Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

Verse 1

श्रीनारद उवाच । कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजंगमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन ॥ १ ॥

श्रीनारद उवाच— ब्रह्मन्, कुतः सृष्टमिदं जगत् स्थावरजङ्गमम्? प्रलये च कं प्रति लीयते? तन्मे ब्रूहि, हे सनन्दन।

Verse 2

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ २ ॥

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः, सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः?

Verse 3

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ॥ ३ ॥

कथं भूतानि सृष्टानि? कथं वर्णविभक्तयः कृताः? तेषां शौचाशौचं कथं निर्णीयते? धर्माधर्मयोर्विधिः कथं प्रतिष्ठाप्यते?

Verse 4

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छंति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान् ॥ ४ ॥

कीदृशो जीवतां जीवः? क्व वा गच्छन्ति ये मृताः? अस्माल्लोकादमुं लोकं यथावत् सर्वं मे भवान् शंसतु।

Verse 5

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ ५ ॥

सनन्दन उवाच—शृणु नारद, वक्ष्यामि पुरातनमितिहासम्; भृगुणा यदुक्तं शास्त्रं भरद्वाजेन पृष्टे।

Verse 6

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् । भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ ६ ॥

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम्; भृगुं महर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत।

Verse 7

भरद्वाज उवाच । कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् । कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद ॥ ७ ॥

भरद्वाज उवाच—कथं जीवो नानायोनिषु संततं विचरति? कथं च तस्य संसारान्मुक्तिर्जायते, मानद?

Verse 8

यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् । सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा ॥ ८ ॥

यः स एव नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवान् स्वयमेव। सदा तौ सेव्य-सेवक-भावेन वर्तेते इति॥

Verse 9

प्रविशंति लये सर्वे यमीशं सचराचराः । लोकानां रमणः सोऽयं निर्गुणश्च निरंजनः ॥ ९ ॥

लये सर्वे सचराचराः प्रविशन्ति यमीशं प्रभुम्। स एव लोकानां रमणो निर्गुणो निरञ्जनश्च॥

Verse 10

अनिर्दश्योऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने । कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम् ॥ १० ॥

अनिर्दश्योऽप्रतर्क्यश्च स कथं ज्ञायेत कैर्मुने। कथं परात्मा कालशक्तिदुरन्वयः परिगृह्यते॥

Verse 11

अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् । जीवो जीवत्वमुल्लंघ्य कथं ब्रह्म समन्वयात् ॥ ११ ॥

अतर्क्यचरितं तं वेदाः कथमादरात् स्तुवन्ति। जीवो जीवत्वमुल्लङ्घ्य कथं समन्वयात् ब्रह्म भवेत्॥

Verse 12

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिधे । एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ॥ १२ ॥

एतदहं श्रोतुमिच्छामि तन्मे ब्रूहि कृपानिधे। इति भरद्वाजेन पृष्टः स भगवान् संशयं निराकर्तुमुद्यतः॥

Verse 13

महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् । भृगुरुवाच । मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ॥ १३ ॥

ततः स महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै यथावत् प्रोवाच। भृगुरुवाच—मानसो नाम यः पूर्वः, स वै महर्षिभिः प्रसिद्धो विश्रुतश्च॥

Verse 14

अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्योऽजरामरः । अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ॥ १४ ॥

स देवोऽनादिनिधनः, तेषामपि परोऽजरामरः। ‘अव्यक्त’ इति विख्यातः, शाश्वतोऽक्षयोऽव्ययश्च॥

Verse 15

यतः सृष्टानि भूतानि जायंते च म्रियंति च । सोऽमृजत्प्रथमं देवो महांतं नाम नामतः ॥ १५ ॥

यस्मात् सृष्टानि भूतानि जायन्ते म्रियन्ते च। स देवः प्रथमं ‘महान्’ इति नाम्ना तत्त्वं ससर्ज॥

Verse 16

आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः । आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ॥ १६ ॥

स प्रभुः सर्वभूतधरः ‘आकाश’ इति विख्यातः। आकाशादभवद्वारि, सलिलादग्निमारुतौ॥

Verse 17

अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही । ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १७ ॥

अग्निमारुतसंयोगात् ततः समभवन्मही। ततस्तेजोमयं दिव्यं पद्मं स्वयंभुवा ससर्ज॥

Verse 18

तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः । अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ॥ १८ ॥

तस्मात् पद्मात् समभवद् ब्रह्मा वेदमयो विधिः। अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत्॥१८॥

Verse 19

ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पंच धातवः । शैलास्तस्यास्थिसंघास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ॥ १९ ॥

ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पञ्च धातवः। शैलास्तस्यास्थिसंघास्तु मेदो मांसं च मेदिनी॥१९॥

Verse 20

समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा । पवनश्चैव निश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः ॥ २० ॥

समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा। पवनश्चैव निश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः॥२०॥

Verse 21

अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ॥ २१ ॥

अग्नीषोमौ च चन्द्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते। नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः॥२१॥

Verse 22

दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः । स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ॥ २२ ॥

दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः। स एष भगवान् विष्णुरनन्त इति विश्रुतः॥२२॥

Verse 23

सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः । अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै । ततः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ २३ ॥

यः सर्वभूतात्मभूतस्थः सर्वेषु भूतेषु अन्तरात्मा स्थितः, स अकृतात्मभिः दुर्विज्ञेयः। स एव अहंकारस्य स्रष्टा सर्वभूतभवाय; तस्मात् विश्वं समभवत्—त्वया पृष्टोऽहं यदिह तत् ते ब्रवीमि॥

Verse 24

भग्द्वाज उवाच । गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिंधि तत्त्वतः ॥ २४ ॥

भगद्वाज उवाच—गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च। कानि अत्र परिमाणानि? संशयं छिन्धि तत्त्वतः॥

Verse 25

भृगुरुवाच । अनंतमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यांतो नाधिगम्यते ॥ २५ ॥

भृगुरुवाच—अनन्तमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम्। रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्य अन्तो नाधिगम्यते॥

Verse 26

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चंद्रादित्यौ न पश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः ॥ २६ ॥

ऊर्ध्वं गतेरधस्ताच्च चन्द्रादित्यौ न पश्यतः। तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः॥

Verse 27

ते चाप्यन्तं न पश्यंति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनंतत्वादिति मे वद मानद ॥ २७ ॥

तेऽप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः। दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति मे वद मानद॥

Verse 28

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः । निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि ॥ २८ ॥

उपर्युपरि तु स्वयंप्रभैः प्रज्वलद्भिः लोकैः परितो निरुद्धमिदमाकाशं, ह्येतदप्रमेयं सुरैरपि॥

Verse 29

पृथिव्यंते समुद्रास्तु समुद्रांते तमः स्मृतम् । तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यांतेऽग्निरेव च ॥ २९ ॥

पृथिव्यन्ते समुद्राः स्युः, समुद्रान्ते तमः स्मृतम्। तमसोऽन्ते जलं प्राहुः, जलान्तेऽग्निरेव च॥

Verse 30

रसातलांते सलिलं जलांते पन्नगाधिपाः । तदंते पुनराकाशमाकाशांते पुनर्जलम् ॥ ३० ॥

रसातलान्ते सलिलं, जलान्ते पन्नगाधिपाः। तदन्ते पुनराकाशम्, आकाशान्ते पुनर्जलम्॥

Verse 31

एवमंतं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ ३१ ॥

एवं भगवतः सलिलस्य च प्रमाणान्तं दुर्ज्ञेयम्; अग्निमारुततोयसम्बद्धैरपि दैवतैर्न ज्ञायते॥

Verse 32

अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यंते तत्त्वदर्शनात् ॥ ३२ ॥

अग्निमारुततोयानां क्षितितलस्य च ये वर्णाः, ते ह्याकाशसदृशाः सूक्ष्माः; तत्त्वदर्शनात् भेदाः प्रशाम्यन्ति॥

Verse 33

पठंति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ ३३ ॥

पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥

Verse 34

अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाणमुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः ॥ ३४ ॥

अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाणमुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः ॥

Verse 35

तदागण्यमनंतस्य नामानंतेति विश्रुतम् । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ ३५ ॥

तदागण्यमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम् । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥

Verse 36

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ ३६ ॥

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥

Verse 37

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ ३७ ॥

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥

Verse 38

भरद्वाज उवाच । पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ ३८ ॥

भरद्वाज उवाच—यदि पुष्करः कश्चिदुत्पन्नः, कथं स एव ज्येष्ठः पुष्कर इति कथ्यते? तथा च भवान् ब्रह्माणं पूर्वजं वदति; एष एव मम संशयः॥

Verse 39

भृगुरुवाच । मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ ३९ ॥

भृगुरुवाच—इह या मानसात् मूर्तिः समुत्पन्ना ब्रह्मत्वं समुपागता; तस्यासनविधानार्थं पृथिवी ‘पद्मम्’ इति उच्यते॥

Verse 40

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः ॥ ४० ॥

तस्य पद्मस्य कर्णिका मेरुः गगनमुच्छ्रितः; तस्य मध्ये स्थितोऽयं जगद्विधिः ब्रह्मा लोकान् सृजति॥

Verse 41

भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्बहिर्द्विजसत्तम ॥ ४१ ॥

भरद्वाज उवाच—प्रजाविसर्गं विविधं कथं स प्रभुः सृजति? मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा कथं तद्बहिरपि, द्विजसत्तम?॥

Verse 42

भृगुरुवाच । प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसाऽसृजत् । संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥ ४२ ॥

भृगुरुवाच—प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसैव असृजत्; भूतानां संरक्षणार्थं प्रथमतो जलं सृष्टम्॥

Verse 43

यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् । यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धंते येन च प्रजाः ॥ ४३ ॥

यत्प्राणशक्त्या सर्वभूतानां सृष्टौ प्रथमतो जलं प्रादुरभवत्; यया च प्राणशक्त्या सर्वे भूताः वर्धन्ते, प्रजाश्च प्रवर्धन्ते।

Verse 44

परित्यक्ताश्च नश्यंति तेनेदं सर्वमावृत्तम् । पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमंतश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः ॥ ४४ ॥

आपो यदा परित्यज्यन्ते तदा सर्वं विनश्यति; ताभिरिदं जगत्सर्वमावृतम्। पृथिवी पर्वता मेघा ये चान्ये मूर्तिमन्तो भावाः—सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयम्, आपस्तम्भिरेव पुनः।

Verse 45

भरद्वाज उवाच । कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥ ४५ ॥

भरद्वाज उवाच—कथं सलिलमुत्पन्नं, कथं चाग्निमारुतौ? कथं वा मेदिनी सृष्टा? अत्र मे महान् संशयः।

Verse 46

भृगुरुवाच । ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥ ४६ ॥

भृगुरुवाच—ब्रह्मन्, पुरा ब्रह्मकल्पे ब्रह्मर्षीणां समागमे, लोकसंभवविषये महात्मनां संशयः समुत्पन्नः।

Verse 47

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥ ४७ ॥

ते ध्यानमालम्ब्य मौनमास्थाय निश्चलाः स्थिताः। त्यक्ताहारा द्विजाः स्पर्धमानाः दिव्यं वर्षशतं सहन्त।

Verse 48

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥ ४८ ॥

तेषां सर्वेषां श्रोत्रेषु ब्रह्ममयी वाणी समाविशत्। तत्र नभस्तलाद् दिव्या सरस्वती प्रादुरभवत्॥ ४८ ॥

Verse 49

पुरास्तिमितमाकाशमनंतमचलोपमम् । नष्टचंद्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ ४९ ॥

पुरा स्तिमितमाकाशमनन्तमचलोपमम्। नष्टचन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ॥ ४९ ॥

Verse 50

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् । तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ ५० ॥

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम्। तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः॥ ५० ॥

Verse 51

यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तच्चांभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ ५१ ॥

यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते। तच्चाम्भसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः॥ ५१ ॥

Verse 52

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरंतरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ ५२ ॥

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोऽन्तं निरन्तरे। भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान्॥ ५२ ॥

Verse 53

एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशांतिं नाधिगच्छति ॥ ५३ ॥

एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति ॥

Verse 54

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः ॥ ५४ ॥

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः ॥

Verse 55

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते ॥ ५५ ॥

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते ॥

Verse 56

तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्ठति योऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ॥ ५६ ॥

तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्ठति योऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ॥

Verse 57

रसानां सर्वगंधानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्योनिरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते ॥ ५७ ॥

रसानां सर्वगन्धानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्योनिरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते ॥

Verse 58

भरद्वाज उवाच । य एते धातवः पंच रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ ५८ ॥

भरद्वाज उवाच—प्रभोः सृष्टाः पञ्च धातवः के, ये रक्षणीयाः? यैर्महाभूतसंज्ञितैः सर्वेऽमी लोका व्याप्यावृताः॥

Verse 59

यदाऽसृजत्सहस्त्राणि भूतानां स महामतिः । पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ ५९ ॥

यदा स महामतिः भूतानां सहस्राण्यसृजत्, ततः पश्चात् तेष्वेव कथं पुनर्भूतत्वं समुपपद्यते॥

Verse 60

भृगुरुवाच । अमितानि महाष्टानि यांति भूतानि संभवम् । अतस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ ६० ॥

भृगुरुवाच—अमितानि महाष्टानि, तैर्भूतानि संभवम् यान्ति; अतस्तेषां ‘महाभूत’ इति शब्दो युक्तः॥

Verse 61

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ६१ ॥

चेष्टा वायुस्वरूपा, खं ह्याकाशम्; ऊष्मा अग्निः; सलिलं द्रवत्वम्; पृथिवी च संघातः—एवं शरीरं पाञ्चभौतिकम्॥

Verse 62

इत्यतः पंचभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजंगमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेंद्रियसंज्ञिताः ॥ ६२ ॥

इति पञ्चभिर्युक्तैः स्थावरजङ्गमं जगत् युक्तम्; श्रोत्रं घ्राणं रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः॥

Verse 63

भरद्वाज उवाच । पंचभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजंगमाः । स्थावराणां न दृश्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६३ ॥

भरद्वाज उवाच—यदि स्थावरजङ्गमाः सर्वे पञ्चभूतैः संयुताः स्युः, तर्हि स्थावरदेहेषु पञ्चधातवः कुतो न दृश्यन्ते ॥

Verse 64

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६४ ॥

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां च तत्त्वतः वृक्षाणां शरीरे पञ्चधातवो नोपलभ्यन्ते ॥

Verse 65

न श्रृण्वंति न पश्यंति न गंधरसवेदिनः । न च स्पर्शं हि जानंति ते कथं पंच धातवः ॥ ६५ ॥

न ते शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः । न च स्पर्शं विजानन्ति; ते कथं पञ्चभूतात्मकाः ॥

Verse 66

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ ६६ ॥

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥

Verse 67

भृगुरुवाच । घनानामपि वृक्षणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ ६७ ॥

भृगुरुवाच—घनानामपि वृक्षाणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥

Verse 68

ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ ६८ ॥

ऊष्मणा म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि, तस्मादत्र स्पर्शहेतुत्वं विद्यते ॥

Verse 69

वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वंति पादपाः ॥ ६९ ॥

वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दः, तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः ॥

Verse 70

वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति । नह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यंति पादपाः ॥ ७० ॥

वल्ली वेष्टयते वृक्षान् सर्वतश्चैव गच्छति । न ह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति, तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥

Verse 71

पुण्यापुण्यैस्तथा गंधैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रंति पादपाः ॥ ७१ ॥

पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः सन्ति, तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः ॥

Verse 72

सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ ७२ ॥

सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणाम्; अचैतन्यं न विद्यते ॥

Verse 73

तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नहो वृद्धिश्च जायते ॥ ७३ ॥

तेनान्तःस्थितेन तत्त्वेन तज्जलमादत्ते, अग्निमारुतौ च जरयति; आहारपरिणामात् स्निग्धता वृद्धिश्च जायते ॥

Verse 74

जंगमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यंते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ ७४ ॥

जङ्गमानां सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः सन्ति; ते पृथक् पृथक् प्रवर्तन्ते, यैः शरीरं विचेष्टते ॥

Verse 75

त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पंचमः । इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये ॥ ७५ ॥

त्वक् मांसमस्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमः—इत्येष संघातः पृथिवीमये शरीरेऽत्र निर्दिश्यते ॥

Verse 76

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च । अग्निर्जनयते यच्च पंचाग्नेयाः शरीरिणः ॥ ७६ ॥

तेजो ह्यग्निः, क्रोधश्चक्षुरुष्मा च; अग्निर्जनयति यच्च—एते पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः ॥

Verse 77

श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पंच धातवः ॥ ७७ ॥

श्रोत्रं घ्राणमास्यं हृदयं कोष्ठमेव च—आकाशात् प्राणिनां शरीरे एते पञ्च धातवः ॥

Verse 78

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पंचधा देहे भवंति प्राणिनां सदा ॥ ७८ ॥

श्लेष्मा पित्तं तथा स्वेदो वसा शोणितमेव च । एवमापः पञ्चधा देहे प्राणिनां नित्यं भवन्ति ॥

Verse 79

प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा ॥ ७९ ॥

प्राणेन प्रीणयते देही व्यानेन च समाश्रितः । धार्यते संहतश्चैव यथावत् परिपोष्यते ॥

Verse 80

गच्छत्यपानोऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः । उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च भेदाच्च भाषते । इत्येते वायवः पंच वेष्टयंतीहदेहिनम् ॥ ८० ॥

अपानोऽधो गच्छति स्यात् समानो मध्यवर्त्यपि । उदानादुच्छ्वसिति प्रोक्तं पञ्चधा वायवः स्मृताः । एते वायवः पञ्चैव देहिनं परिवेष्टयन् ॥

Verse 81

भूमेर्गंधगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । तस्य गंधस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ ८१ ॥

भूमेर्गन्धगुणान् देही वेत्ति चाद्भ्यो रसं तथा । तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण परम्परम् ॥

Verse 82

इष्टश्चानुष्टगंधश्च मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च ॥ ८२ ॥

इष्टोऽनिष्टगन्धश्चैव मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च ॥

Verse 83

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गंधविस्तरः । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ ८३ ॥

एवं पार्थिवो गन्धविस्तरो नवविधो ज्ञेयः। ज्योतिश्चक्षुर्भ्यां रूपं पश्यति, वायुना स्पर्शं वेत्ति॥

Verse 84

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ ८४ ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चेति गुणाः स्मृताः। रसज्ञानं तु वक्ष्यामि, मया निगदतः शृणु॥

Verse 85

रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ॥ ८५ ॥

रसो बहुविधः प्रोक्तो ऋषिभिः प्रथितात्मभिः। मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा॥

Verse 86

एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ ८६ ॥

एष षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः। शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते॥

Verse 87

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् । ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ ८७ ॥

ज्योतिः रूपाणि पश्यति, रूपं च बहुधा स्मृतम्। ह्रस्वं दीर्घं तथा स्थूलं चतुरस्रमणुवृत्तवत्॥

Verse 88

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः ॥ ८८ ॥

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः ॥

Verse 89

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ॥ ८९ ॥

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ॥

Verse 90

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा ॥ ९० ॥

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा ॥

Verse 91

पंचमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः ॥ ९१ ॥

पंचमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः ॥

Verse 92

ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पयहादिषु । मृदंगभेरीशंखानां स्तनयित्नो रथस्य च ॥ ९२ ॥

ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पयहादिषु । मृदंगभेरीशंखानां स्तनयित्नो रथस्य च ॥

Verse 93

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ ९३ ॥

एवं बहुविधाकारः शब्दोऽपि खल्वाकाशसम्भवः। वायोस्तु विशेषगुणः स्पर्शः, स च बहुधा स्मृतः॥

Verse 94

उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च । तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरोऽपि च ॥ ९४ ॥

उष्णः शीतश्च, सुखं दुःखं, स्निग्धो विशद एव च। तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लघुर्गुरुतरोऽपि च॥

Verse 95

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत । एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते ॥ ९५ ॥

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ वायोर्द्विगुणौ इति स्मृतम्। एवमेकादशविधो वायव्यः गुण उच्यते॥

Verse 96

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः ॥ ९६ ॥

आकाशजं शब्दमाहुः, एभिर्वायुगुणैः सह। अव्याहतैश्चेतयते, न वेति विषमा गतिः॥

Verse 97

आप्यायंते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपोऽग्निर्मारुस्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ ९७ ॥

आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस्तु परैर्धातुभिः। आपोऽग्निर्मारुतश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु॥

Verse 98

मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली ॥ ९८ ॥

एते तत्त्वाः शरीरस्य मूलमेव; प्राणान् व्याप्येह स्थिताः। पार्थिवं धातुमासाद्य बलवान् यथायोग्यं चेष्टां जनयति॥

Verse 99

श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् । प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ९९ ॥

मूर्द्धानं श्रितोऽग्निः शरीरं परिपालयति। प्राणोऽपि मूर्द्धनि वागग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते॥

Verse 100

स जंतुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयश्च सः ॥ १०० ॥

स एव जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः सनातनः। स मनो बुद्धिरहङ्कारो भूतानि विषयाश्च सः॥

Verse 101

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १०१ ॥

एवं ह्यत्र स सर्वत्र प्राणैः परिपाल्यते। पृष्ठतः समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः॥

Verse 102

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते ॥ १०२ ॥

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः। मूत्रं पुरीषं वा वहन् अपानः परिवर्तते॥

Verse 103

प्रयत्ने कर्मनियमे य एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः ॥ १०३ ॥

प्रयत्नकर्मनियमेषु त्रिषु य एक एव वर्तते प्राणशक्तिः, तम् अध्यात्मज्ञानकोविदा ‘उदान’ इति प्राहुः।

Verse 104

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १०४ ॥

सर्वेषु संधिषु अपि संनिविष्टो योऽयं अनिलः, मनुष्यशरीरेषु स ‘व्यान’ इति उपदिश्यते।

Verse 105

बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते ॥ १०५ ॥

बाहुषु देहाग्निः विततः, समानेन समीरितः; स रसान् दोषांश्च च वर्तयन् अतिचेष्टते।

Verse 106

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ १०६ ॥

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानयोः सम्यक् समन्वये सति, अधिष्ठाने समन्वितः पावकः आहारं सम्यक् पचति।

Verse 107

आस्पंहि पायुपर्यंतमंते स्याद्गुदसंज्ञिते । रेतस्तस्मात्प्रजायंते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १०७ ॥

आस्यात् पायुपर्यन्तो यः अन्तप्रदेशः, स ‘गुद’ इति संज्ञितः। तस्मात् रेतः प्रजायते, ततो देहिनां सर्वस्रोतांसि प्रजायन्ते।

Verse 108

प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १०८ ॥

प्राणानां सन्निपातात् सन्निपातः प्रजायते; स ऊष्मा देहिनामन्नपाचनकर्ता पावकः (अग्निः) इति ज्ञेयः।

Verse 109

अग्निवेगवहः प्राणो गुदांते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १०९ ॥

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते; स ऊर्ध्वमागत्य पुनः पावकं समुत्क्षिपति दीपयति च।

Verse 110

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः । नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः ॥ ११० ॥

पक्वाशयः नाभ्यधः स्थितः, ऊर्ध्वं तु आमाशयः स्मृतः; नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाः संस्थिताः।

Verse 111

प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा । वहंत्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १११ ॥

हृदयात् प्रस्थिता नाड्यः सर्वाः तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा; दशप्राणप्रचोदिताः अन्नरसान् वहन्ति।

Verse 112

एष मार्गोऽपि योगानां येन गच्छंति तत्पदम् । जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन् ॥ ११२ ॥

एषोऽपि योगिनां मार्गः येन ते तत्पदं गच्छन्ति; जितक्लमाः समाः धीराः मूर्ध्नि आत्मानम् आदधति।

Verse 113

एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ॥ ११३ ॥

एवं सर्वेषु देहिषु यथाविधि-नियतप्राणापानेषु, तस्मिन् देहे नित्यमन्तरग्निः समिध्यते—यथा स्थाल्याम् आहितो यज्ञाग्निः सदा प्रज्वलति।