Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy
अस्मिन्नध्याये सनन्दनः नारदं निरुक्तशास्त्रं वेदाङ्गत्वेन धातुमूलं शब्दनिर्माणपरं च उपदिशति। अधिकाक्षरप्रक्षेपः, वर्णविपर्यासः, विकारः, लोपश्च इत्यादयः प्रतीयमानदोषाः व्याकरणीयैः क्रियाभिः साध्यन्ते इति दृष्टान्तैः (यथा हंस/सिंह) दर्शयति। संयोगः, प्लुतस्वराः, अनुस्वारनासिक्यं, छन्दोऽनुमोदनं च पाठपरम्परया निर्दिश्यते; बाहुलकप्रयोगेण तथा वाजसनेयिप्रभृतिशाखाविशेषरूपैः केचन वैचित्र्यप्रयोगाः प्रमाणीकृताः। अनन्तरं परस्मैपद-आत्मनेपदविभागः, गणनिर्देशः, उदात्त-अनुदात्त-स्वरितस्वरनियमाः, धातुसूच्याः तथा इत्-किṭ्-णि-टोङादिलक्षणानि विस्तरेण निरूप्यन्ते। उपसंहारे प्रकृति-प्रत्यय, आदेश, लोप, आगमादिविचारेण तथा शुद्धपाठेनैव शब्दकोशनिर्णयः रूपनिर्णयश्च सिद्ध्यति, विषयस्य व्यवहारतः अनन्तत्वं च सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्रांगमुत्तमम् । तत्पंचविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम् ॥ १ ॥
सनन्दन उवाच—निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदस्य श्रोत्राङ्गमुत्तमम्। तत् पञ्चविधं प्रोक्तं वैदिकं धातुरूपकम्॥
Verse 2
क्वचिदूर्णागमस्तत्र क्वचिद्वर्णविपर्ययः । विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः ॥ २ ॥
क्वचित् तत्र ऊर्णागमः, क्वचिद् वर्णविपर्ययः; क्वापि वर्णानां विकारः, क्वचिन्मते वर्णनाशोऽपि दृश्यते ॥
Verse 3
तथा विकारनाशाभ्यां वर्णानां यत्र नारद । धातोर्योगातिशयी च संयोगः परिकीर्तितः ॥ ३ ॥
तथा, हे नारद, यत्र वर्णानां विकारश्च नाशश्च, धातुयोगात् अतिशयितः संयोगश्च, स एव ‘संयोग’ इति परिकीर्तितः ॥
Verse 4
सिद्धेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनांशात्पृषोदरः ॥ ४ ॥
वर्णागमात् ‘हंस’ इति सिद्धिः, वर्णविपर्ययात् ‘सिंह’ इति; वर्णविकृतेः ‘गूढात्मा’, वर्णनांशात् ‘पृषोदर’ इति शब्दाः सिद्ध्यन्ति ॥
Verse 5
भ्रमरादुषु शब्देषु ज्ञेयो योगो हि पञ्चमः । बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू ॥ ५ ॥
भ्रमरादिषु नादेषु ध्यानरूपो योगः पञ्चमः ज्ञेयः; अत्र, हे पुनर्वसो, छन्दसि बहुलं प्रोक्तमिति वाच्यम् ॥
Verse 6
नभस्वद्वृषणश्चैवापरस्मैपदि चापि हि । परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ ॥ ६ ॥
‘नभस्वत्’ ‘वृषण’ इत्येतौ परस्मैपदित्वेनापि धातुत्वेन गृह्येते; तथा ‘पर’ ‘व्यवहित’ इत्यादयः अपि ‘गति’संज्ञया निर्दिश्यन्ते—इति हि ॥
Verse 7
विभक्तीनां विपर्यासो यथा दधना जुहोति हि । अभ्युत्सादयामकेतुर्ध्वनयीत्प्रमुखास्तथा । निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा ॥ ७ ॥
विभक्तीनां विपर्यासो दोषः, यथा “दधना जुहोति” इति दूषितप्रयोगः। तथा “अभ्युत्सादयामकेतुः”, “ध्वनयीत्” इत्यादयः प्रमुखा अपभ्रंशाः, “गृभाये” इत्यादयश्चोक्ताः॥
Verse 8
सुप्तिङुपग्रहलिंगनराणां कालहलूचूस्वरकर्तृयडां च । व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ ८ ॥
सुप्तिङुपग्रहलिङ्गनराणां कालहलूचूस्वरकर्तृयडां च। एषां व्यत्ययं यदा शास्त्रकृदिच्छति, तदपि बाहुलकेन सिद्ध्यति॥
Verse 9
रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः ॥ ९ ॥
“रात्री”, “विम्बी”, “कद्रू” तथा “आविष्टु” इति—एते वाजसनेयिनां परम्परायां प्रयुक्ता नामशब्दाः॥
Verse 10
कर्णेभिश्च यशोभाग्य इत्याद्याश्चतुरक्षरम् । देवासोऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि ॥ १० ॥
“कर्णेभिः”, “यशोभाग्य” इत्याद्याः चतुरक्षरमन्त्राः, तथा “देवासः” इत्यादयः, “सर्वदेवतातित्वावत्” इत्यपि—एतेऽपि अत्र बोध्याः॥
Verse 11
उभयाविन माद्याश्च प्रलयाद्याश्च स्तृचं तथा । अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा ॥ ११ ॥
उभयाविनाशकारा ये, प्रलयाद्याश्च आपदः, स्तृचं च सर्वपीडनम्। अपस्पृधेथां नो व्याधयो, अव्यादायोऽस्मान्, मुखानि च तथा रक्ष्यन्ताम्॥
Verse 12
सगर्भ्योस्थापदी ऋत्व्योरजिष्टं त्रिपंचकम् । हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि ॥ १२ ॥
सगर्भ्यं स्थापदी च ऋत्व्योरजिष्टं त्रिपञ्चकम् । हिरण्ययं नरं चैव परमे व्योम्नि नित्यशः ॥
Verse 13
उर्विया स्वप्रया वारवध्वाददुहवैवधी । यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः ॥ १३ ॥
उर्व्यां वेदिं कृत्वा स्वप्रयत्नेन वारवधूरिव । एनं समर्चयेत् भक्त्या स्नात्वा गत्वा विधिं चरेत् ॥
Verse 14
गोनांचापरिह्रवृत्ताश्चातुरिर्ग्रसितादिका । पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणांतित्यवीवृधत् ॥ १४ ॥
वाक्यविकृतिरपि स्यात् चातुर्यग्रसितादिभिः । तथापि लक्ष्यतेऽर्थोऽस्य छन्दोमात्रा न हीयते ॥
Verse 15
मित्रयुश्च दुरस्वा वा हात्वा सुधितमित्यपि । दधर्त्याद्या स्ववद्भिश्च ससूवेति च धिष्व च ॥ १५ ॥
मित्रयुर्दुरस्वा हत्वा सुधितमित्यपि । दधर्त्याद्याः स्ववद्भिः ससूवे धिष्व चेति च ॥
Verse 16
प्रप्रायं च हरिवतेक्षण्वतः सुपर्थितरः । रथीतरी नसताद्या अम्नर्भुवरथो इति ॥ १६ ॥
प्रप्रायं हरिदृष्ट्या स क्षण्वतः सुपर्थितरैः । रथीतर इति स्तुत्यो नसताद्यैरम्नर्भुवरथः ॥
Verse 17
ब्रूह्याद्यादेः परस्याप्यौ श्रावयेत्यादिके प्लुतः । दाश्वांश्व स्वतवान्यापौत्रिभिष्ट्वं च नृभिष्टुतः ॥ १७ ॥
ब्रूहीत्यादिषु रूपेषु तथा ‘औ’ पदेऽपि, श्रावयेत्त्यादिषु च स्वरः प्लुतत्वेन दीर्घतया उच्चार्यः। दाश्वांश्व, स्वतवान्, यापौत्रि-समासेषु ‘त्वम्’ प्रयोगो विधीयते; ‘नृभिष्टुतः’ इत्यत्रापि यथोक्तं वर्णविधानं स्मृतम्॥१७॥
Verse 18
अभीषुण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः ॥ १८ ॥
ऋतावाहं निरीक्ष्यापि नृमणाः पण्डिताः परे। अभीषुणाः स्वसंयम्य न्यषीदन् बाहुलकात्, चतुर्विधात् प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः॥१८॥
Verse 19
विभाषयान्यथाभावात्सर्वं सिद्ध्येञ्च वैदिकम् । भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनस्स्मृताः ॥ १९ ॥
विभाषया अन्यथाभावात् सर्वं सिद्ध्येच्च वैदिकम्। भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनः स्मृताः॥१९॥
Verse 20
एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः । अतादयोऽष्टत्रिंशञ्च परस्मैपदिनो मुने ॥ २० ॥
एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः। अतादयोऽष्टत्रिंशच्च परस्मैपदिनो मुने॥२०॥
Verse 21
लोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे । उदात्तेतरतु पंचाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥
लोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे। उदात्तेतरतु पंचाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः॥२१॥
Verse 22
वर्चाद्या अनुदात्तेत एकविंशतिरीरीताः । गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेताः समीरिताः ॥ २२ ॥
वर्चादिगणादारभ्य एकविंशतिः पदानि अनुदात्तस्वरयुक्तानि इति निर्दिष्टानि। गुपादिगणादारभ्य द्विचत्वारिंशत् पदानि उदात्तस्वरयुक्तानि इति समीरितानि॥२२॥
Verse 23
धिण्यादयोऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः । अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः ॥ २३ ॥
धिण्यादिगणात् दश धातवः अनुदात्तस्वरयुक्ता इति शाब्दिकैः प्रोक्ताः। तथा अणादिगणात् सप्तविंशतिः धातवः उदात्तस्वरयुक्ता इति कथिताः॥२३॥
Verse 24
अमादयः समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैः । द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबंधना ॥ २४ ॥
अमादिश्रृङ्खला शाब्दिकैः समुद्दिष्टा द्वात्रिंशत्संख्यका। सा ध्वनिशास्त्रीयपदानां द्वारा निरूपिता; द्विसप्ततिमिता, मकारमुखा, उदात्तस्वरबन्धना च॥२४॥
Verse 25
स्वारितेद्धावुधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः । क्षुधादयोऽनुदात्तेतो द्विषपंचाशदुदाहृताः ॥ २५ ॥
स्वारितस्वरचिह्नितेषु धातुषु ‘इद्धावु’ इति एक एव प्रकीर्तितः। अनुदात्तचिह्नितेषु तु क्षुधादयः द्विपञ्चाशत् धातवः उदाहृताः॥२५॥
Verse 26
घुषिराद्या उदात्ततोऽष्टाशीतिर्धातवो मताः । द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः ॥ २६ ॥
घुषिरादिगणात् उदात्तस्वरयुक्ता अष्टाशीतिः धातवः मताḥ। द्युतादिगणात् अनुदात्तस्वरयुक्ता द्वाविंशतिः धातवः मताḥ॥२६॥
Verse 27
षितस्रयोदश घटादिष्वेनुदत्तेत ईरितः । ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपंचाशन्मितास्तथा ॥ २७ ॥
घटादिषु प्रमाणेषु एनुदात्तेत इति त्रयोदश संख्यया निर्दिष्टाः। ततः परं ज्वलदुदात्तेताः द्विपञ्चाशन्मिताः समाख्याताः॥२७॥
Verse 28
स्वरितेद्राजृसंप्रोक्त स्तनहेभ्राजृतस्रयः । अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात् ॥ २८ ॥
स्वरिते द्राजृसम्प्रोक्त इति शब्दः परिकीर्तितः, स्तनहेभ्राजृतस्रय इत्यादौ तस्याश्रयः। अनुदात्ते तु ‘एत’ इति नीचत्वलक्षणं व्याख्यातम्; अतोऽवशिष्टः उदात्तः ज्ञेयः॥२८॥
Verse 29
सहोऽनुदात्तेदेकस्तु रमैकोऽप्यात्मनैपदी । सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत् ॥ २९ ॥
सहोऽनुदात्तेत इत्येकः परिगण्यते; रमैकोऽपि आत्मनेपदीति निर्दिश्यते। सदस्रय उदात्तेतः, तथा कुचात् ‘वेदाः’ इत्यपि उदात्त इति गृह्यते॥२९॥
Verse 30
स्वरितेतः पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्च ततः परम् । स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः ॥ ३० ॥
स्वरितेतसमूहे धिक्काद्याः पञ्चत्रिंशदधिकाः। ततः परं पुनः स्वरिते च्छिञ्भृञाद्याश्चत्वारः, तेऽपि स्वरितेनैव पाठ्याः॥३०॥
Verse 31
धेटः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । अष्टादश स्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः ॥ ३१ ॥
धेटाद्याः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशत् उदाहृताः। स्मिङाद्यास्तु अष्टादश आत्मनेपदिनो मताः॥३१॥
Verse 32
ततस्रयोऽनुदात्तेतः पूङाद्याः परिकीर्तिताः । हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः ॥ ३२ ॥
ततः पूङाद्याः त्रयः अनुदात्तेतः परिकीर्तिताः। हृ-प्रभृतयः परस्मैपदाः, गु-प्रभृतयस्त्रय आत्मनेपदाः कथिताः॥
Verse 33
रभद्यब्दयनुदात्तेतो ञिक्ष्विदोतात्त इन्मतः । परस्मैपदिनः पंच दश स्कंम्भ्वादयस्तथा ॥ ३३ ॥
रभाद्याः तथा अब्दगणश्च अनुदात्तेतः स्मृताः। ञिक्ष्विदादय उदात्तेत इन्मते; स्कम्भ्वादयः पञ्चदश परस्मैपदिनः॥
Verse 34
कितधातुरुदात्तेञ्च दानशानोभयात्मकौ । स्वरितेतः पचाद्यंकाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ३४ ॥
किट्-चिह्निता धातवः उदात्तेतश्च उभयपदात्मका उपदिश्यन्ते। स्वरितेतः पचाद्यङ्काश्च परस्मैपदिनो मताः॥
Verse 35
स्वरितेतस्त्रयश्चैतौ वदवची परिभाषिणौ । भ्वाद्या एते षडधिकं सहस्रं धातवो मताः ॥ ३५ ॥
स्वर-इत-स्वरितेताः त्रय एते वदवची परिभाषिणौ। भ्वाद्याः आरभ्य षडधिकं सहस्रं धातवो मताः॥
Verse 36
परस्मैपदिनः प्रोक्ता वदाश्चापि हनेति च । स्वरितेतो द्विषाद्यास्तु चत्वारो धातवो मताः ॥ ३६ ॥
वदादयः हन् इत्यादयश्च परस्मैपदिनः प्रोक्ताः। द्विषाद्याः स्वरितेताः चत्वारो धातवो मताः॥
Verse 37
चक्षिङेकः समाख्यातो धातुरत्रात्मनेपदी । इरादयोऽनुदात्तेतो धातवस्तु त्रयोदश ॥ ३७ ॥
अत्र ‘चक्षिङ्’ इति एक एव धातुः आत्मनेपदीति समाख्यातः। ‘इरा’दयो धातवोऽनुदात्तचिह्निताः, ते तु सर्वे त्रयोदश स्मृताः॥
Verse 38
आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ षूङ्शीङ्द्वौ शाब्दिकैर्मुने । परस्मैपदिनः प्रोक्ता षुमुखाः सप्त धातवः ॥ ३८ ॥
हे मुने, शाब्दिकैः षूङ्-शीङ् इति द्वौ धातू आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ। षु-प्रभृतयः सप्त धातवः परस्मैपदिनः प्रोक्ताः॥
Verse 39
स्वरितेदुर्णुञाख्यातो धातुरेको मुनीश्वर । घुमुखास्त्रय उद्दिष्टाः परस्मैपदिनस्तथा ॥ ३९ ॥
हे मुनीश्वर, ‘स्वरित-एद्-उर्-णुञ्’ इति एक एव धातुः ख्यातः। तथा ‘घु’मुखास्त्रयो धातवः परस्मैपदिनः इत्यपि उद्दिष्टाः॥
Verse 40
ष्टुञेकस्तु समा ख्यातः स्मृते नारद शाब्दिकैः ॥ ४० ॥
हे नारद, शाब्दिकैः स्मृतेषु ‘ष्टुञेकः’ इति प्रसिद्धः, स च ‘समा’ इति एकवर्षपरिमाणेन तुल्य इति समाख्यातः॥
Verse 41
अष्टादश राप्रभृतयः परस्मैपदिनः स्मृताः । इङ्ङात्मनेपदी प्रोक्तो धातुर्नारद केवलः ॥ ४१ ॥
राप्रभृतयः अष्टादश धातवः परस्मैपदिनः स्मृताः। हे नारद, ‘इङ्’ इति धातुः केवलः आत्मनेपदीति प्रोक्तः॥
Verse 42
विदाद यस्तु चत्वारः परस्मैपदिनो मताः । ञिष्वप्शये समुद्दिष्टः परस्मैपदिकस्तथा ॥ ४२ ॥
एतेषु विदादाद्याश्चत्वारः परस्मैपदिनो मताः । तथा ञिष्वप्शय इत्युक्तः परस्मैपदिक एव हि ॥
Verse 43
परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः । दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने ॥ ४३ ॥
परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः । दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने ॥
Verse 44
प्रथादयस्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः । चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तोऽनुदात्तेन्मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥
प्रथादयः स्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः । चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तोऽनुदात्तेत् मुनिसत्तम ॥
Verse 45
त्रिसप्तति समाख्याता धातवोऽदादिके गणे । दादयो धातवो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ४५ ॥
त्रिसप्तति समाख्याता धातवोऽदादिके गणे । दादयो धातवो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥
Verse 46
स्वरितेद्वै भृञाख्यात उदात्तेद्धाक् प्रकीर्तितः । माङ्हाङ्द्वावनुदात्तेतौ स्वरितेद्दानधातुषु ॥ ४६ ॥
स्वरितेद्वै भृञाख्यात उदात्तेद्धाक् प्रकीर्तितः । माङ्हाङ्द्वावनुदात्तेतौ स्वरितेद्दानधातुषु ॥
Verse 47
वाणितिराद्यास्रयश्वापि स्वरितेत उदाहृताः । घृमुखा द्वादश तथा परस्मैपतिनो मताः ॥ ४७ ॥
वाणितिराद्याश्रयाश्चापि स्वरितेत इति कीर्तिताः। घृमुखाद्याः द्वादश च परस्मैपदिनो मताः॥४७॥
Verse 48
द्वाविँशतिरिहोद्दिष्टा धातवो ह्वादिके गणे । परस्मैपदिनः प्रोक्ता दिवाद्याः पंचविंशतिः ॥ ४८ ॥
द्वाविंशतिरिहोद्दिष्टा धातवो ह्वादिके गणे। दिवाद्याः पञ्चविंशतिश्च परस्मैपदिनः स्मृताः॥४८॥
Verse 49
आत्मनेपदिनौ धातू षूङ्दूङ्द्वावपि नारद । ओदितः पूङ्मुखाः सप्त आत्मनेदपिनो मताः ॥ ४९ ॥
आत्मनेपदिनौ धातू षूङ्दूङ्द्वावपि नारद। ओदितः पूङ्मुखाः सप्त आत्मनेपदिनो मताः॥४९॥
Verse 50
आत्मनेपदिनो विप्र दीङ्मुखास्त्विह कीर्तिताः । स्यतिप्रभृतयो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५० ॥
आत्मनेपदिनो विप्र दीङ्मुखास्त्विह कीर्तिताः। स्यतिप्रभृतयो वेदाः परस्मैपदिनो मताः॥५०॥
Verse 51
जन्यादयः पंचदश आत्मनेपदिनो मुने । मृषाद्याः स्वरितेतस्तु धातवः पंच कीर्तिताः ॥ ५१ ॥
जन्यादयः पञ्चदश आत्मनेपदिनो मुने। मृषाद्याः स्वरितेतास्तु धातवः पञ्च कीर्तिताः॥५१॥
Verse 52
एकादश पदाद्यास्तु ह्यात्मनेपदिनो मताः । राधोः कर्मक एवात्र वृद्धौ स्वादिचुरादिके ॥ ५२ ॥
एकादश पदाद्याः क्रियापदाः आत्मनेपदिनो मताः। अत्र राधोर्धातुः कर्मकत्वेन गृह्यते, वृद्धौ स्वादिचुरादिगणे चायं नियमः॥
Verse 53
उदात्तेतस्तुदाद्यास्तु त्रयोदश समीरिताः । परस्मैपदिनोऽष्टात्र रधाद्याः परिकीर्तिताः ॥ ५३ ॥
उदात्तेततुदाद्याद्याः त्रयोदश गणाः समीरिताः। अत्र रधाद्याः परस्मैपदिनोऽपि अष्टौ परिकीर्तिताः॥
Verse 54
समाद्याश्चाप्युदात्तेतः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । चत्वारिशच्छतं चापि दिवादौ धातवो मताः ॥ ५४ ॥
समाद्याश्चाप्युदात्तेतः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः। दिवादौ धातवो मताः चत्वारिंशच्छतं चापि॥
Verse 55
स्वादयः स्वरितेत्तोंका धातवः परिकीर्तिताः । सप्ताख्यातो दुनोतिस्तु परस्मैपदिनो मुने ॥ ५५ ॥
स्वादयः स्वरितेत्तोंका धातवः परिकीर्तिताः। दुनोतिः सप्तमेऽख्याते परस्मैपदिको मुने॥
Verse 56
अष्टिघावनुदात्तेतौ धातू द्वौ परिकीर्तितौ । परस्मैपदिनस्त्वत्र तिकाद्यास्तु चतुर्दश ॥ ५६ ॥
अष्टिघावनुदात्तेतौ धातू द्वौ परिकीर्तितौ। अत्र तिकाद्याः परस्मैपदिनः चतुर्दश परिकीर्तिताः॥
Verse 57
द्वात्रिंशद्धातवः प्रोक्ता विप्रेन्द्र स्वादिके गणे । स्वरितेतः षङाख्यातास्तुदाद्या मुनिसत्तम ॥ ५७ ॥
विप्रेन्द्र, स्वादिगणे द्वात्रिंशद्धातवः प्रोक्ताḥ; मुनिसत्तम, तुदाद्याः षड्गणाः ‘स्वरित’ इति निर्दिष्टाः॥
Verse 58
ऋष्युदात्तेज्जुषीपूर्वा अत्मनेपदिनोर्णवाः । व्रश्चादय उदात्तेतः प्रोक्ताः पंचाधिकं शतम् ॥ ५८ ॥
ऋष्युदात्तादारभ्य जुषीपूर्वपर्यन्तं ‘आत्मनेपद-रूपार्णव’ इति वर्गः कथितः। व्रश्चादय उदात्तेतः पंचाधिकं शतम् प्रोक्ताः॥
Verse 59
गूर्युदात्तेदिहोद्दिष्टो धातुरेको मुनीश्वर । णूमुखाश्चैव चत्वारः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५९ ॥
मुनीश्वर, अत्र गूर्-नाम धातुरेक उदात्तस्वरः निर्दिष्टः; तथा ‘णु’मुखाश्चत्वारः परस्मैपदिनो मताः॥
Verse 60
कुङाख्यातोनुदात्तेञ्च कुटाद्याः पूर्तिमागताः । पृङ् मृङ् चात्मनेभाषौ षट् परस्मैपदे रिपेः ॥ ६० ॥
कुङ् धातुराख्यातरूपेऽनुदात्तस्वरेण प्रयुज्यते; कुटादयश्च धातवः पूर्तिमागताः। पृङ्-मृङौ चात्मनेपदे, रिप्वर्थे परस्मैपदे षट्॥
Verse 61
आत्मनेपदिनो धातू दृङ्धृङ्द्वौ चाप्युदाहृतौ । प्रच्छादिषोडशाख्याताः परस्मैपदिनो मुने ॥ ६१ ॥
आत्मनेपदिनो धातवः प्रोक्ताः; दृङ्-धृङौ द्वावपि चोदाहृतौ। मुने, प्रच्छादयः षोडश धातवः परस्मैपदिनः कथिताः॥
Verse 62
स्वरितेतः षट् ततश्च प्रोक्ता मिलमुखा मुने । कृतीप्रभृतय श्चापि परस्मैपदिनस्रयः ॥ ६२ ॥
स्वरितेतः षट् रूपाणि ततः प्रोक्तानि, मुने; ‘मिलमुखा’ इत्यादि-गणश्च निरूपितः। ‘कृती’प्रभृतयश्च परस्मैपदाश्रयाः ज्ञेयाः॥
Verse 63
सप्त पंचाशदधिकास्तुदादौ धातवः शतम् । स्वरितेतो रुधोनंदा परस्मैभाषितः कृती ॥ ६३ ॥
तुदादौ धातवः सप्तपञ्चाशदधिकं शतम्। ‘स्वर्’प्रभृतयः ‘रुध्’‘नन्द’ादयश्च परस्मैपदभाषिताः, कृदन्तप्रवृत्तयः॥
Verse 64
ञिइंधीतोऽनुदातेतस्रयो धातव ईरिताः । उदात्तेतः शिषपिषरुधाद्याः पंचविंशतिः ॥ ६४ ॥
ञि-इंधी-तो इति त्रयो धातवोऽनुदात्तेत इति कीर्तिताः। उदात्तेतस्तु शिष्-पिष्-रुधाद्याः पञ्चविंशतिः स्मृताः॥
Verse 65
स्वरितेतस्तनोः सप्त धातवः परिकीर्तिताः । मनुवन्वात्मनेभाषौ स्वरितेत्त्कृञुदाहृतः ॥ ६५ ॥
स्वरितेतस्तनोः सप्त धातवः परिकीर्तिताः। मनु-वन्वात्मनेपदभाषौ, स्वरितेत्तु कृञप्युदाहृतः॥
Verse 66
ततो द्वौ कीर्तितौ विप्र धातवो दश शाब्दिकैः । क्याद्याः सप्तोभयेभाषाः सौत्राः स्तंभ्वादिकास्तथा ॥ ६६ ॥
ततो द्वौ कीर्तितौ, विप्र, धातवो दश शाब्दिकैः। क्याद्याः, सप्तोभयेभाषाः, सौत्राः स्तम्भ्वादिकास्तथा॥
Verse 67
परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारोऽपि मुनीश्वर । द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः ॥ ६७ ॥
मुनीश्वर! परस्मैपदिनः सर्वेऽपि चत्वारः प्रोक्ताः; कुधाद्याः द्वाविंशतिधातवोऽपि उदात्तस्वरयुक्ता इति मताः ॥
Verse 68
वृङ्ङात्मनेपदी धातुः र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः । परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च ॥ ६८ ॥
वृङ् धातुरात्मनेपदी; र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः। ततः परस्मैपदिनो धातवः; स्वरितेत्-धातौ तु केवलं ‘इत्’ एव ग्राह्यम् ॥
Verse 69
क्र्यादिकेषु द्विपंचाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः । चुराद्या धातवो ञ्यंता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम् ॥ ६९ ॥
क्र्यादिकेषु वर्गेषु पञ्चाशद्धातवः प्राज्ञैः कीर्तिताः। चुरादौ तु ञ्यन्ता धातवः, शतं षट्त्रिंशदधिकं संख्यया ॥
Verse 70
चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने । चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यंता वा परिकीर्तिताः ॥ ७० ॥
मुने! चित्यादयः अष्टादश आत्मनेपदिनः इति आख्याताः। चर्चादयस्तु आधृषीयाः, अथवा प्यन्ता इति परिकीर्तिताः ॥
Verse 71
अदंता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च । पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे ॥ ७१ ॥
अदन्ता धातवः अष्टचत्वारिंशत्; पदाद्यास्तु दश धातवः आत्मनेपदे इति प्रोक्ताः ॥
Verse 72
सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः । धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम् ॥ ७२ ॥
अत्र मनीषिभिः सूत्राद्याः अष्टौ ञ्यन्तरूपाः प्रोक्ताः। धात्वर्थे तु प्रातिपदिकादपि बहुलं प्रयोगः चेष्टवन्मतेऽभ्युपगम्यते॥
Verse 73
तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः । धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः ॥ ७३ ॥
‘तत्करोति’ ‘तदाचष्टे’ इति हेतुमत्यपि णिर्मतः परिभाषितः। धात्वर्थे कर्तृकरणप्रधानाश्चित्राद्याश्चापि धातवो भवन्ति॥
Verse 74
अष्ट संग्राम आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः । स्तोमाद्याः षोडश तथा अंदतस्यं निदर्शनम् ॥ ७४ ॥
अनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः संग्रामोऽष्टविध आख्यातः। स्तोमाद्याः षोडशापि तथा—तस्यैव तन्त्रस्य निदर्शनमिदम्॥
Verse 75
तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः । सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः ॥ ७५ ॥
तथा बाहुलकाद् अन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः शब्दा मन्यन्ते। सर्वे ते सर्वगणीयाः, तथा चानेकार्थवाचिनोऽपि॥
Verse 76
सनाद्यंता धातवश्च तथा वै नामधातवः । एवमानंत्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद । संक्षेपोऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च ॥ ७६ ॥
सनाद्यन्ता धातवश्च तथा वै नामधातवः स्मृताः। एवमिह नारद धातूनामानन्त्यं सूचितम्; अयं संक्षेपः, विस्तरस्तु तत्र तत्र प्रदर्श्यते॥
Verse 77
ऊदृदंतैर्यौति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः । वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजंतेषु निहताः स्मृताः ॥ ७७ ॥
ऊदृदन्तादिभिः, तथा ‘यौति’ इत्यादिरूपेषु, रुक्ष्णु-शूङ्-स्नुनुक्ष्वादिषु च, चिड्-ईङ्-श्री-चिह्नैः सह; वृङ्-वृञ्भ्यां च—एकाचवर्जं—अजन्तेषु प्रत्ययेषु लोपो निहितः स्मृतः॥
Verse 78
शक्लपचूमुचार्रच्वच्विच्सिच्प्रच्छित्यज्निजिर् भजः । भञ्ज्भुज्भ्रस्ज्मत्जियज्युज्रुज्रञ्जविजिर्स्वञ्जिसञ्ज्सृजः ॥ ७८ ॥
अथ धातवः—शक्, क्लप्, पच्, ऊ, मुच्, आर्, रच्, वच्, विच्, सिच्, प्रच्छ्, इत्य, अज्, निज्, इर्, भजः; तथा भञ्ज्, भुज्, भ्रस्ज्, मत्, जि, यज्, युज्, रुज्, रञ्ज्, विज्, स्वञ्ज्, सञ्ज्, सृजश्च॥
Verse 79
अदक्षुद्खिद्छिद्तुदिनुदः पद्यभिद्विद्यतिर्विनद् । शद्सदी स्विद्यतिस्स्कन्दिर्हदी क्रुध्क्षुधिबुध्यती ॥ ७९ ॥
अथ धातवः—अदक्षुद्, खिद्, छिद्, तुदि, नुद; तथा पद्य, भिद्, विद्यति, विनद्; शद्-सदी, स्विद्यति, स्कन्दि, हदी; क्रुध्, क्षुधि, बुध्यती च॥
Verse 80
बंधिर्युधिरुधीराधिव्यध्शुधः साधिसिध्यती । मन्यहन्नाप्क्षिप्छुपितप्तिपस्तृप्यतिदृप्यती ॥ ८० ॥
बधिरत्वं जायते, युधिरुधीरं विक्षुभ्यते, मनोऽपि व्यथितं चलति; आधिव्याध-शुधादयः प्रबलाः स्युः, साधिसिध्यती च प्रतिबध्यते। मन्युः, हननं, आपक्षिप्-छुपि-तप्ति-पः, तृप्यति-दृप्यती च—एवं अन्तःकलुषता वर्धते॥
Verse 81
लिब्लुव्वपूशप्स्वपूसृपियभरभगम्नम्यमो रभिः । क्रुशिर्दंशिदिशी दृश्मृश्रिरुश्लिश्विश्स्पृशः कृषिः ॥ ८१ ॥
अथ धातवः—लिब्, लुव्, वपू, शप्, स्वप्, ऊ, सृप्, इ, भर, भग, गम्, नम्, यम्, रभिः; तथा क्रुशि, दंशि, दिशी, दृश्, मृश्, श्री, रुश्, लिश्, विश्, स्पृश्, कृषिश्च॥
Verse 82
त्विष्तुष्दुष्पुष्यपिष्विष्शिष्शुष्श्लिष्यतयो घसिः । वसतिर्दहदिहिदुहो नह्मिह्रुह्लिह्वहिस्तथा ॥ ८२ ॥
(धातवः) त्विष्, तुष्, दुष्, पुष्य, पिष्, विष्, शिष्, शुष्, श्लिष्, यत—एते; तथा घस्। एवं वस्, दह्, दिह्, दुह्, नह्, मि, ह्रु, ह्लि, ह्वह् इति च धातवः।
Verse 83
अनुदात्ता हलंतेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् । चाद्या निपाता गवयः प्राद्या दिग्देशकालजाः ॥ ८३ ॥
हलन्तेषु धातुषु अनुदात्तः स्वरः। धातवो द्व्यधिकं शतमिति परिगण्यन्ते। चादयो निपाताः; प्रादयो ‘गवय’संज्ञकाः, दिग्देशकालवाचकाः।
Verse 84
शब्दाः प्रोक्ता ह्यनेकार्थाः सर्वलिंगा अपि द्विज । गणपाठः सूत्रपाठो धातुपाठस्तथैव च ॥ ८४ ॥
शब्दा ह्यनेकार्थाः प्रोक्ता, सर्वलिङ्गा अपि, हे द्विज। तथा गणपाठः, सूत्रपाठः, धातुपाठश्चापि निरूपितः।
Verse 85
पाठोनुनासिकानां च परायणमिहोच्यते । शब्दाः सिद्धा वैदिकास्तु लौकिकाश्चापि नारद ॥ ८५ ॥
अनुनासिकानां च पाठः परायणं चात्रोच्यते। वैदिकाः शब्दाः सिद्धाः, लौकिकाश्चापि, हे नारद।
Verse 86
शब्दपारायणं तस्मात्कारणं शब्दसंग्रहे । लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणम् ॥ ८६ ॥
तस्माच्छब्दपारायणं शब्दसंग्रहे कारणम्। लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणं भवति।
Verse 87
प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागममुखैः कृतम् ॥ ८७ ॥
प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागमादिमुखैः उपायैः एतत् कार्यं सिद्ध्यति ॥
Verse 88
इत्थमेतत्समाख्यातं निरुक्तं किंचिदेवते । कात्स्न्येर्न वक्तुमानंत्यात्कोऽपिशक्तो न नारद ॥ ८८ ॥
इत्थं देवते, एतत् निरुक्तं किंचिदेव समाख्यातम्; कात्स्न्येन तु अनन्त्यात्, नारदः अपि सर्वथा वक्तुं न शक्तः ॥
Frequently Asked Questions
They function as pedagogical examples for Nirukta/Vyākaraṇa: haṃsa illustrates formation by addition of a letter, while siṃha illustrates transposition, demonstrating how apparent surface variation can be explained through standard operations without losing semantic intent.
Bāhulaka indicates that certain reversals/interchanges or irregular-looking formations are accepted because they are attested in widespread usage—especially in Vedic transmission—so grammatical authority recognizes them as valid within the śāstra framework.
It lays out technical distinctions among udātta, anudātta, and svarita, gives root-group enumerations under each accent, and ties accent to voice behavior and markers, reflecting a Dhātupāṭha-like taxonomy used for correct recitation and interpretation.
Meaning and correctness are determined through systematic analysis—prakṛti and pratyaya plus operations like ādeśa, lopa, and āgama—supported by recitational discipline (svara, pluta, nasalization) and validated attestations in Vedic and laukika usage.