Jyotiṣa-śāstra Saṅgraha: Threefold Division, Gaṇita Methods, Muhūrta, and Planetary Reckoning

Verse 1

सनंदन उवाच । ज्योतिषांगं प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ब्रह्मणा पुरा । यस्य विज्ञान मात्रेण धर्मसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥ १ ॥

सनन्दन उवाच—ज्योतिषाङ्गं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा पुरा यदुदितम्; यस्य विज्ञानमात्रेण नृणां धर्मसिद्धिर्भवेत् ॥

Verse 2

त्रिस्कंधं ज्यौतिषां शास्त्रं चतुर्लक्षमुदाहृतम् । गणितं जातकं विप्र संहितास्कंधसंज्ञिताः ॥ २ ॥

ज्योतिषां शास्त्रं त्रिस्कन्धं चतुर्लक्षप्रमाणं स्मृतम्; गणितं जातकं च संहिता-स्कन्धसंज्ञितम्, हे विप्र ॥

Verse 3

गणिते परिकर्मादि खगमध्यस्फुटक्रिंये । अनुयोगश्चंद्रसूर्यग्रहणं तचोदस्याकम् ॥ ३ ॥

गणिते परिकर्मादि, खगमध्यस्फुटक्रिया च; अनुयोगः, चन्द्रसूर्यग्रहणगणना, तयोः कारणनिर्णयश्च कथ्यते ॥

Verse 4

छाया श्रृङ्गोन्नतियुती पातसाधानमीरितम् । जातके राशिभेदाश्च ग्रहयोनिश्च योनिजम् ॥ ४ ॥

छायाशङ्कु-श्रृङ्गयन्त्र-उन्नतिमापनादिभिः पातनिर्णयस्य साधनं निरूपितम्। जातकेऽपि राशिभेदाः, ग्रहयोनयः, ताभ्यः प्रसूतं योनिजं च व्याख्यातम्॥

Verse 5

निषेकजन्मारिष्टानि ह्यायुर्दायो दशाक्रमः । कर्माजीवं चाष्टवर्गो राजयोगाश्च नाभसाः ॥ ५ ॥

निषेक-जन्मकालेऽरिष्टलक्षणानि, आयुर्दायः, दशाक्रमः, कर्मनिर्धारितो जीवः, अष्टवर्गः, राजयोगाः, नाभसयोगाश्च निरूप्यन्ते॥

Verse 6

चंद्रयोगाः प्रव्रज्याख्या राशिशीलं च दृक्फलम् । ग्रहभावफलं चैवाश्रययोगप्रकीर्णके ॥ ६ ॥

आश्रययोगप्रकीर्णके चन्द्रयोगाः, प्रव्रज्याख्ययोगः, राशिशीलम्, दृग्फलम्, तथा ग्रहभावफलानि च निरूप्यन्ते॥

Verse 7

अनिष्टयोगाः स्रीजन्मपलं निर्याणमेव च । नष्टजन्मविधानं च तथा द्रेष्काणलक्षणम् ॥ ७ ॥

अनिष्टयोगाः, स्त्रीजन्मफलम्, निर्याणलक्षणम्, नष्टजन्मविधानम्, तथा द्रेष्काणलक्षणं च व्याख्यायते॥

Verse 8

संहिताशास्त्ररूपं च ग्रहचारोऽब्दलक्षणम् । तिथिवासरनक्षत्रयोगतिथ्यर्द्धसंज्ञकाः ॥ ८ ॥

संहिताशास्त्ररूपं, ग्रहचारः, अब्दलक्षणं च; तिथिवारनक्षत्रयोगादीनि, तथा तिथ्यर्धसंज्ञकाः प्रकीर्तिताः॥

Verse 9

मुहूर्तोपग्रहाः सूयसंक्रांतिर्गोचरः क्रमात् । चंद्रता राबलं चैव सर्वलग्रार्तवाह्वयः ॥ ९ ॥

मुहूर्तस्योपग्रहाः, सूर्यस्य संक्रान्तिः, ग्रहाणां गोचरः क्रमशः; चन्द्रस्य स्थितिः, राहोर्बलं च; सर्वलগ্নानां ऋतुकालानां च सूचनानि—एतानि विचार्याणि।

Verse 10

आधानपुंससीमंतजातनामान्नभुक्तयः । चौलङ्कर्ण्ययणं मौंजी क्षुरिकाबंधनं तथा ॥ १० ॥

आधानं पुंसवनं सीमन्तो जातकर्म नामकरणं अन्नप्राशनम्। चूडाकर्म कर्णवेधोऽयनं मौञ्जी-धारणं तथा क्षुरिकाबन्धनं—एते संस्काराः प्रकीर्तिताः।

Verse 11

समावर्तिनवैवाहप्रतिष्टासद्मलक्षणम् । यात्राप्रवेशनं सद्योवृष्टिः कर्मविलक्षणम् ॥ ११ ॥

समावर्तनस्य, विवाहस्य, प्रतिष्ठायाः, सद्मलक्षणस्य च निमित्तानि; यात्रायाः प्रवेशनस्य च; सद्योवृष्टिश्च—एते कर्मणां विशेषलक्षणाः।

Verse 12

उत्पत्तिलक्षणं चैव सर्वं संक्षेपतो ब्रुवे । एकं दश शतं चैव सहस्रायुतलक्षकम् ॥ १२ ॥

उत्पत्तेर्लक्षणं सर्वं संक्षेपतो वक्ष्यामि। संख्याप्रमाणं च—एकं दश शतं सहस्रम् अयुतं लक्षं च।

Verse 13

प्रयुतं कोटिसंज्ञां चार्बुदमब्जं च रर्ववकम् । निरवर्व च महापद्मं शंकुर्जलधिरेव च ॥ १३ ॥

ततः परं प्रयुतं, कोटिसंज्ञं, अर्बुदम्, अब्जम्, रर्ववकम्, निरवर्वम्, महापद्मम्, शङ्कुः, जलधिश्च—एते क्रमशो महतां संख्यानां नामानि।

Verse 14

अत्यं मध्यं परार्द्धं च संज्ञा दशगुणोत्तराः । क्रमादुत्क्रमतो वापि योगः कार्योत्तरं तथा ॥ १४ ॥

‘अत्यं’ ‘मध्यं’ ‘परार्द्धं’ चेति संज्ञाः दशगुणोत्तराः। तासां योगः क्रमाद् उत्क्रमतो वा कार्यः, तथा फलोत्तरं क्रमशः साधयेत्॥

Verse 15

हन्याद्गुणेन गुण्यं स्यात्तैनैवोपांतिमादिकान् । शुद्धेद्धरोयद्गुणश्चभाज्यांत्यात्तत्फलं मुने ॥ १५ ॥

गुणेनैव प्रतिगुणं हन्यात्; तेनैवोपान्तिदोषादिकानपि निगृह्णीयात्। शुद्धे आचारे यः गुणः प्रतिष्ठितः, स एव यथायोग्यं फलं ददाति, मुने॥

Verse 16

समांकतोऽथो वर्गस्यात्तमेवाहुः कृतिं बुधाः । अंत्यात्तु विषमात्त्यक्त्वा कृतिं मूलंन्यसेत्पृथक् ॥ १६ ॥

समाङ्कतः वर्गः सिध्यति; तमेव ‘कृतिः’ इति बुधाः प्राहुः। अन्त्याङ्को विषमः चेत्, तं त्यक्त्वा कृतिं ‘मूल’भागे पृथक् न्यसेत्॥

Verse 17

द्विगुणेनामुना भक्ते फलं मूले न्यसेत्क्रमात् । तत्कृतिं च त्यजेद्विप्र मूलेन विभजेत्पुनः ॥ १७ ॥

द्विगुणेनानेन, भक्त, फलं मूले क्रमात् न्यसेत्। तत्कृतिं त्यजेद् विप्र, पुनर्मूलेन विभजेत्॥

Verse 18

एवं मुहुर्वर्गमूलं जायते च मुनीश्वर । समत्र्यङ्कहतिः प्रोक्तो घनस्तत्रविधिः पदे ॥ १८ ॥

एवं मुहुर्वर्गमूलं जायते, मुनीश्वर। समत्र्यङ्कहतिः ‘घनः’ इति प्रोक्ता; तत्र विधिः पदे पदे प्रवर्तते॥

Verse 19

प्रोच्यते विषमं त्वाद्यं समे द्वे च ततः परम् । विशोध्यं विषमादंत्याद्धनं तन्मूलमुच्यते ॥ १९ ॥

आद्यः पदो विषम इति प्रोच्यते; ततः परं द्वे पदे समे भवतः। अन्त्यविषमपदात् अपेक्षितं विशोध्य, यत् शिष्यते तदेव धनस्य मूलं (आधारः) इति कथ्यते॥

Verse 20

त्रिघ्नाद्भजन्मूलकृत्या समं मूले न्यसेत्फलम् । तत्कृतित्वेन निहतान्निघ्नीं चापि विशोधयेत् ॥ २० ॥

त्रिघ्ना-नाम्न्या ओषध्या मूलकृत्यां विधाय, मूले तया सह फलं न्यसेत्। तस्याः कृत्यायाः प्रभावेन निहताः (शत्रुकृत्याभिघातिताः) प्रशाम्यन्ति, निघ्नी-शक्तिरपि शुद्ध्यति॥

Verse 21

घनं च विषमादेवं घनमूलं मुर्हुभवेत् । अन्योन्यहारनिहतौ हरांशौ तु समुच्छिदा ॥ २१ ॥

एवं विषमसंख्यायाः घनं गृहीत्वा, तस्य घनमूलं मुहुः (क्रमेण) लभ्यते। अन्योन्यहारनिहतौ तु, हरः स्वहरांशश्च समुच्छिदा (पूर्णतया) नश्यतः॥

Verse 22

लवा लवघ्नाश्च हरा हरघ्ना हि सवर्णनम् । भागप्रभागे विज्ञेयं मुने शास्रार्थचिंतकैः ॥ २२ ॥

मुने, ‘लव’ ‘लवघ्ना’ तथा ‘हर’ ‘हरघ्ना’ इति पदानि सवर्णनामानि (एकवर्गीयसंज्ञाः) ज्ञेयानि। भाग-प्रभागयोः विषये शास्त्रार्थचिन्तकैः एतद् विशेषेण अवगन्तव्यम्॥

Verse 23

अनुबंधेऽपवाहे चैकस्य चेदधिकोनकः । भागास्तलस्थहारेण हरं स्वांशाधिकेन तान् ॥ २३ ॥

अनुबन्धेऽपवाहे च, एकस्य अधिकोनकत्वे सति, तलस्थहारेण भागाः कार्याः। तान् भागान् स्वांशाधिकेन हरेण (अर्थात् स्वभागयुक्तेन) विभजेत्॥

Verse 24

ऊनेन चापि गुणयेद्धनर्णं चिंतयेत्तथा । कार्यस्तुल्यहरां शानां योगश्चाप्यंततो मुने ॥ २४ ॥

ऊनेऽपि राशौ गुणनं विधाय, शेषं धनर्णं च सम्यक् विचिन्तयेत्। समहरणं भागहराणां कुर्यात्, अन्ते मुने योगमुपसंहरेत्॥२४॥

Verse 25

अहारराशौ रूप्यं तु कल्पयेद्धरमप्यथा । अंशाहतिश्छेदघातहृद्भिन्नगुणने फलम् ॥ २५ ॥

अहारराशौ रूप्यं च धरं च कल्पयेत् तथा। अंशाहतिं छेदघातं हृद्भिन्नगुणनात् फलम्॥२५॥

Verse 26

छेदं चापि लवं विद्वन्परिवर्त्य हरस्य च । शेषः कार्यो भागहारे कर्तव्यो गुणनाविधिः ॥ २६ ॥

छेदं लवं च विद्वन् परिवर्त्य हरस्य च। भागहारेण शेषं स्यात्, ततः गुणनविधिः॥२६॥

Verse 27

हारांशयोः कृती वर्गे घनौ घनविधौ मुने । पदसिद्ध्यै पदे कुर्यादथोरवं सर्वतश्च रवम् ॥ २७ ॥

हारांशयोः कृतिवर्गे घनौ घनविधौ मुने। पदसिद्ध्यै पदे कुर्यात्, अथोरवं सर्वतो रवम्॥२७॥

Verse 28

छेदं गुणं गुणं छेदं वर्गं मूलं पदं कृतिम् । ऋणं स्वं स्वमृणं कुर्यादृश्ये राशिप्रसिद्धये ॥ २८ ॥

छेदं गुणं गुणं छेदं वर्गं मूलं मूलं वर्गं तथा। पदं कृतिं कृतिं पदं, ऋणं स्वं स्वमृणं कुर्यात्—राशिप्रसिद्धये॥२८॥

Verse 29

अथ स्वांशाधिकोने तु लवाढ्यो नो हरो हरः । अंशस्त्वविकृतस्तत्र विलोमे शेषमुक्तवत् ॥ २९ ॥

अथ स्वांशात् किञ्चिदधिकेन न्यूनहारे सति हरः न गृह्यते; लवाः तु वर्धनीयाः। तत्रांशः अविकृत एव भवति; विलोमविधौ च शेषं पूर्वोक्तवत् निवेदयेत्॥

Verse 30

उद्दिष्टाराशिः संक्षिप्तौ हृतोंऽशै रहितो युतः । इष्टघ्नदृष्टेनैतेन भक्तराशिरनीशितः ॥ ३० ॥

उद्दिष्टाराशिं संक्षिप्य, अंशैर्हृत्वा, यथायोग्यं रहितं वा युतं वा कृत्वा; इष्टघ्नदृष्टेनानेन विधिना भक्तराशिः सम्यग् निश्चितो भवति॥

Verse 31

योगोन्तरेणोनयुतोद्वितोराशीतसंक्रमे । राश्यंतरहृतं वर्गोत्तरं योसुतश्च तौ ॥ ३१ ॥

सूर्यस्य राश्यन्तरसंक्रमकाले द्व्यशीतिं गृह्णीयात्; तां द्विगुणयित्वा नव योजयेत्, योगान्तरं च ततो न्यसेत्। तत् राश्यन्तरभेदेन हृत्वा, लब्धं शेषयुक्तं गणितमूल्यं गृह्यते॥

Verse 32

गजग्रीष्टकृतिर्व्यैका दलिता चेष्टभाजिता । एकोऽस्य वर्गो दलितः सैको राशिः परो मतः ॥ ३२ ॥

व्यैका (एकमात्रा) गजग्रीष्टकृतिरिव आधारभूता गृह्यते; सा दलिता चेष्टभाजिता च सती, तस्याः दलितस्य वर्गः प्राप्यते। सैव एका परं राशिरिति मुनिभिः मतम्॥

Verse 33

द्विगुणेष्टहृतं रूपं श्रेष्टं प्राग्रूपकं परम् । वर्गयोगांतरे व्येके राश्योर्वर्गोस्त एतयोः ॥ ३३ ॥

द्विगुणेष्टहृतं रूपं श्रेष्ठं प्राग्रूपकं परम् इति कीर्त्यते। वर्गयोगविधौ तु व्येके केचित् एतयोर्द्वयोः राश्योर्वर्गः स्यात् इति वदन्ति॥

Verse 34

इष्टवगेकृतिश्चेष्टघनोष्टग्रौ च सौककौ । एषीस्यानामुभे व्यक्ते गणिते व्यक्तमेव च ॥ ३४ ॥

इष्टवर्गकृतयश्चेष्टामानघनत्वयोः । ओष्ठकण्ठविधिश्चैव एषी-ईस्या द्वयं तथा ॥ गणितेऽपि व्यक्तमार्ग एव स्पष्टतया प्रदर्शितः ॥

Verse 35

गुणघ्नमूलोनयुतः सगुणार्द्धे कृतं पदम् । दृष्टस्य च गुणार्द्धो न युतं वर्गीकृतं गुणः ॥ ३५ ॥

गुणघ्नं मूलं नयुतेन युतं सगुणार्धेन कृतं पदम् । दृष्टस्य च गुणार्धो न युतः वर्गीकृतो गुणः ॥

Verse 36

यदा लवोनपुम्राशिर्दृश्यं भागोनयुग्भुवा । भक्तं तथा मूलगुणं ताभ्यां साध्योथ व्यक्तवत् ॥ ३६ ॥

यदा दृश्यराशिर्भागत्वेन विभाग-युग्भुवा कृतः । तथा मूलगुणो ज्ञेयः ताभ्यां साध्योऽथ व्यक्तवत् ॥

Verse 37

प्रमाणेच्छे सजातीये आद्यंते मध्यगं फलम् । इच्छघ्नमाद्यहृत्सेष्टं फलं व्यस्ते विपर्ययात् ॥ ३७ ॥

प्रमाणेच्छे सजातीये आद्यन्ते मध्यगं फलम् । इच्छघ्ने आद्यहृत्शेषं फलं व्यस्ते विपर्ययात् ॥

Verse 38

पंचरास्यादिकेऽन्योन्यपक्षं कृत्वा फलच्छिदाम् । बहुराशिवधं भक्ते फलं स्वल्पवधेन च ॥ ३८ ॥

पञ्चराश्यादिकेऽन्योन्यपक्षं कृत्वा फलच्छिदाम् । बहुराशिवधं भक्ते फलं स्वल्पवधेन च ॥

Verse 39

इष्टकर्मवधेमूलं च्युतं मिश्रात्कलांतरे । मानघ्नकालश्चातीतकालाघ्नफलसंहृताः ॥ ३९ ॥

इष्टकर्मवधेमूलं यन्मिश्रभावसमुद्भवम् । तत्कालेनैव च्युतं स्यात्; मानघ्नकाले समागते । अतीतकालघ्नफलानि सर्वाणि संहृतानि भवन्ति ॥

Verse 40

स्वयोगभक्तानिघ्नाः स्युः संप्रयुक्तदलानि च । बहुराशिपलात्स्वल्पराशिमासफलं बहु ॥ ४० ॥

स्वयोगभक्तजनानां विघ्नघ्नानि भवन्ति तानि दलानि संप्रयुक्तानि । बहुराशिपलात् स्वल्पमासव्रतेऽपि फलं बहु जायते ॥

Verse 41

चेद्राशिविवरं मासफलांतरहृतं च यः । क्षेपा मिश्रहताः क्षेपोयोगभक्ताः फलानि च ॥ ४१ ॥

चेद्राशिविवरं मासफलान्तरहृतं भवेत् । क्षेपाः मिश्रेण हन्येरन्; क्षेपयोगविभाजिताः फलानि स्युः ॥

Verse 42

भजेच्छिदोंशैस्तैर्मिश्रै रूपं कालश्च पूर्तिकृत् । पूर्णोगच्छेत्समेध्यव्येसमेवर्गोर्द्धितेत्यतः ॥ ४२ ॥

तैर्मिश्रैश्छिद्रांशैर्भजेन्नारायणं हरिम् । रूपेण कालेन च पूर्तिकृद्भिः क्रियाभिरपि । एवं समेध्येषु पूर्णत्वं प्राप्नोति, वर्गोऽपि वर्धते ॥

Verse 43

व्यस्तं गच्छतं फलं यद्गुणवर्गं भचहि तत् । व्येकं व्येकगुणाप्तं च प्राध्नं मानं गुणोत्तरे ॥ ४३ ॥

व्यस्तक्रमेण यत्फलं प्राप्यं, तद्गुणवर्गेण विभजेत् । एकैकगुणेन यत्प्राप्तं मानं, तत् गुणोत्तरे प्राधान्येन निर्णीयते ॥

Verse 44

भुजकोटिकृतियोगमूलं कर्णश्च दोर्भवेत् । श्रुतिकृत्यंतरपद कोटिर्दोः कर्णवर्गयोः ॥ ४४ ॥

भुजाग्रसन्धौ यः योगः, तस्य मूलं कर्ण उच्यते; भुज एव तदनुरूपः। कर्णभुजयोर्मध्ये यत् मध्यपदं, तत् ‘कोटि’ इति, दोःकर्णवर्गसम्बद्धम्॥

Verse 45

विंवरात्तत्कर्णपदं क्षेत्रे त्रिचतुरस्रके । राश्योरंतरवर्गेण द्विघ्ने घाते युते तयोः ॥ ४५ ॥

त्रिचतुरस्रक्षेत्रे कर्णपदं ‘विंवर’विधिना ज्ञेयम्। उभयोरङ्कयोर्वर्गौ कृत्वा तयोः योगं कुर्यात्; यथाविधि च भेदवर्गस्य द्विगुणं योज्यं, ततो घातः सिद्ध्यति॥

Verse 46

वर्गयोगोथ योगांतहंतिर्वर्गांतरं भवेत् । व्यास आकृतिसंक्षण्णोव्यासास्यात्परिधिर्मुने ॥ ४६ ॥

वर्गयोः योगेन घातः सिध्यति; तस्य योगान्तहन्त्या वर्गान्तरं भवेत्। आकृतिसंलक्षणेन व्यासो निश्चीयते, मुने; व्यासात् परिधिरपि निष्पद्यते॥

Verse 47

ज्याव्यासयोगविवराहतमूलोनितोऽर्द्धितः । व्यासः शरः शरोनाञ्च व्यासाच्छरगुणात्पदम् ॥ ४७ ॥

ज्यावर्गात् त्रिज्यावर्गं व्युदस्य यद्विवरं, तस्य मूलं गृहीत्वा अर्धीकृतं यत्, स शरः। शरव्यासयोर्योगात्, धनुर्ज्यागुणेन पदं सिद्ध्यति॥

Verse 48

द्विघ्नं जीवाथ जीवार्द्धवर्गे शरहृते युते । व्यासोष्टतेभवेदेवं प्रोक्तं गणितकोविदैः ॥ ४८ ॥

जीवां द्विगुणयेत् प्रथमं, तत् जीवार्धवर्गे योजयेत्; शरहृते च यत् शेषं, तदपि योजयेत्। एवं कृत्वा ‘अष्टाविंशतिः’ फलमिति गणितकोविदैः प्रोक्तम्॥

Verse 49

चापोननिघ्नः परिधिः प्रगङ्लः परिधेः कृते । तुर्यांशेन शरध्नेनाघेनिनाधं चतुर्गणम् ॥ ४९ ॥

व्यासं नियतगुणकेन गुणयित्वा परिधिः सिध्यति। परिधेः साधने तु तुर्यांश-समायोजनं विधाय, चतुर्गण-क्रमेण गणना कार्या॥

Verse 50

व्यासध्नं प्रभजेद्विप्र ज्या काशं जायते स्फुटा । ज्यांघ्रीषुध्नोवृत्तवर्गोबग्धिघ्नव्यासाढ्यमौर्विहृत् ॥ ५० ॥

हे विप्र, व्यासं विभज्य ततः स्फुटा ज्या जायते। ज्यया सह वृत्त-सम्बद्ध-मान-वर्गादि-व्यास-प्रयोगैः, ज्या-तन्तु-न्यायेन फलनिर्णयः कार्यः॥

Verse 51

लब्धोनवृत्तवर्गाद्रिपदेर्धात्पतिते धनुः । स्थूलमध्यापृवन्नवेधो वृत्तांकाशेषभागिकः ॥ ५१ ॥

वृत्त-शेष-वर्गात् त्रिपद-निर्मूलने कृते लब्धं धनुः स्यात्। स्थूल-मध्य-वृत्ते तु नव-वेधः, वृत्तांश-शेष-भागेन विभज्य निश्चीयते॥

Verse 52

वृत्तांगांशकृतिर्वेधनिप्रीयनकरामितौ । वारिव्यासहतं दैर्ध्यंवेधांगुलहतं पुनः ॥ ५२ ॥

व्यासं नियताङ्केन गुणयित्वा वृत्ताङ्गं (परिधिः) लभ्यते। व्यासमानं तु नखान्ताङ्गुल-विस्तारेण ज्ञेयम्; पुनश्च दैर्ध्यं वेधाङ्गुल-गुणनेन गणनीयम्॥

Verse 53

खरवेंदुरामविहतं मानं द्रोणादिवारिणः । विस्तारायामवेधानांमंगुल्योन्यनाडिघ्नाः ॥ ५३ ॥

द्रोणादि-वारि-मानं नियत-गणनया विनिश्चितम्। विस्तार-आयाम-वेधानां मानानि तु अङ्गुल्या आरभ्य, परस्पर-उपविभागैः नाडी-पर्यन्तं नियोज्यन्ते॥

Verse 54

रसांकाभ्राब्धिभिर्भक्ता धान्ये द्रोणादिकामितिः । उत्सेधव्यासदैर्ध्याणामंगुल्यान्यस्य नो द्विज ॥ ५४ ॥

हे द्विज! रसाङ्काभ्राब्धिशब्दैर्निर्दिष्टसंख्याभिर्धान्यमितिं विभज्य द्रोणादिकामितयः सिध्यन्ति; उत्सेध-व्यास-दैर्ध्यादीनां तु अङ्गुली एव मानम्।

Verse 55

मिथोघ्नाति भजेत्स्वाक्षेशैर्द्रोणादिमितिर्भवेत् । विस्ताराद्यं गुलान्येवं मिथोघ्नान्यपसांभवेत् ॥ ५५ ॥

मिथोघ्नां स्वकीयैरङ्गुलिभिर्भजेत्, ततो द्रोणादिमितिः प्रमाणरूपा भवेत्। एवं विस्ताराद्येषु रेखामानेषु मिथोघ्नविभागेन गुलाद्युपमितयः प्रसूयन्ते।

Verse 56

वाणेभमार्गणैर्लब्धं द्रोणाद्यं मानमादिशेत् । दीपशंकुतलच्छिद्रघ्नः शंकुर्भैवंभवेन्मुने ॥ ५६ ॥

वाणेभमार्गणैर्लब्धं प्रमाणं समाश्रित्य द्रोणादिमानसमूहं विनिर्दिशेत्। मुने! दीप-शङ्कु-तल-च्छिद्रादिदोषघ्नो भैवप्रकारः शङ्कुः कार्यः।

Verse 57

नरोन दीपकशिखौच्यभक्तो ह्यथ भोद्वने । शंकौनृदीपाधश्छिद्रघ्नैर्दीपौच्च्यं नरान्विते ॥ ५७ ॥

दीपशिखोच्च्ये स्थैर्ये च भक्तो नरः वनेऽपि दीपाधः आवरणं न्यसेत्। शङ्कु-नृ-दीपाध-च्छिद्रघ्नैः प्रमाणैर्दीपौच्च्यं सम्यग् रक्ष्यते जनसमूहे।

Verse 58

विंशकुदीपौच्चगुणाच्छाया शंकूद्धृता भवेत् । दीपशंक्वंतरं चाथ च्छायाग्रविवरघ्नभा ॥ ५८ ॥

दीपौच्चस्य विंशतिगुणाच्छाया शङ्कुना मिता ग्राह्या। ततश्च दीप-शङ्क्वन्तरं च्छायाग्रपर्यन्तविवरघ्नया भासा निर्धार्येत्।

Verse 59

मानांतरद्रुद्भूमिः स्यादथोभूनराहतिः । प्रभाप्ता जायते दीपशिखौच्च्यं स्यात्त्रिराशिकात् ॥ ५९ ॥

मानान्तरपरिवर्तनेन क्षेत्रमानं निश्चीयते, तथा तत्सम्बद्धं परिमाणं लभ्यते। लब्धप्रभया त्रैराशिकन्यायेन दीपशिखोच्चत्वं ज्ञायते॥

Verse 60

एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं गणिते परिकर्मकम् । ग्रहमध्यादिकं वक्ष्ये गणिते नातिविस्तरान् ॥ ६० ॥

एतत् संक्षेपतः प्रोक्तं गणिते परिकर्मकम्। इदानीं ग्रह-मध्यादिकं गणितेन नातिविस्तरेण वक्ष्यामि॥

Verse 61

युगमानं स्मृतं विप्र खचतुष्करदार्णवाः । तद्दशांशास्तु चत्वारः कृताख्यं पादमुच्यते ॥ ६१ ॥

युगमानं स्मृतं विप्र ‘खचतुष्करदार्णवाः’ इति। तस्य दशांशेषु चत्वारः कृताख्यः पाद उच्यते॥

Verse 62

त्रयस्रेता द्वापरः द्वौ कलिरेकः प्रकीर्तितः । मनुकृताब्दसहिता युगानामेकसप्ततिः ॥ ६२ ॥

त्रयः त्रेतायुगाः प्रोक्ताः, द्वौ द्वापरयुगौ तथा। कलिर्युग एक एव; मनुकृताब्दसहिताः युगाः एकसप्ततिः स्मृताः॥

Verse 63

विधेर्द्दिने स्युर्विप्रेंद्र मनवस्तु चतुर्दश । तावत्येव निशा तस्य विप्रेंद्र परिकीर्तिता ॥ ६३ ॥

विधेर्दिने विप्रेन्द्र मनवश्चतुर्दश स्मृताः। तस्यैव निशा तावती विप्रेन्द्र परिकीर्तिता॥

Verse 64

स्वयंभुवा शरगतानब्दान्संपिंड्य नारद । खचरानयनं कार्यमथवेष्टयुगादितः ॥ ६४ ॥

स्वयंभुवोक्तविधिना शरगतान् शब्दान् संपीड्य, हे नारद, ततः खचराणाम् आनयनं कर्म कर्तव्यम्—युगादितः युग्मवेष्टनादारभ्य।

Verse 65

युगे सूर्यज्ञशुक्राणां खचतुष्करदार्णवाः । पूजार्किगुरुशुक्राणां भगणापूर्वपापिनाम् ॥ ६५ ॥

युगे युगे सूर्ययज्ञशुक्रविषयाः गणनाः, खचतुष्करदार्णवचक्रपरिगणनं, तथा शनि-गुरु-शुक्रपूजा च—पूर्वपापभारार्तानां भगणगणना-सहितं विहिता।

Verse 66

इंदोरसाग्नित्रिषु सप्त भूधरमार्गणाः । दस्रत्र्याष्टरसांकाश्विलोचनानि कुजस्य तु ॥ ६६ ॥

इन्दोः ‘असा-अग्नि-त्रि’ इति वाक्येन सप्तसंख्या निर्दिश्यते; कुजस्य तु ‘दस्र-त्रि-अष्ट-रस’ इत्यनेन तस्य ‘लोचन’संख्या (लक्षणगणना) प्रकाश्यते।

Verse 67

बुधशीघ्रस्य शून्यर्तुखाद्रित्र्यंकनगेंदवः । बृहस्पतेः खदस्राक्षिवेदस्रङ्हूयस्तथा ॥ ६७ ॥

बुधस्य शीघ्रमाने ‘शून्य-ऋतु-ख-अद्रि-त्रि-अङ्क-नग-इन्दु’ इति पदसमूहाद् अङ्काः संकेत्यन्ते; बृहस्पतेस्तु ‘ख-दस्र-अक्षि-वेद-स्रङ्-हूय’ इत्यनेनैव संकेतनम्।

Verse 68

शितशीघ्रस्य यष्णसत्रियमाश्विस्वभूधराः । शनेर्भुजगषट्पचरसवेदनिशाकराः ॥ ६८ ॥

शितस्य (शुक्रस्य) शीघ्रस्य च सम्बन्धिनः ‘यष्ण-सत्रिय-आश्वि-स्व-भूधर’ इति गणाः; शनेस्तु ‘भुजग-षट्पचर-सवेद-निशाकर’ इति गणाः कथिताः।

Verse 69

चंद्रोञ्चस्याग्निशून्याक्षिवसुसर्पार्णवा युगे । वामं पातस्य च स्वग्नियमाश्विशिखिदस्रकाः ॥ ६९ ॥

युगगणनायां ‘चन्द्रः, उञ्चः, अग्निः, शून्यम्, अक्षि, वसवः, सर्पाः, अर्णवाः’ इति क्रमः कथ्यते। तथा ‘पात’क्रमस्य वामभागे ‘स्वम्, अग्निः, यमः, अश्विनौ, शिखी, दसरकाः’ इति निर्दिश्यते॥

Verse 70

उदयादुदयं भानोर्भूमैः साचेन वासराः । वसुव्द्यष्टाद्रिरूपांकसप्ताद्रितिथयो युगे ॥ ७० ॥

भानोः उदयात् पुनरुदयं यावत् भूमौ यत् प्रमाणं तत् ‘वासर’ इति कथ्यते। युगे तिथयः ‘वसु-द्वि-अष्ट-अद्रि-रूपाङ्क-सप्त-अद्रि’ इति शब्दसंख्याभिः परिगण्यन्ते॥

Verse 71

षड् वहित्रिहुताशांकतिथयश्चाधिमासकाः । तिथिक्षयायमार्थाक्षिद्व्यष्टव्योमशराश्विनः ॥ ७१ ॥

अधिमासकाः षडादिसंख्या-चिह्नैः ‘वहित्री-हुताश-अङ्क-तिथि’ इत्यादिभिः परिज्ञायन्ते। तथा तिथिक्षयः तिथ्यायामश्चोक्तैरेव संख्यानिर्देशैर्निर्णीयते॥

Verse 72

रवचतुष्का समुद्राष्टकुर्पचरविमासकाः । षट्त्र्यग्निवेदग्निपंचशुभ्रांशुमासकाः ॥ ७२ ॥

‘रवचतुष्का’, ‘समुद्राष्ट’, ‘कुर्पचर’, ‘रविमासक’ इति; तथा ‘षट्त्र्यग्नि’, ‘वेदाग्नि’, ‘पञ्चशुभ्रांशुमासक’ इत्येते मासकानां नामभेदाः, यज्ञदानादिगणनायां प्रयुज्यन्ते॥

Verse 73

प्रागातेः सूर्यमंदस्य कल्पेसप्ताष्टवह्नयः । कौजस्य वेदस्वयमा बौधस्याष्टर्तुवह्नयः ॥ ७३ ॥

सूर्यमन्दस्य कल्पे प्रागातेः सप्ताष्टवह्नयः सन्ति, यथाविधानं विन्यस्ताः। कौजकल्पे वेदाः स्वयमेव प्रादुर्भवन्ति। बौधकल्पे च अष्ट ऋतुवह्नयः ऋतुसंयोजिताः प्रवर्तन्ते॥

Verse 74

रवरवरंध्राणि जैवस्य शौक्रस्यार्धगुणेषवः । गोग्नयः शनिमंदस्य पातानामथवा मतः ॥ ७४ ॥

गुरोः पातचिह्नानि ‘रव–रवर–रन्ध्र’ इति कथ्यन्ते; शुक्रस्य ‘अर्धगुण’ तथा ‘इषवः’; शनिमन्दस्य तु ‘गावः’ ‘अग्नयः’ इति—एषा पातानां परम्परागतं मतिः॥

Verse 75

मनुदस्रास्तु कौजस्य बौधस्याष्टाष्टसागराः । कृताद्रिचंद्राजैवस्य रवैकस्याग्निरवनंदकाः ॥ ७५ ॥

कौजस्य पातचिह्नानि ‘मनुदस्राः’ इति; बौधस्य तु ‘अष्ट-अष्ट-सागराः’ इति। कृताद्रि–चन्द्राज–ऐवस्येषु तथा ‘रवैक’ इत्यत्र ‘अग्नि–रव–नन्दकाः’ इति निर्दिष्टम्॥

Verse 76

शनिपातस्य भगणाः कल्पे यमरसर्तवः । वर्तमानयुगे पानावत्सराभगणाभिधाः ॥ ७६ ॥

कल्पे शनिपातसम्बद्धा भगणाः ‘यम–रस–ऋतवः’ इति नामभिः प्रसिद्धाः; वर्तमानयुगे तु ते ‘पानावत्सर-भगण’ इति संज्ञया ज्ञायन्ते॥

Verse 77

मासीकृतायुता मासैर्मधुशुक्लादिभिर्गतैः । पृथक्त्थासिधिमासग्रासूर्यमासविभाजिताः ॥ ७७ ॥

मासीकृतायुतं मासैः मधु–शुक्लादिभिः क्रमात् गण्यमानं, पुनः पृथक् प्रकारैर्विभज्यते—स्थासिमासः, धिमासः, ग्रासमासः, सूर्य-मासश्चेति॥

Verse 78

अथाधिमासकैर्युक्ता दिनीकृत्य दिनान्विताः । द्विस्थास्तितिक्षयाभ्यस्ताश्चांद्रवासरभाजिताः ॥ ७८ ॥

अथाधिमासैः सम्यग्योज्य, दिनीकृत्य दिनैः सह व्यक्ताः; द्विस्थासु विन्यस्ताः, तिथिवृद्धि-क्षय-न्यायाभ्यां अभ्यासिताः, चान्द्रवासर-भेदेन विभज्यन्ते॥

Verse 79

लथोनरात्रिरहितालंकार्यामर्द्धरात्रिकाः । सावनोद्यूगसारर्कादिर्दिनमासाब्दयास्ततः ॥ ७९ ॥

एभ्यः पूर्वकालविभागेभ्यः रात्रिः, अरात्रिः, अलंकार्यरात्रिः, अर्धरात्रिः, अर्धरात्रिकेति संज्ञाः प्रसूयन्ते। ततः सावनदिनं, युगं, संवत्सरसारः, सूर्यगतिः, तथा दिनमासाब्दपरिमाणानि परिगण्यन्ते॥

Verse 80

सप्तिभिः क्षपितः शेषः मूर्याद्योवासरेश्वरः । मासाब्ददिनसंख्यासंद्वित्रिघ्नं रूपसंयुतम् ॥ ८० ॥

शेषं सप्तभिर्विभज्य, सूर्याद्यारभ्य वासरेश्वरः (वाराधिपः) लभ्यते। ततः मासाब्ददिनसंख्याः गृहीत्वा, यथायोग्यं द्विगुणत्रिगुणादिसंयोगेन अपेक्षितं मानं निष्पद्यते॥

Verse 81

सप्तोर्द्धनावशेषौ तौ विज्ञेयौ मासवर्षपौ । स्नेहस्य भगणाभ्यस्तो दिनराशिः कुवासरैः ॥ ८१ ॥

सप्तोर्ध्वनावशेषौ तौ मासवर्षपौ इति विज्ञेयौ। तथा स्नेहस्य (दत्तमानस्य) भगणाभ्यस्तः दिनराशिः कुवासरैः (प्राप्तवारैः) रूप्यः॥

Verse 82

विभाजितो मध्यगत्या भगणादिर्ग्रहो भवेत् । एवं ह्यशीघ्रमंदाञ्चये प्रोक्ताः पूर्वपापिनः ॥ ८२ ॥

मध्यगत्या विभाजिते सति, भगणादिः ग्रहः भवेत्। एवं अशिघ्रमन्दयोः (गत्योः) संशोधनसञ्चयार्थं पूर्वोक्ताः क्रमाः प्रतिपादिताः॥

Verse 83

विलोमगतयः पातास्तद्वञ्चक्राष्विशोधिताः । योजनानि शतान्यष्टौ भूकर्णौ द्विगुणाः स्मृतः ॥ ८३ ॥

विलोमगतयः पाताः कथ्यन्ते, तत्र च वञ्चक्राः अशोधिताः (मोहकराः) भवन्ति। भूकर्णौ योजनानि शतान्यष्टौ परिमाणतः स्मृतौ, ततः परं तद्-द्विगुणं परिमाणं प्रोक्तम्॥

Verse 84

तद्वर्गतो दशगुणात्पद भूपरिधिर्भवेत् । लंबज्याघ्नस्वजीवाप्तः स्फुटो भूपरिधिः स्वकः ॥ ८४ ॥

तस्य मानस्य वर्गस्य दशगुणात् पदक्रमेण भूपरिधिः स्यात्। यथार्थः पुनर्भूपरिधिः लम्बज्यया गुणितः स्वजीवेन विभक्तः स्फुटो भवति॥

Verse 85

तेन देशांतराभ्यस्ता ग्रहभुक्तिर्विभाजिता । कलादितत्फलं प्रार्च्याः ग्रहेभ्यः परिशोधयेत् ॥ ८५ ॥

एतेन विधिना देशान्तरगमनजनिता ग्रहभुक्तिर्विभज्यते। कलाद्यं तत्फलं यथाविधि ग्रहान् समर्च्य परिशोधयेत्॥

Verse 86

रेखाप्रतीचिसंस्थाने प्रक्षिपेत्स्युः स्वदेशतः । राक्षसातपदेवौकः शैलयोर्मध्यसूत्रगाः ॥ ८६ ॥

स्वदेशतः प्रतीचीरेखासंस्थाने तान् प्रक्षिपेत्। राक्षसातपदेवौकः शैलयोर्मध्यसूत्रे विन्यसेत्॥

Verse 87

अवंतिकारोहतिकं तथा सन्निहितं सरः । वारप्रवृत्तिवाग्देशे क्षयार्द्धेभ्यधिको भवेत् ॥ ८७ ॥

अवंतिकारोहतिकं तथा सन्निहितं सरः। वारप्रवृत्तिवाग्देशे क्षयार्द्धेभ्यधिको भवेत्॥

Verse 88

तद्देशांतरनाडीभिः पश्चादूने विनिर्दिशेत् । इष्टनाडीगुणा भुक्तिः षष्ट्या भक्ता कलादिकम् ॥ ८८ ॥

तद्देशान्तरनाडीभिः पश्चात्कालं न्यूनं विनिर्दिशेत्। इष्टनाडीगुणा भुक्तिः षष्ट्या भक्ता कलादिकं फलम्॥

Verse 89

गते शोद्ध्यं तथा योज्यं गम्ये तात्कालिको ग्रहः । भचक्रलिप्ताशीत्यंशः परमं दक्षिणोत्तरम् ॥ ८९ ॥

गते भागे शोध्यं, गम्ये च योज्यं; निर्णेयकाले तात्कालिको ग्रहग्रहः। भचक्रं लिप्तांशैः परिगण्यते; अशीत्यंशपर्यन्तं परमं दक्षिणोत्तरसीमा॥

Verse 90

विक्षिप्यते स्वपातेन स्वक्रांत्यंतादनुष्णगुः । तत्र वासं द्विगुणितजीवस्रिगुणितं कुजः ॥ ९० ॥

स्वपातेन स्वक्रान्त्यन्ताद् अनुṣ्णगुः विक्षिप्यते। तत्र वासे कुजो जीवस्य द्विगुणितस्य त्रिगुणितदूरत्वेन स्थाप्यते॥

Verse 91

बुधशुक्रार्कजाः पातैर्विक्षिप्यंते चतुर्गुणम् । राशिलिप्ताष्टमो भागः प्रथमं ज्यार्द्धमुच्यते ॥ ९१ ॥

बुधशुक्रशनीनां पातैर्विक्षेपः कृत्वा चतुर्गुणं कार्यम्। राशिलिप्ताष्टमो भागः प्रथमं ज्यार्द्धमिति कथ्यते॥

Verse 92

ततो द्विभक्तलब्धोनमिश्रितं तद्द्वितीयकम् । आद्येनैव क्रमात्पिंडान्भक्ताल्लब्धोनितैर्युतान् ॥ ९२ ॥

ततो द्विभक्तात् लब्धोनं यत् शेषं तेन मिश्रयेत्, तत् द्वितीयकम्। आद्येनैव क्रमेण पिण्डान् भक्ताल्लब्धोनितशेषैः संयुक्तान् विन्यसेत्॥

Verse 93

खंडकाः स्युश्चतुर्विशा ज्यार्द्धपिंडाः क्रमादमी । परमा पक्रमज्या तु सप्तरंध्रगुणेंदवः ॥ ९३ ॥

एते क्रमाद् ज्यार्धपिण्डाः चतुर्विंशतिः खण्डका इति स्मृताः। परमा पक्रमज्या तु सप्तरन्ध्रगुणितेन्दवः परिमीयते॥

Verse 94

तद्गुमज्या त्रिजिवाप्ता तञ्चापं क्रांतिरुच्यते । ग्रहं संशोध्य मंदोञ्चत्तथा शीघ्नाद्विशोध्य च ॥ ९४ ॥

तद्गुमज्या त्रिजिवया सह लब्धा धनुः स्यात्; सा ग्रहस्य क्रान्तिरिति कथ्यते। ततः ग्रहं संशोध्य मन्दोच्चसंस्कारं तथा शीघ्रसंस्कारं च यथाविधि विशोधयेत्॥

Verse 95

शेषं कंदपदंतस्माद्भुजज्या कोटिरेव च । गताद्भुजज्याविषमे गम्यात्कोटिः पदे भवेत् ॥ ९५ ॥

ततः शेषात् कन्दपदं हरेत्; ततो भुजज्या कोटिश्च लभ्येते। गतभुजज्यायां विषमे तस्यैव पदे कोटिः परिगणयेत्॥

Verse 96

समेति गम्याद्वाहुदज्या कोटिज्यानुगता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्यापिंडकं गतम् ॥ ९६ ॥

गम्या सम्यगवाप्ता चेत् भुजज्या कोटिज्यानुगता भवेत्। तत्त्वयमैर्भक्ता लिप्तारूपेण लब्धं ज्यापिण्डकं गतमिति॥

Verse 97

गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९७ ॥

गतगम्ययोः अन्तरं पुनःपुनरभ्यस्तं तत्त्वलोचनैर्विभजेत्। ततोऽवाप्तफलं ‘गत’संज्ञके ज्यापिण्डे योजयेत्॥

Verse 98

स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुत्क्रमज्यागता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्या पिंडकं गतम् ॥ ९८ ॥

एवं क्रमज्याविधिः स्यात्; एवमेवोत्क्रमज्यापि साध्यते। लिप्ताः तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्या पिण्डके गतमिति योजयेत्॥

Verse 99

गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९९ ॥

तत्त्वलोचनैः पण्डितः गतं गम्यं चान्तराभ्यस्तं च पृथक् विभजेत्। ततः प्राप्तफलं ‘गत’संज्ञके ज्यापिण्डे यथायोग्यं विनियोजयेत्॥

Verse 100

स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुक्रमज्यास्वपिस्मृतः । ज्यां प्रोह्य शेषं तत्त्वताश्वि हंतं तद्विवरोद्धृम् ॥ १०० ॥

एवं क्रमज्याविधिः प्रोक्तः, उक्रमज्यास्वपि स्मृतः। ज्यां प्रोह्य शेषं तत्त्वतः शीघ्रं हत्वा तद्विवरं समुद्धरेत्॥

Verse 101

संख्यातत्त्वाश्विसंवर्ग्यसंयोज्यं धनुरुच्यते । रवेर्मंदपरिध्यंशा मनवः शीतगोरदाः ॥ १०१ ॥

संख्यातत्त्वानि यदा समवर्ग्य संयोज्यन्ते तदा स समूहो ‘धनुः’ इति कथ्यते। मनवो रवेर्मन्दपरिध्यंशाः, शीतं गोसमृद्धिं च ददति इति॥

Verse 102

युग्मांते विषमांते तुनखलिप्तोनितास्तयोः । युग्मांतेर्थाद्रयः खाग्निसुराः सूर्यानवार्णवाः ॥ १०२ ॥

युग्मान्ते विषमान्ते च तयोर्नखलिप्तोनितानि लक्षणानि। पुनर्युग्मान्तेऽर्थाद्रयः खाग्निसुराः सूर्याः अर्णवाश्चेति संकेताः॥

Verse 103

ओजेद्व्यगा च सुयमारदारुद्रागजाब्धयः । कुजादीनामतः शौघ्न्यायुग्मांतेर्थाग्निदस्रकाः ॥ १०३ ॥

ओजेद्व्यगा सुयमा आर्दा रुद्रा गजा अब्धयश्चेति संज्ञाः। एवं कुजादीनामतः शौघ्न्या अयुग्मा, अन्ते ऋथा अग्नि दसरकाः इति कथितम्॥

Verse 104

गुणाग्निचंद्राः खनगाद्विरसाक्षीणि गोऽग्रयः । ओजांते द्वित्रियमताद्विविश्वेयमपर्वताः ॥ १०४ ॥

एते गुणाग्निचन्द्राख्याः समूहाः, तथा खनगादसमूहौ; विरसाक्षीणाख्यः तथा गोऽग्र्यसमूहश्च। अन्ते द्वित्रियगणाः, तथा विश्वगणोऽपि—एतेऽपर्वता इति कथ्यन्ते॥

Verse 105

खर्तुदस्नाविपद्वेदाः शीघ्नकर्मणि कीर्तिताः । ओजयुग्मांतरगुणाभुजज्यात्रिज्ययोद्धृताः ॥ १०५ ॥

खर्तुदस्नाविपदादयः वैदिकाः संज्ञाः शीघ्रकर्मणि विधिषु कीर्तिताः। ओजयुग्मान्तरगुणग्रहणेन, तथा भुजज्या-त्रिज्याप्रमाणप्रयोगेण, एते निष्पन्ना भवन्ति॥

Verse 106

युग्मवृत्तेधनर्णश्यादोजादूनेऽधिके स्फुटम् । तद्गुणे भुजकोटिज्येभगणांशविभाजिते ॥ १०६ ॥

युग्मवृत्ते धनर्णभावः कार्यः; ओजादूनेऽधिके च स्फुटं संशोधनं भवति—हीने वर्धनं, अधिके ह्रासः। ततः तद्गुणेन भुजज्या-कोटिज्ये, भगणांशविभागेन, स्फुटे भवतः॥

Verse 107

तद्भुजज्याफलधनुर्मांदं लिप्तादिकं फलम् । शैऽयकोटिफलं केंद्रे मकरादौ धनं स्मृतम् ॥ १०७ ॥

ततः भुजज्याफलधनुर्मानं च लभ्यते; लिप्तादिभिः फलं निर्दिश्यते। शैऽयकोटिफलं केन्द्रे स्थाप्य, मकरादौ धनं स्मृतं भवति॥

Verse 108

संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् । तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलकर्णश्चलाभिधः ॥ १०८ ॥

त्रिजीवायां तु कर्कादौ कोटिजं फलं संशोध्यम्। तद्बाहुफलवर्गैक्यात् मूलकर्णः ‘चला’ इति प्रसिद्धो लभ्यते॥

Verse 109

त्रिज्याभ्यस्तं भुजफलं मकरादौ धनं स्मृतम् । संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् ॥ १०९ ॥

मकरादौ यदा चापः प्रवर्तते तदा त्रिज्याभ्यस्तं भुजफलं ‘धन’ इति स्मृतम्। त्रिजीवायां यथोचितं संशोधनं कृत्वा कर्कादौ तदेव ‘कोटि’फलत्वेन निर्दिश्यते॥

Verse 110

तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलं कर्णश्चलाभिधः । त्रिज्याभघ्यस्तं भुजफलं पलकर्णविभाजितम् ॥ ११० ॥

तयोर्बाहुफलयोर्वर्गयोः समाहारात् मूलं यत्, स कर्णः ‘चला’ इत्यपि कथ्यते। इष्टं भुजफलं त्रिज्याभ्यस्तं कृत्वा पलकर्णेन विभज्य लभ्यते॥

Verse 111

लब्धस्य चापं लिप्तादि फलं शैध्र्यमिदं स्मृतम् । एतदादौ कुजादीनां चतुर्थे चैव कर्मणि ॥ १११ ॥

लब्धस्य लिप्तादि-चापादि च यत् फलं, तदेव ‘शैध्र्य’ इति स्मृतम्। एतत् कुजादीनामादौ तथा चतुर्थकर्मणि चोपदिश्यते॥

Verse 112

मांद्यं कर्मैकमर्केंद्वोर्भौद्वोर्भौमादीनामाथोच्यते । शैध्र्यं माद्यं पुनर्मांद्यं शैघ्र्यं चत्वार्यनुक्रमात् ॥ ११२ ॥

अथार्केन्द्वोर्भौद्वोर्भौमादीनां चैकं कर्म ‘मांद्य’ इत्युच्यते। शैध्र्यं माद्यं पुनर्मांद्यं शैघ्र्यं चेति चत्वार्यनुक्रमात्॥

Verse 113

अजादिकेंद्रे सर्वेषां मांद्ये शैघ्र्ये च कर्मणि । धनं ग्रहाणां लिप्तादि तुलादावृणमेव तत् ॥ ११३ ॥

अजादिकेन्द्रेषु सर्वेषां ग्रहाणां मांद्ये शैघ्र्ये च कर्मणि फलप्रकाशः। तुलादौ तु ग्रहाणां लिप्तादि धनं न, ऋणमेव तदिति निर्दिश्यते॥

Verse 114

अर्कबाहुफलाभ्यस्ता ग्रहभुक्तिविभाजिताः । भचक्रकलिकाभिस्तु लिप्ताः कार्या ग्रहेऽर्कवत् ॥ ११४ ॥

अर्कबाहुफलैः सिद्धा ग्रहभुक्तिविभागतः । भचक्रकलिकाभिस्तु लिप्ताः कार्या ग्रहेऽर्कवत् ॥

Verse 115

ग्रहभक्तः फलं कार्यं ग्रहवन्मंदकर्मणि । कर्कादौ तद्धनं तत्र मकरादावृणं स्मृतम् ॥ ११५ ॥

ग्रहभक्तः फलं कार्यं ग्रहवन्मन्दकर्मणि । कर्कादौ तद्धनं तत्र मकरादावृणं स्मृतम् ॥

Verse 116

दोर्ज्योत्तरगुणाभुक्तिस्तत्त्वनेत्रोद्धृता पुनः । स्वमंदपरिधिक्षुण्णा भगणांशोद्धृताःकलाः ॥ ११६ ॥

दोर्ज्योत्तरगुणाभुक्तिस्तत्त्वनेत्रोद्धृता पुनः । स्वमन्दपरिधिक्षुण्णा भगणांशोद्धृताः कलाः ॥

Verse 117

मंदस्फुटकृता भुक्तिः शीघ्नोच्चभुक्तितः । तच्छेषं विवरेणाथ हन्यात्रिज्यांककर्णयोः ॥ ११७ ॥

मन्दस्फुटकृता भुक्तिः शीघ्नोच्चभुक्तितः । तच्छेषं विवरेणाथ हन्यात्रिज्याङ्ककर्णयोः ॥

Verse 118

चक्रकर्णहृतं भुक्तौ कर्णे त्रिज्याधिके धनम् । ऋणमूनेऽधिके प्रोह्य शेषं वक्रगतिर्भवेत् ॥ ११८ ॥

चक्रकर्णहृतं भुक्तौ कर्णे त्रिज्याधिके धनम् । ऋणमूनेऽधिके प्रोह्य शेषं वक्रगतिर्भवेत् ॥

Verse 119

कृतर्तुचंद्रैर्वेदेंद्रैः शून्यत्र्येकैर्गुणाष्टभिः । शररुद्रैश्चतुर्यांशुकेंद्रांशेर्भूसुतादयः ॥ ११९ ॥

ऋतुचन्द्रादि-संकेतैर्वेदेन्द्रैः शून्यत्र्येकैर्गुणाष्टकैः । शररुद्रैश्चतुर्यांशुकैः संख्याः सूच्यन्ते—भूसुतादि-ग्रहाः सांशराशिविभागाः ॥

Verse 120

वक्रिणश्चक्रशुद्धैस्तैरंशैरुजुतिवक्रताम् । क्रमज्या विषुवद्भाघ्नी क्षितिज्या द्वादशोद्धृता ॥ १२० ॥

तैः शुद्धचक्रांशकैर्वक्रिणो ग्रहस्य ऋजुतिवक्रतां निर्णीयते । क्रमज्यां विषुवद्भाघ्नीं कृत्वा क्षितिज्यां द्वादशोद्धृतां विदुः ॥

Verse 121

त्रिज्यागुणा दिनव्यासभक्ता चापं च शत्रवः । तत्कार्मुकमुदक्रांतौ धनहीनो पृथक्क्षते ॥ १२१ ॥

त्रिज्यागुणं दिनव्यासभक्तं चापं विचार्यं शत्रवश्च । तत्कार्मुकमुदक्रान्तौ धनहीनः पृथग् क्षतेः भागी भवति ॥

Verse 122

स्वाहोरात्रचतुर्भागेदिनरात्रिदले स्मृते । याम्यक्रांतौ विपर्यस्ते द्विगुणैते दिनक्षये ॥ १२२ ॥

स्वाहोरात्रस्य चतुर्भागे दिनरात्रिदले स्मृते । याम्यक्रान्तौ विपर्यस्ते, दिनक्षये द्विगुणे भवतः ॥

Verse 123

भभोगोऽष्टशतीर्लिप्ताः स्वाशिवशैलोस्तथात्तिथेः । ग्रहलिप्ता भगाभोगाभानि भुक्त्यादिनादिकम् ॥ १२३ ॥

भभोगोऽष्टशतीमितः, लिप्ताः संज्ञिताः प्रकीर्तिताः । स्वाशिवशैलादयस्तथा तिथिसंबद्धमानकाः; ग्रहलिप्ताः, भग‑भोग‑भानि‑भुक्त्यादि विभागाश्च ॥

Verse 124

रवींदुयोगलिप्तास्तु योगाभभोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना भुक्तियोगाप्तनाडिकाः ॥ १२४ ॥

रवीन्दुयोगसंयुक्ता नाडिकाः परिकीर्तिताः । योगनक्षत्रभोगैश्च विभागं यान्ति निश्चयात् ॥ गतगम्यविभागेन षष्टिघ्ना भुक्तियोगतः । पूर्णमानं प्रपद्यन्ते कालगणनया शुभाः ॥

Verse 125

अर्कोनचंद्रलिप्तास्तु तिथयो भोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना नाऽतोभुक्ततरोद्धृताः ॥ १२५ ॥

अर्केण चन्द्रलिप्ताभ्यां तिथयः परिगण्यते । भोगभागविभागेन तासां भागो विनिर्णयः ॥ गतगम्यांशयोः षष्टिघ्नं कलारूपं प्रकीर्तितम् । भुक्ताभुक्तविभागेन ततोऽंशोऽत्र समुद्धृतः ॥

Verse 126

तिथयः शुक्लप्रतिपदो द्विघ्नाः सैका न गाहताः । शेषं बवो बालवश्च कौलवस्तैतिलो गरः ॥ १२६ ॥

शुक्लपक्षप्रतिपदः आरभ्य तिथयः स्मृताः । द्विघ्नाः सैका न गाह्याः स्युः शेषेषु करणानि तु ॥ बवो बालवः कौलवस्तैतिलो गर एव च । इति शास्त्रार्थनिर्णीतं तिथिकरणलक्षणम् ॥

Verse 127

वणिजोभ्रे भवेद्विष्टिः कृष्णभूतापरार्द्धतः । शकुनिर्नागाश्च चतुष्पद किंस्तुघ्नमेव च ॥ १२७ ॥

वणिजो भागे यदा विष्टिः सम्भवेत्तु विशेषतः । कृष्णभूतापरार्द्धे तु अशुभं सूचयत्यसौ ॥ शकुनिर्नागाश्च चतुष्पदाः किंस्तुघ्नं कर्मणां मतम् । तस्मात् तत्र विवेक्यं स्यात् कार्यारम्भे शुभेच्छया ॥

Verse 128

शिलातलेवसंशुद्धे वज्रलेपेतिवासमे । तत्र शकांगुलैरिष्टैः सममंडलमालिखेत् ॥ १२८ ॥

शिलातले विशुद्धे तु वज्रलेपेन लेपिते । तत्राङ्गुलिमितैः शास्त्रैः समं मण्डलमालिखेत् ॥ समत्वं सौष्ठवं चैव रक्षेत् साधकसत्तमः । यथा देवोपचारार्थं यन्त्रवद् विनिवेशयेत् ॥

Verse 129

तन्मध्ये स्थापयेच्छंकुं कल्पना द्द्वादशांगुलम् । तच्छायाग्रं स्पृशेद्यत्र दत्तं पूर्वापराह्णयोः ॥ १२९ ॥

तन्मध्ये द्वादशाङ्गुलकल्पितं शङ्कुं स्थापयेत्। पूर्वाह्णे अपराह्णे च यत्र तस्य छायाग्रं स्पृशति, तत्र बिन्दुं दद्यात्॥

Verse 130

तत्र बिंदुं विधायोभौ वृत्ते पूर्वापराभिधौ । तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्तव्या दक्षिणोत्तत ॥ १३० ॥

तत्र पूर्वापराभिधयोर्वृत्तयोः उभयोः बिन्दू विधाय। तयोर्मध्ये तिमिना दक्षिणोत्तरगामिनी रेखा कर्तव्या॥

Verse 131

याम्योत्तरदिशोर्मध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा । दिग्मध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिशस्तद्वदेव हि ॥ १३१ ॥

याम्योत्तरदिशोर्मध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा दिक् साध्यते। विदिशोऽपि दिग्मध्यमत्स्यैस्तद्वदेव संसाध्याः॥

Verse 132

चतुरस्तं बहिः कुर्यात्सूत्रैर्मध्याद्विनिःसृतैः । भुजसूत्रांगुलैस्तत्र दत्तैरिष्टप्रभा मता ॥ १३२ ॥

मध्याद्विनिःसृतैः सूत्रैर्बहिश्चतुरस्तं कुर्यात्। तत्र भुजसूत्राण्यङ्गुलमितैर्दत्तानि सन्ति चेत्, इष्टप्रभा मता॥

Verse 133

प्रांक्पश्चिमाश्रिता रेखा प्रोच्यते सममंडलम् । भमंडलं च विषुवन्मंडलं परिकीर्तितम् ॥ १३३ ॥

प्राङ्पश्चिमाश्रिता रेखा सममण्डलमिति प्रोच्यते। सा एव भमण्डलं विषुवन्मण्डलमिति च परिकीर्तिता॥

Verse 134

रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रया तथा । इष्टच्छायाविषुवतोर्मध्येह्यग्राभिधीयते ॥ १३४ ॥

प्राच्याभिमुखी रेखा साध्या, तथा विषुवद्रेखापरा अपि। इष्टच्छायाविषुवचिह्नयोर्मध्ये यः बिन्दुः स ‘अग्रा’ इति कथ्यते॥

Verse 135

शंकुच्छायाकृतियुतेर्मूलं कंर्णोऽय वर्गतः । प्रोह्य शंकुकृते मूलं छाया शेकुविपर्ययात् ॥ १३५ ॥

शंकुच्छायासंयुतसमकोणाकृतौ मूलं कर्णोऽय-वर्गतः सिध्यति। कर्णे ज्ञाते तु शंकुमूलवर्गं विहाय छाया शंकुविपर्ययेन लभ्यते॥

Verse 136

त्रिंशत्कृत्योयुगे भानां चक्रं प्राक्परिलंबते । तद्गुणाद्भदिनैर्भक्त्या द्युगणाद्यदवाप्यते ॥ १३६ ॥

युगे त्रिंशत्कृत्वः भानां चक्रं प्राक् परिलम्बते। तद्गुणात् दिनैर्भक्त्या द्युगणगणनया यदवाप्यते तत् फलम्॥

Verse 137

तद्दोस्रिव्नादशाध्नांशा विज्ञेया अयतानिधाः । तत्संस्वकृताद्धहात्कांतिच्छायावरदलादिकम् ॥ १३७ ॥

ततः द्वादशांशाः तदुपांशाश्च यथानिधाः विज्ञेयाः। तेषां सुसंस्कृतप्रयोगात् कान्तिः छाया वरं बलादिकं च जायते॥

Verse 138

शंकुच्छायाहते त्रिज्ये विषुवत्कर्कभाजिते । लंबाक्षज्ये तयोस्छाये लंबाक्षौ दक्षिमौ सदा ॥ १३८ ॥

शंकुच्छायाहते त्रिज्ये विषुवत्कर्कभाजिते। यल्लभ्यते सा लंबाक्षज्या; तयोः छाययोः लंबाक्षौ सदा दक्षिणौ ग्राह्यौ॥

Verse 139

साक्षार्कापक्रमयुतिर्द्दिक्साम्येंतरमन्यथा । शेषह्यानांशाः सूर्यस्य तद्वाहुज्याथ कोटिजाः ॥ १३९ ॥

साक्षादर्कापक्रमयुतिः दिक्साम्ये फलप्रदा; अन्यथा तु भिन्नरीत्या गणना। शेषभागाः सूर्यस्य सूक्ष्मा अणांशाः; ततो बहुज्या तथा कोटिज्या च निष्पद्येते॥

Verse 140

शंकुमानांगुलाभ्यस्ते भुजत्रिज्ये यथांक्रमम् । कोटीज्ययाविभज्याप्ते छायाकर्माबहिर्द्दले ॥ १४० ॥

शङ्कुमानाङ्गुलाभ्यस्ते भुजत्रिज्ये यथाक्रमम्; कोटीज्यया विभज्याप्ते छायाकर्म बहिर्दले। यत् लभ्यते तत् बाह्यपदे छायागणने विनियोजयेत्॥

Verse 141

स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्साम्येऽतरमन्यथा । दिग्भेदोपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हता ॥ १४१ ॥

स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्साम्येऽतरमन्यथा; दिग्भेदोपक्रमः शेषः। तस्य ज्या त्रिज्यया हता, अपेक्षितं मानं प्रददाति॥

Verse 142

परमोपक्रमज्याप्त चापमेपादिगो रविः । कर्कादौ प्रोह्यचक्रार्द्धात्तुलादौ भार्द्धसंयुतात्त ॥ १४२ ॥

परमोपक्रमज्याप्तचापेनैकपादिगो रविः परिगण्यते। कर्कादौ चक्रार्धात् प्रोह्य; तुलादौ तु अर्धसंयुतं कृत्वा फलमाददीत॥

Verse 143

मृगादौ प्रोह्यचक्रात्तु मध्याह्नेऽर्कः स्फुटो भवेत् । तन्मंदमसकृद्धामंफलं मध्यो दिवाकरः ॥ १४३ ॥

मृगादौ चक्रात् प्रोह्य मध्याह्नेऽर्कः स्फुटो भवेत्। तदा मन्दं फलं, नात्यधिकं धाम; मध्यस्थिते दिवाकरे इति निर्णीतम्॥

Verse 144

ग्रहोदयाः प्राणहताः खखाष्टैकोद्धता गतिः । चक्रासवो लब्धयुती स्व्रहोरात्रासवः स्मृताः ॥ १४४ ॥

ग्रहोदयाः ‘प्राणहता’ इति कथ्यन्ते; गणिता गतिः ‘खखाष्टैकोद्धता-गतिः’ स्मृता। लब्धियुता परिभ्रमण-परिमाणानि ‘चक्रासवाः’ प्रोक्ताः; तथा दिनरात्रि-परिमाणानि ‘अहोरात्रासवाः’ इति स्मृताः॥

Verse 145

त्रिभद्युकर्णार्द्धगुणा स्वाहोरात्रार्द्धभाजिताः । क्रमादेकद्वित्रिभघाज्या तच्चापानि पृथक् पृथक् ॥ १४५ ॥

एते त्रिभागैः कृत्वा, कर्णार्ध-गुणेन गुणिताः, स्वाहोरात्रार्धेन विभाजिताः। ततः क्रमशः एक-द्वि-त्रिभ-घाज्याः सिध्यन्ति; तेषां चापानि भागशः पृथक् पृथक् धार्याणि॥

Verse 146

स्वाधोधः प्रविशोध्याथ मेषाल्लंकोदयासवः । स्वागाष्टयोर्थगोगैकाः शरत्र्येकं हिमांशवः ॥ १४६ ॥

स्वाधः-पथे प्रविश्याथ, मेषात् सूर्यस्योदयादारभ्य, लङ्कोदयासवाः परिगण्यन्ते। तत्र दक्षिणायन-सम्बद्धा अष्ट मासाः; शरदृतौ एकः; हिमांशु-सम्बद्धोऽपि एकः स्मृतः॥

Verse 147

स्वदेशचरखंडोना भवंतीष्टोदयासवः । व्यस्ताव्यस्तैर्युतास्तैस्तैः कर्कटाद्यास्ततस्तु यः ॥ १४७ ॥

स्वदेशे चर-खण्ड-ऊनैः संशोध्य, इष्टोदयासवाः सिध्यन्ति। तैस्तैः व्यस्ताव्यस्त-योगैः संयोज्य, ततः कर्कटादि-राश्याद्याः फलानि लभ्यन्ते॥

Verse 148

उत्क्रमेण षडेवैते भवंतीष्टास्तुलादयः । गतभोग्यासवः कार्याः सायनास्स्वेष्टभास्कराः ॥ १४८ ॥

उत्क्रमेण एते षडेव इष्टाः स्युः, तुलादयः क्रमात्। गत-भोग्य-आसवाः कार्याः; सायनाश्च स्वेष्ट-भास्कराः परिनिर्णेयाः॥

Verse 149

स्वोदयात्सुहता भक्ता भक्तभोग्याः स्वमानतः । अभिष्टधटिकासुभ्यो भोग्यासून्प्रविशोधयेत् ॥ १४९ ॥

स्वोदयकाले शुभे भक्तः संयतात्मा जितेन्द्रियः । अभिष्टघटिकाभिर्भोग्यप्राणान् शुद्धयेत्तदा ॥

Verse 150

तद्वदेवैष्यलग्नासूनेवं व्याप्तास्तथा क्रमात् । शेषं त्रिंशत्क्रमाद्ध्यस्तमशुद्धेन विभाजितम् ॥ १५० ॥

तथैवागामिलग्नेषु क्रमशोऽयं विधिः स्मृतः । शेषं त्रिंशत्क्रमन्यस्तं पूर्वाशुद्धेन भाजयेत् ॥

Verse 151

भागयुक्तं च हीनं च व्ययनांशं तनुः कुजे । प्राक्पश्चान्नतनाडीभ्यस्तद्वल्लंकोदयासुभिः ॥ १५१ ॥

कुजे लग्ने व्ययानांशं युक्तं हीनं च साधयेत् । प्राक्पश्चान्नतनाडीभ्यस्तथा लङ्कोदयासुभिः ॥

Verse 152

भानौ क्षयधने कृत्वा मध्यलग्नं तदा भवेत् । भोग्यासूनूनकस्याथ भुक्तासूनधिकस्य च ॥ १५२ ॥

भानौ क्षयधने स्थिते मध्यलग्नं विनिर्दिशेत् । भोग्यप्राणोनके चैव भुक्तप्राणाधिके तथा ॥

Verse 153

सपिंड्यांतरलग्नासूनेवं स्यात्कालसाधनम् । विराह्वर्कभुजांशाश्चेदिंद्राल्पाः स्याद् ग्रहो विधोः ॥ १५३ ॥

सपिण्ड्यान्तरलग्नासुनेवं कालः प्रसाध्यते । विराह्वर्कभुजांशाश्चेदिन्द्राल्पाः स्याद् ग्रहो विधोः ॥

Verse 154

तेषां शिवघ्नाः शैलाप्ता व्यावर्काजः शरोंगुलैः । अर्कं विधुर्विधुं भूभा छादयत्यथा छन्नकम् ॥ १५४ ॥

तेषां मध्ये शिवघ्ना रिपवः शैलसम्भवाः, व्यावर्काजाः क्रूरवेगाः, शरोंगुलिमितैः शरैः । अर्कं विधुन्वन्ति, तथा भूभा यथा विधुं छादयति, एवं विधुरपि छन्नक इवाभवत् ॥

Verse 155

छाद्यछादकमानार्धं शरोनं ग्राह्यवर्जितम् । तत्स्वच्छन्नं च मानैक्यार्द्धांशषष्टं दशाहतम् ॥ १५५ ॥

छाद्यस्य छादकस्य च मानार्धं गृह्णीयात्, अग्राह्यं परित्यजेत् । ततः स्वच्छन्नमानात् मानैक्यस्य षष्ट्यंशं गृहीत्वा दशगुणं फलम् ॥

Verse 156

छन्नघ्नमस्मान्मूलं तु खांगोनग्लौवपुर्हृतम् । स्थित्यर्द्धं घटिकादिस्याद्व्यंगबाह्वंशसंमितैः ॥ १५६ ॥

अनेन विधिना छन्नघ्नमपाकृत्य मूलमानं लभ्यते; तथा खाङ्गोनग्लौवपुः-शब्दैर्निर्दिष्टान् पदान् हृत्वा । ततः व्यङ्गबाह्वंशसंमितैः घटिकादिषु स्थित्यर्धं निर्णीयते ॥

Verse 157

इष्टैः पलैस्तदूनाढ्यं व्यगावूनेऽर्कषङ्गुणः । तदन्यथाधिके तस्मिन्नेवं स्पष्टे सुखांत्यगे ॥ १५७ ॥

इष्टैः पलैः न्यूनाधिक्ये फलमपि न्यूनाधिकं भवति; व्यगावैकन्यूनत्वे तु षड्गुणोऽर्कगुणः स्यात् । अधिके तु तदन्यथा परिवर्त्यते; एवं स्पष्टं गणितं सुखान्त्यगं निरूपितम् ॥

Verse 158

ग्रासेन स्वाहतेच्छाद्यमानामे स्युर्विशोपकाः । पूर्णांतं मध्यमत्र स्याद्दर्शांतेंजं त्रिभोनकम् ॥ १५८ ॥

चन्द्रस्य ग्रासेन यदा तिथ्यङ्गानि छाद्यन्ते तदा ते ‘विशोपकाः’ इति कथ्यन्ते । अत्र गणने पूर्णान्तं मध्यं स्यात्, दर्शान्ते तु ‘अज’ इति त्रिभोनकं निर्दिश्यते ॥

Verse 159

पृथक् तत्क्रांत्यक्षभागसंस्कृतौ स्युर्नतांशकाः । तद्दिघ्नांशकृतिद्व्यूनार्द्धार्कयुता हरिः ॥ १५९ ॥

पृथक् क्रान्त्यंशं चाक्षभागं च संस्कृत्य ये नतांशकाः स्युस्ते कथ्यन्ते। तद्वत् तद्दिघ्नांशकृतिद्व्यूनार्द्धार्कयुत्या हरिः परिगृह्यते॥

Verse 160

त्रिभानांगार्कविश्लेषांशोंशोनघ्नाः । पुरंदराः । हराप्तालंबनं स्वर्णवित्रिभेर्काधिकोनके ॥ १६० ॥

अयं श्लोकः पाठभ्रंशयुक्तः, स्मृतिसूत्रवत् खण्डितः प्रतीतिः। अतः सम्यगर्थनिर्णयः सम्यक्पाठं विना न शक्यते; तथापि गणितोपदेशपरः संकेतमात्रोऽयम्॥

Verse 161

विश्वघ्नलंबनकलाढ्योनस्तु तिथिवद्यगुः । शरोनोलंबनषडघ्ने तल्लवाढ्योनवित्रिभात् ॥ १६१ ॥

शेषं कलाढ्यं लम्बनसंशोधितं तिथिवद् भवेत्। शेषं षडघ्नं लम्बनयुक्तं तल्लवाढ्यं त्रिभागे न व्यभिचरति॥

Verse 162

नतांशास्तजांसाने प्राधृतस्तद्विवर्जित । शब्देंदुलिप्तैः षड्भिस्तु भक्तानतिर्नतिर्नतांशदिक् ॥ १६२ ॥

नतांशाः तजांसाने प्राधृताः, तद्विवर्जिताः सन्ति। शब्देन्दुलिप्तैः षड्भिः भक्तानतिः नतिः, नतांशदिक् भवति॥

Verse 163

तयोर्नाट्योहभिन्नैकदिक् शरः स्फुटतां व्रजेत् । ततश्छन्नस्थितिदले साध्ये स्थित्यर्द्धषट्त्रिभिः ॥ १६३ ॥

तयोर्मध्ये एकदिक्-नियतः शरः स्फुटतां व्रजेत्। ततश्छन्नस्थितिदले साध्ये स्थित्यर्द्धषट्त्रिभिः सिद्ध्यति॥

Verse 164

अंशस्तैर्विंत्रिभंद्विस्थंलंबनेतयोः पूर्ववत् । संस्कृतेस्ताभ्यां स्थित्यर्द्धे भवतः स्फुटे ॥ १६४ ॥

अंशैस्तैर् विन्यसेत् फलम् त्रय्यां द्वितीयपदे पूर्ववत्। तयोः संस्कारे स्थित्यर्धे स्फुटं तत्त्वं प्रकाशते॥

Verse 165

ताभ्यां हीनयुतो मध्यदर्शः कालौ मुखांतगौ । अर्काद्यूना विश्व ईशा नवपंचदशांशकाः ॥ १६५ ॥

ताभ्यां हीनयुताभ्यां च मध्यदर्शः प्रजायते। कालो मुखान्तयुक्तो ज्ञेयः सूर्यादि नवपञ्चदशांशकैः॥

Verse 166

कालांशास्तैरूनयुक्ते रवौ ह्यस्तोदयौ विधोः । दृष्ट्वा ह्यादौ खेटबिंबं दृगौञ्च्ये लंबमीक्ष्य च ॥ १६६ ॥

कालांशो रवौ तैरूनयुक्तः सम्यक् कृत्वा विधोः। अस्तोदयौ विनिर्णीयौ, आदौ खेटबिम्बं दृष्ट्वा दृगौञ्च्ये लम्बमीक्ष्य च॥

Verse 167

तल्लुंबपापबिंबांतर्दृणौ व्याप्तरविघ्नभाः । अस्ते सावयवा ज्ञेया गतैष्यास्तिथयो बुधैः ॥ १६७ ॥

लम्बे पापबिम्बान्तर्दृश्यमाने रविघ्नभाः। सावयवा तिथयो ज्ञेयाः पण्डितैर्गतैष्यविभेदतः॥

Verse 168

व्यस्ते युक्तांतिभागैश्च द्विघ्नतिथ्याहृता स्फुटम् । संस्कारदिकलंबनमंगुलाद्यं प्रजायते ॥ १६८ ॥

व्यस्तं युक्तान्तिभागैश्च द्विघ्नतिथ्या हृतं स्फुटम्। संस्कारादिकलम्बनम् अङ्गुलादि प्रमाणं ततः प्रजायते॥

Verse 169

सेष्वशोनाः सितं तिथ्यो बलन्नाशोन्नतं विधोः । श्रृङ्गमन्यत्र उद्वाच्यं बलनांगुललेखनात् ॥ १६९ ॥

शेषेषु तिथिषु विधोः कलाः शुक्ला इति तिथ्यनुसारतः ज्ञेयाः। चन्द्रस्य उदयास्तमययोः वृद्धिक्षयौ बोध्यौ। तस्य शृङ्गदिशा तु अन्यत्र अङ्गुलिलेखनप्रमाणेन विशेषतः वक्तव्या॥१६९॥

Verse 170

पंचत्वे गोंकविशिखाः शेषकर्णहताः पृथक् । विकृज्यकांगसिद्धाग्निभक्तालब्धोनसंयुताः ॥ १७० ॥

पञ्चत्वसमूहे गोंकविशिखाः शेषकर्णहताश्च पृथक् पृथग् भेदेन निर्दिष्टाः। तथा विकृताङ्गाः सिद्धाः अग्निभक्ताः पूजाभक्ताः अलब्धलाभप्राप्ताश्च स्वलक्षणसंयुक्ता भवन्ति॥१७०॥

Verse 171

त्रिज्याधिकोने श्रवणे वपूंषि स्युर्हृताः कुजात् । ऋज्वोरनृज्वोर्विवरं गत्यंतरविभाजितम् ॥ १७१ ॥

त्रिज्याधिकोनयोगे श्रवणे स्थिते सति वपूंषि कुजात् पापकात् हृतानि इति कथ्यन्ते। ऋज्वोरनृज्वोश्च विवरं गत्यन्तरविभागेन निश्चितं भवति॥१७१॥

Verse 172

वक्रर्त्वोर्गतियोगामं गम्येतीते दिनादिकम् । खनत्यासंस्कृतौव्वेषूदक्साम्येन्येंतरं युतिः ॥ १७२ ॥

वक्रर्त्वोर्गतियोगेन गम्येतीते दिनादिकं परिमाणं निर्णेयम्। खननाद्यसंस्कृतकर्मसु दिक्साम्येन मध्यमग्रहणात् संशोधनं लभ्यते, तदेव युतिरिति॥१७२॥

Verse 173

याम्योदक्खेटविवरं मानौक्याद्धोल्पकं यदा । यदा भेदोलंबनाद्यं स्फुटार्थं सूर्यपर्ववत् ॥ १७३ ॥

यदा मानौक्येन निरीक्षणेन च याम्योदक्खेटविवरं तद्भेदाश्च सुस्फुटं ज्ञायन्ते, सूर्यपर्ववत् स्फुटविभक्तं भवति; तदा सूचकयन्त्रं स्फुटार्थनिर्णये विश्वसनीयं भवति॥१७३॥

Verse 174

एकायनगतौ स्यातां सूर्याचन्द्रमसौ यदा । तयुते मंडले क्रांत्यौ तुल्यत्वे वै धृताभिधः ॥ १७४ ॥

यदा सूर्याचन्द्रमसौ एकायनगतौ स्यातां, तयोर्मण्डले क्रान्त्योः तुल्यत्वे सति स योगो वै ‘धृत’ इति कथ्यते ॥

Verse 175

विपटीतायनगतौ चंद्रार्कौ क्रांतिलिप्तिकाः । समास्तदा व्यतीपातो भगणार्द्धे तपोयुतौ ॥ १७५ ॥

यदा चन्द्रार्कौ विपरीतायनगतौ, क्रान्तिलिप्तिकाः समाः स्युः, तदा भगणार्धे तपोयुतः ‘व्यतीपात’ इति योगः प्रादुर्भवति ॥

Verse 176

भास्करेंद्वो र्भचक्रांत चक्रार्द्धावधिसंस्थयोः । दृक्कल्पसाधितांशादियुक्तयोः स्वावपक्रमौ ॥ १७६ ॥

भास्करेन्द्वोः भचक्रान्ते चक्रार्धावधिसंस्थयोः, दृक्कल्पसाधितांशादियुक्तयोः स्वस्वापक्रमौ विनिर्णीयेत् ॥

Verse 177

अथोजपदगम्येंदोः क्रांतिर्विक्षेपसंस्कृताः । यदि स्यादधिका भानोः क्रांतेः पातो गतस्तदा ॥ १७७ ॥

अथ अजपदगम्येन्दोः क्रान्तिः विक्षेपसंस्कृता परिगृह्यते; यदि सा भानोः क्रान्तेः अधिका स्यात्, तदा पातो गत इति बोध्यते ॥

Verse 178

न्यूना चेत्स्यात्तदा भावी वामं युग्मपदस्य च । यदान्यत्वं विधोः क्रांतिः क्षेपाच्चेद्यदि शुद्ध्यति ॥ १७८ ॥

न्यूना चेत् स्यात् तदा वामं युग्मपदस्य संशोध्यं; यदा विधोः क्रान्तिः अन्यत्वं याति, क्षेपेण चेत् शुद्ध्यति तदा तेन संशोधयेत् ॥

Verse 179

क्रांत्योर्जेत्रिज्ययाभिस्ते परमायक्रमोद्धते । तच्चापांतर्मर्द्धवायोर्ज्यभाविनशीतगौ ॥ १७९ ॥

क्रान्त्योर्जेत्रिज्ययाभिस्ते परमायक्रमोद्धते । तच्चापान्तर्मर्द्धवायोर्ज्यभाविनशीतगौ ॥ १७९ ॥

Verse 180

शोध्यं चंद्राद्गते पाते तत्सूयगतिताडितम् । चंद्रभुक्त्या हृतं भानौ लिप्तादिशशिवत्फलम् ॥ १८० ॥

शोध्यं चंद्राद्गते पाते तत्सूयगतिताडितम् । चंद्रभुक्त्या हृतं भानौ लिप्तादिशशिवत्फलम् ॥ १८० ॥

Verse 181

तदूच्छशांकपातस्य फलं देयं विपर्ययात् । कर्मैतदसकृत्तावत्क्रांती यावत्समेतयोः ॥ १८१ ॥

तदूच्छशांकपातस्य फलं देयं विपर्ययात् । कर्मैतदसकृत्तावत्क्रांती यावत्समेतयोः ॥ १८१ ॥

Verse 182

क्रांत्योः समत्वे पातोऽथ प्रक्षिप्तांशोनिते विधौ । हीनेऽर्द्वरात्रघिकाघतो भावी तात्कालिकेऽधिका ॥ १८२ ॥

क्रांत्योः समत्वे पातोऽथ प्रक्षिप्तांशोनिते विधौ । हीनेऽर्द्वरात्रघिकाघतो भावी तात्कालिकेऽधिका ॥ १८२ ॥

Verse 183

स्थिरीकृतार्द्धरा त्रार्द्धौ द्वयोर्विवरलिप्तकाः । षष्टिश्चाचंद्रभुक्ताप्ता पातकालस्य नाडिकाः ॥ १८३ ॥

स्थिरीकृतार्द्धरा त्रार्द्धौ द्वयोर्विवरलिप्तकाः । षष्टिश्चाचंद्रभुक्ताप्ता पातकालस्य नाडिकाः ॥ १८३ ॥

Verse 184

रवींद्वोर्मानयोगार्द्धं षष्ट्या संगुण्य भाजयेत् । तयोर्भुक्तयंतरेणाप्तं स्थित्यमर्द्धां नाडिकादिवत् ॥ १८४ ॥

रविचन्द्रयोः संयुक्तमानस्यार्धं गृहीत्वा षष्ट्या गुणयित्वा भाजयेत्। तयोर्दिनगतिभेदेन विभक्तं यत् फलम्, तत् तयोः स्थित्यर्धकालः नाडिकादिरूपेण ज्ञेयः॥

Verse 185

पातकालः स्फुटो मध्यः सोऽपि स्थित्यर्द्धवर्जितः । तस्य संभवकालः स्यात्तत्संयोगेक्तसंज्ञकः ॥ १८५ ॥

पातकालः स्फुटो मध्यक्षणः; सोऽपि स्थित्यर्धवर्जितः। तस्योद्भवसमयः शास्त्रप्रयोगे ‘संयोग’ इति संज्ञितः॥

Verse 186

आद्यंतकालयोर्मध्ये कालो ज्ञेयोऽतिदारुणः । प्रज्वलज्ज्वलनाकारः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥ १८६ ॥

आद्यन्तकालयोर्मध्ये योऽयं कालः स ज्ञेयोऽतिदारुणः। प्रज्वलज्ज्वलनाकारः, सर्वकर्मसु गर्हितः॥

Verse 187

इत्येतद्गणितो किंचित्प्रोक्तं संक्षेपतो द्विज । जातकं वाच्मि समयाद्राशिसंज्ञापुरःसरम् ॥ १८७ ॥

इत्येतद्गणितं किंचित् संक्षेपतः प्रोक्तं, द्विज। अधुना समयानुसारं राशिसंज्ञापुरःसरं जातकं वक्ष्यामि॥