणी भवति। जघन्य-मानानि—तोयम्, पादः, द्रा, अर्हि, पवनः, अन्तकः, कनकं, कापश्च॥
Verse 193
क्रमादितिद्विदैवत्या बृहत्ताराः पराः समाः । तासां प्रमाणघटिकास्त्रिंशन्नवतिद्यष्टयः ॥ १९३ ॥
क्रमाद् द्विदैवत्य-गणनया बृहत्ताराः पराः समा उच्यन्ते। तासां प्रमाण-घटिकाः त्रिंशत्, नवतिः, अष्ट च॥
Verse 194
क्रमादभ्युदिते चंद्रे नयत्यर्घसमानि च । अश्वग्रींद्वीज्यनैरृत्यत्वाष्ट्रजत्त्युराभवाः ॥ १९४ ॥
क्रमादभ्युदिते चन्द्रे यथाक्रमं अर्घ्य-समर्पणानि अपि कर्तव्यानि। अस्मिन् क्रमे अश्वग्री, द्वीज्य, नैरृत्य, त्वाष्ट्र, जत्त्यु, राभव इत्यादयो विभागाः परिगण्यन्ते॥
Verse 195
पितृद्विदैववस्वाख्यास्ताराः स्युः कुलसंज्ञिकाः । धातृज्येष्ठादितिस्वातीपौष्णार्कहरिदेवताः ॥ १९५ ॥
पितृ-द्विदैव-वसु-संज्ञिकास्ताराः कुलसंज्ञिकाः ज्ञेयाः। तासां देवताः—ज्येष्ठायां धाता, स्वात्यां अदितिः, पौष्णे पूषा, आर्के अर्कः, हरिदेवतायां हरिः॥
Verse 196
अजाह्यंत्यकभौजंगताराश्चैवाकुलाह्वयाः । शेषाः कुलाकुलास्तारास्तासां मध्ये कुलोडुषु ॥ १९६ ॥
अजाह्यन्त्यकभौजङ्गताराश्चैव ‘आकुला’ इति कथ्यन्ते। शेषास्ताराः ‘कुला’ ‘अकुला’ इति द्विधा निर्दिश्यन्ते; तासां मध्ये ‘कुलोडवः’ (नक्षत्रगणाः) प्रसिद्धाः॥
Verse 197
प्रयाति यदि भूपालस्तदाप्नोति पराजयम् । भेषूपकुलसंज्ञेषु जयमाप्नोति निश्चितम् ॥ १९७ ॥
यदि भूपालः ‘भूपाल’संज्ञे निमित्ते प्रयाति तदा स पराजयं प्राप्नोति। ‘भेषूपकुल’संज्ञेषु तु निमित्तेषु प्रयाणे निश्चितं जयमाप्नोति॥
Verse 198
संधिर्वापि तयोः साम्यं कुलाकुलगणोडुषु । अर्कार्किभौमवारे चेद्भद्रा या विषमांघ्रिभम् ॥ १९८ ॥
कुलाकुलगणोडुषु तयोः संधिर्वा साम्यं वा यदि भवेत्, तदा अर्कार्किभौमवारेषु या भद्रा, सा ‘विषमाङ्घ्री’ इति बोध्या—कर्मसु केषुचित् अनिष्टा॥
Verse 199
त्रिपुष्करं त्रिगुणदं द्विगुणं यमलाहिभम् । दद्यात्तद्दोषनाशाय गोत्रयं मूल्यमेव वा ॥ १९९ ॥
तद्दोषनाशाय त्रिपुष्करं त्रिगुणदं द्विगुणं यमलाहिभं च दद्यात्। अथवा गोत्रयं दद्यात्, तन्मूल्यमेव वा दानं कुर्यात्॥
Verse 200
द्विपुष्करे द्वयं दद्यान्न दोषस्त्वृक्षभोऽपि वा । क्रूरविद्धो युतो वापि पुष्यो यदि बलान्विर्तः 1. ॥ २०० ॥
द्विपुष्करे द्वयं दद्यात्, न दोषः; वृक्षभोऽपि वा। क्रूरविद्धो युतो वापि, पुष्यो यदि बलान्वितः, तदा निर दोषः॥
Frequently Asked Questions
Because nimitta-śāstra is framed as a governance tool: abnormal solar appearances are mapped to royal stability (king’s death, hostility among rulers), military outcomes, and agrarian welfare (rainfall, famine), making celestial observation a dharma-linked instrument for forecasting collective risk.
It provides operational calendrics—tithi-to-weekday assignment, parvan deities by quarters, eclipse verification, month/season pairing, and the Jovian year-cycle—used to time samskāras, vows, and state actions, rather than describing tīrthas or their salvific narratives (typical of Book 2).
The tithi is assigned to the weekday on which it remains present up to (or beyond) sunset; if fully present it is ‘akhaṇḍā’ (unbroken), and if deficient it is ‘khaṇḍa’ (broken).