योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)

Verse 1

सनन्दन उवाच । एतदध्यात्ममानाढ्यं वचः केशिध्वजस्य सः । खाडिक्योऽमृतवच्छ्रुत्वा पुनराह तमीरयन् 1. ॥ १ ॥

सनन्दन उवाच—केशिध्वजस्य एतद् अध्यात्ममानाढ्यं वचः खाडिक्यः अमृतवत् श्रुत्वा, तम् पुनः आह, अधिकं प्रेरयन्।

Verse 2

खाण्डिक्य उवाच । तद् ब्रूहि त्वं महाभाग योगं योगविदुत्तम । विज्ञातयोगशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसन्ततौ ॥ २ ॥

खाण्डिक्य उवाच—तद् ब्रूहि त्वं महाभाग, योगविदुत्तम; योगशास्त्रार्थं विज्ञातवान् त्वं, अस्यां निमिसन्ततौ प्रमाणभूतः।

Verse 3

केशिध्वज उवाच । योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम । यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः ॥ ३ ॥

केशिध्वज उवाच—खाण्डिक्य, योगस्वरूपं मम वचनात् श्रूयताम्; यत्र स्थितो मुनिः न च्यवते, ब्रह्मलयं प्राप्य।

Verse 4

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बंधस्य विषयासङ्गि मुक्तेर्निर्विषयं तथा ॥ ४ ॥

मन एव मनुष्याणां बन्धमोक्षयोः कारणम्; विषयासङ्गी चेत् बन्धः, निर्विषयं चेत् मुक्तिः।

Verse 5

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा बुधो मनः । चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् ॥ ५ ॥

विषयेभ्यः समाहृत्य मनो बुद्ध्या विवेकात्मा । मोक्षार्थं चिन्तयेत्तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् ॥

Verse 6

आत्मभावं नयेत्तेन तद्ब्रह्माध्यापनं मनः । विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा ॥ ६ ॥

आत्मभावं नयेत्तेन मनस्तद्ब्रह्मणि स्थितम् । स्वशक्त्या विक्रियाभावं लोहमाकर्षको यथा ॥

Verse 7

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीते ॥ ७ ॥

आत्मप्रयत्नसापेक्षा या विशिष्टा मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीयते ॥

Verse 8

एवमत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणम् । यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरमिधीयते ॥ ८ ॥

एवं अत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणम् । यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरिति कथ्यते ॥

Verse 9

योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानोऽभिधीयते । विनिष्पन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिमान् ॥ ९ ॥

योगयुक्तः प्रथमं योगी युञ्जानोऽभिधीयते । विनिष्पन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिमान् ॥

Verse 10

यद्यन्तरायदोषेण दूष्यते नास्य मानसम् । जन्मान्तरैरभ्यसनान्मुक्तिः पूर्वस्य जायते ॥ १० ॥

यद्यन्तरायदोषेण मनोऽस्य दूष्यतेऽपि चेत् । जन्मान्तराभ्यसनात् पूर्वाभ्यासस्य मुक्तिः पुनरुदेति ॥ १० ॥

Verse 11

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयोऽचिरात् ॥ ११ ॥

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिं तत्रैव जन्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयोऽचिरात् ॥ ११ ॥

Verse 12

ब्रह्मचर्यमहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेतयोगी निष्कामो योगितां स्वमनो नयन् ॥ १२ ॥

ब्रह्मचर्यमहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेत योगी निष्कामो योगितां स्वमनो नयन् ॥ १२ ॥

Verse 13

स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियमान्यमान् । कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन्प्रवणं मनः ॥ १३ ॥

स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियमान् यमान् । कुर्वीत तथा परस्मिन् ब्रह्मणि प्रवणं मनः ॥ १३ ॥

Verse 14

एते यमाश्च नियमाः पञ्च पञ्चप्रकीर्तिताः । विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः ॥ १४ ॥

एते यमाश्च नियमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्तिताः । काम्याः विशिष्टफलदाः, निष्कामानां विमुक्तिदाः ॥ १४ ॥

Verse 15

एवं भद्रा सनादीनां समास्थाय गुणैर्युतः । यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युञ्जीत नियतो यतिः ॥ १५ ॥

एवं सनकादिभिरुपदिष्टासु भद्रासु साधनासु सम्यक् समास्थाय, गुणैर्युतो नियतः यतिः यमसंज्ञैर्नियमसंज्ञैश्च विधिभिः साधनं युञ्जीत ॥

Verse 16

प्राणाख्यमवलंबस्थमभ्यासात्कुरुते तु यत् । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च ॥ १६ ॥

अभ्यासात् प्राणाख्यं यदवलम्बनस्थं नियच्छति, स प्राणायाम इति विज्ञेयः; स च सबीजोऽबीजश्च द्विविधः ॥

Verse 17

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ । कुरुतः सद्विधानेन तृतीयः संयमात्तयोः ॥ १७ ॥

यदा सद्विधानेन नियतौ प्राणापानावनिलौ परस्परेणाभिभवं कुरुतः, तयोः संयमात् तृतीयो वायुप्रवाहो जायते ॥

Verse 18

तस्य चालंबनवत्स्थूलं रूपं द्विषत्पते । आलंबनमनन्तस्य योगिनोऽभ्यसतः स्मृतम् ॥ १८ ॥

हे द्विषत्पते, अभ्यासशीलस्य योगिनोऽनन्तस्य तस्य स्थूलं रूपमिव आलम्बनं मनोनिग्रहाय स्मृतम् ॥

Verse 19

शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्य्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥ १९ ॥

शब्दादिष्वनुरक्तान्यक्षाणि निगृह्य योगवित् प्रत्याहारपरायणः चित्तानुकारीणि कुर्यात् ॥

Verse 20

वश्यता परमा तेन जायते निश्चलात्मनाम् । इन्द्रि याणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः ॥ २० ॥

तेन नियमेन निश्चलात्मनां परमा वश्यता जायते। येषामिन्द्रियाण्यवश्यानि, स योगी न, न च योगसाधकः॥

Verse 21

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहरेण चेन्द्रि यैः । वशीकृतैस्ततः कुर्यात्स्थिरं चेतः शुभाश्रये ॥ २१ ॥

प्राणायामेन पवनान्, प्रत्याहरेण चेन्द्रियाणि वशीकृत्य; ततः शुभाश्रये चेतः स्थिरं कुर्यात्॥

Verse 22

खाण्डिक्य उवाच । कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः । यदाधारमशेषं तु हन्ति दोषसमुद्भवम् ॥ २२ ॥

खाण्डिक्य उवाच—महाभाग, मे कथ्यतां चेतसः शुभाश्रयः; यदाधारं कृत्वा दोषसमुद्भवमशेषं नश्यति॥

Verse 23

केशिध्वज उवाच । आश्रयश्चेतसो ज्ञानिन् द्विधा तच्च स्वरूपतः । रूपं मूर्तममूर्तं च परं चापरमेव च ॥ २३ ॥

केशिध्वज उवाच—ज्ञानिन्, चेतस आश्रयः स्वरूपतः द्विधा। रूपात्मकः—मूर्तोऽमूर्तश्च; तथा परश्चापर एव च॥

Verse 24

त्रिविधा भावना रूपं विश्वमेतत्त्रिधोच्यते । ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका ॥ २४ ॥

भावनारूपमिदं विश्वं त्रिविधं परिकीर्त्यते—ब्रह्माख्यं कर्मसंज्ञं च तथैवोभयात्मकम्॥

Verse 25

कर्मभावात्मिका ह्येका ब्रह्मभावात्मिका परा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ॥ २५ ॥

कर्मभावात्मिका ह्येका भावना, ब्रह्मभावात्मिका परा; उभयात्मिका चान्या—एवं भावभावना त्रिविधा॥

Verse 26

सनकाद्यासदा ज्ञानिन् ब्रह्मभावनया युताः । कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश्चराः ॥ २६ ॥

सनकादयः सदा ज्ञानिनो ब्रह्मभावनया युताः; अन्ये तु देवादयः स्थावराश्चराश्च कर्मभावनया प्रवृत्ताः॥

Verse 27

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥ २७ ॥

हिरण्यगर्भादिष्वपि ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा; अधिकारबोधयुक्तेषु भावभावना समुत्पद्यते॥

Verse 28

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु । विश्वमेतत्परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृप ॥ २८ ॥

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु, नृप, भेदभिन्नदृशां विश्वं परं चान्यदिव दृश्यते॥

Verse 29

प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसन्तोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २९ ॥

प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरम्, वचसामात्मसन्तोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम्॥

Verse 30

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजनस्य च । विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः ॥ ३० ॥

तदेव विष्णोः परं रूपम्—अरूपस्याजनस्य च। विश्वस्वरूपस्य परमात्मनः नानारूपवैरूप्यलक्षणम्॥

Verse 31

न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः । ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्त्यं यच्चक्षुगोचरम् ॥ ३१ ॥

नृप, तद् अयोगयुजा चिन्तयितुं न शक्यम्। अतः स्थूलं हरेः रूपं चक्षुगोचरं चिन्त्यं भवेत्॥

Verse 32

हिरण्यगर्भो भगवान्वासवोऽथ प्रजापतिः । मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास्तारका ग्रहाः ॥ ३२ ॥

हिरण्यगर्भो भगवान्, वासवः प्रजापतिः। मरुतो वसवो रुद्राः, भास्करास्तारका ग्रहाः॥

Verse 33

गन्धार्वा यक्षदैत्याश्च सकला देवयोनयः । मनुष्याः पशवः शैला समुद्रा ः सरितो द्रुमाः ॥ ३३ ॥

गन्धर्वा यक्षदैत्याश्च सर्वा देवयोनयः। मनुष्याः पशवः शैलाः समुद्राः सरितो द्रुमाः॥

Verse 34

भूप भूतान्यशेषाणि भूतानां ये च हेतवः । प्रधानादिविशेषान्ताश्चेतनाचेतनात्मकम् ॥ ३४ ॥

नृप, भूतान्यशेषाणि भूतहेतव एव च। प्रधानादिविशेषान्ताः चेतनाचेतनात्मकाः॥

Verse 35

एकपादं द्विपादं च बहुपादमपादकम् । मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् ॥ ३५ ॥

एकपादं द्विपादं च बहुपादमपादकम् । मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् ॥

Verse 36

एतत्सर्वमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् ॥ ३६ ॥

एतत्सर्वमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् ॥

Verse 37

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते ॥ ३७ ॥

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते ॥

Verse 38

येयं क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप कर्मजा । असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते ॥ ३८ ॥

येयं क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप कर्मजा । असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते ॥

Verse 39

संसारतापानखिलानवाप्नोत्यनुसंज्ञितान् । तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता ॥ ३९ ॥

संसारतापानखिलानवाप्नोत्यनुसंज्ञितान् । तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता ॥

Verse 40

सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते । अप्राणवत्सु खल्वल्पा स्थावरेषु ततोऽधिका ॥ ४० ॥

भूपाल, सर्वभूतेषु शक्तेस्तारतम्यं दृश्यते। अप्राणवत्सु सा अल्पा, स्थावरेषु ततोऽधिका॥

Verse 41

सरीसृपेषु तेभ्योऽन्याप्यतिशक्त्या पतत्त्रिषु । पतत्त्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवोऽधिकाः ॥ ४१ ॥

सरीसृपेषु तेष्वन्येऽतिशक्त्या पतत्त्रिणः। पतत्त्रिभ्यो मृगाः श्रेष्ठास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवोऽधिकाः॥

Verse 42

पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसः प्रभाविताः । तेभ्योऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप ॥ ४२ ॥

पशुभ्यो मनुजाः श्रेष्ठा अतिशक्त्या समर्थतया। तेभ्योऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवगणाः नृप॥

Verse 43

शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चातिप्रजापतिः । हिरण्यगर्भोऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ॥ ४३ ॥

समस्तदेवेभ्यः शक्रः, ततश्चातिप्रजापतिः। ततः परं हिरण्यगर्भः—स पुरुषः शक्तिभिः परिचीयते॥

Verse 44

एतान्यशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव । यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा ॥ ४४ ॥

एतान्यशेषरूपाणि तस्यैव रूपाणि पार्थिव। तच्छक्तियोगेन युक्तानि, नभसा धार्यन्ते यथा॥

Verse 45

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः ॥ ४५ ॥

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः ॥

Verse 46

समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । नहि स्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत् ॥ ४६ ॥

समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । नहि स्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत् ॥

Verse 47

समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥ ४७ ॥

समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥

Verse 48

जगतामुपकाराय तस्य कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यविहितात्मिका ॥ ४८ ॥

जगतामुपकाराय तस्य कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यविहितात्मिका ॥

Verse 49

तद्रू पं विश्वरूपस्य चिन्त्यं योगयुजा नृप । तस्य ह्यात्मविशुर्द्ध्य्थं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥ ४९ ॥

तद्रूपं विश्वरूपस्य चिन्त्यं योगयुजा नृप । तस्य ह्यात्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥

Verse 50

यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्बिषम् ॥ ५० ॥

यथाऽनिलप्रेरितोऽग्निः ऊर्ध्वशिखोऽपि शुष्ककक्षं दहति, तथा योगिनां चित्ते संस्थितो विष्णुः सर्वकिल्बिषं दहति॥

Verse 51

तस्मात्समस्तशक्तीनामाद्यान्ते तत्र चेतसः । कुर्वीत संस्थितं साधु विज्ञेया शुद्धलक्षणा ॥ ५१ ॥

तस्मात् समस्तशक्तीनामाद्यां शक्तिं तत्र चेतसः आद्यन्तयोः साधु संस्थापयेत्; सा एव शुद्धलक्षणा विज्ञेया॥

Verse 52

शुभाश्रयः सचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः । त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप ॥ ५२ ॥

शुभाश्रयोऽयं सचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः। त्रिभावभावनातीतो योगिनां मुक्तये नृप॥

Verse 53

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः ॥ ५३ ॥

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र ये चेतसो व्यपाश्रयाः, ते सर्वेऽशुद्धाः; देवाद्याः अपि कर्मयोनय एव॥

Verse 54

मूर्त्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहः । एषा वै धारणा ज्ञेया यच्चित्तं तत्र धार्यते ॥ ५४ ॥

भगवतो मूर्तं रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहः। यत्र चित्तं धार्यते तत्रैषा वै धारणा ज्ञेया॥

Verse 55

तत्र मूर्त्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप । तच्छ्रूयतामनाधारे धारणा नोपपद्यते ॥ ५५ ॥

तत्र, नराधिप, हरेर्मूर्तं रूपं यादृक् चिन्त्यं तच्छ्रूयताम्। अनाधारे हि धारणाऽनुपपद्यते॥

Verse 56

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्रायतेक्षणम् । सुकपोलं सुविस्तीर्णं ललाटफलकोज्ज्वलम् ॥ ५६ ॥

प्रसन्नं चारुवदनं पद्मपत्रायतेक्षणम्। सुकपोलं सुविस्तीर्णं ललाटफलकोज्ज्वलम्॥

Verse 57

समकर्णांसविन्यस्तचारुकर्णोपभूषणम् । कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ५७ ॥

समकर्णांसविन्यस्तचारुकर्णोपभूषणम्। कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम्॥

Verse 58

बलित्रिभङ्गिना भुग्ननाभिना चोदरेण वै । प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुमथवापि चतुर्भुजम् ॥ ५८ ॥

बलित्रिभङ्गिना भुग्ननाभिना चोदरेण वै। प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुमथवापि चतुर्भुजम्॥

Verse 59

समस्थितोरुजघनं सुस्थिराङिघ्रकराम्बुजम् । चिन्तयेद्ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम् ॥ ५९ ॥

समस्थितोरुजघनं सुस्थिराङ्घ्रकराम्बुजम्। चिन्तयेद्ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम्॥

Verse 60

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् । शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गप्रकाशवलयाञ्चितम् ॥ ६० ॥

चारुकीरीटकेयूरकटकादिविभूषणैः समलङ्कृतम् । शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गप्रभामयवलयैरङ्कितं हरिम् ॥

Verse 61

चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् । तावद्यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा ॥ ६१ ॥

समाधायात्ममानसं योगी तन्मयः सदा । चिन्तयेत्तावदेवात्र यावद्दृढा भवेद्धृतीः ॥ नृप, एषा धारणोच्यते ॥

Verse 62

वदतस्तिष्ठतो यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तात्सिद्धां मन्येत तां तदा ॥ ६२ ॥

वदन् तिष्ठन् यथाकामं कर्म कुर्वन्नपि ध्रुवम् । यदा नापैति तच्चित्तात् तदा सिद्धां विदुर्बुधाः ॥

Verse 63

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः । चिन्तयेद्भगवद्रू पं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥ ६३ ॥

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं हरिम् । प्रशान्तं साक्षसूत्रकं भगवद्रूपं बुधो ध्यायेत् ॥

Verse 64

सा यदा धारणा तद्वदवस्थानवती ततः । किरीटकेयूरमुखैर्भूषणैः रहितं स्मरेत् ॥ ६४ ॥

यदा सा धारणा सम्यगवस्थानवती भवेत् । तदा किरीटकेयूरमुखैर्भूषणैः रहितं स्मरेत् ॥

Verse 65

तदेकावयवं चैवं चेतसा हि पुनर्बुधः । कुर्यात्ततोऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत् ॥ ६५ ॥

तदेकावयवं पुनश्चेतसा समालम्ब्य बुधः । ततोऽवयविनि समग्रे प्रणिधानपरः स्यात् ॥

Verse 66

तद्रू पप्रत्यये चैकसंनतिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्य्नां प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप ॥ ६६ ॥

तद्रूपप्रत्यये एकसंनतिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्यानं प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पद्यते नृप ॥

Verse 67

तस्यैवं कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ६७ ॥

तस्यैवं कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥

Verse 68

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥ ६८ ॥

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥

Verse 69

क्षेत्रज्ञकरणीज्ञानं करणं तेन तस्य तत् । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यो निवर्तते ॥ ६९ ॥

क्षेत्रज्ञकरणीज्ञानं करणं तेन तस्य तत् । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यो निवर्तते ॥

Verse 70

तद्भावभावनापन्नस्ततोऽसौ परमात्मनः । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥ ७० ॥

तद्भावभावनायां निमग्नः स ततः परमात्मना सहाभेदभावं प्राप्नोति। तस्मिन्नभेदेऽपि यः कश्चिद्भेदप्रत्ययः स केवलमज्ञानकृत एव भवति॥

Verse 71

विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणाभेदं संमतं कः करिष्यति ॥ ७१ ॥

भेदजनकं यज्ज्ञानं तदात्यन्तिकनाशं गते, आत्मनो ब्रह्मणा सहाभेदः संमत इति मतं कः स्थापयिष्यति॥

Verse 72

इत्युक्तस्ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु किमन्यत्क्रियतां तव ॥ ७२ ॥

इति ते मया योगः खाण्डिक्य, त्वया परिपृष्टेन, संक्षेपेण विस्तरेण चोपदिष्टः। इदानीं तव किमन्यत्कर्तव्यं मया॥

Verse 73

खाण्डिक्य उवाच । कथितो योगसद्भावः सर्वमेव कृतं मम । तवोपदेशात्सकलो नष्टश्चित्तमलो मम ॥ ७३ ॥

खाण्डिक्य उवाच—कथितो योगसद्भावः; मम सर्वमेव कृतं भवति। तवोपदेशेन मम चित्तमलः समग्रः नष्टः॥

Verse 74

ममेति यन्मया प्रोक्तमसदेतन्न चान्यथा । नरेन्द्र गदितुं शक्यमपि विज्ञेयवेदिभिः ॥ ७४ ॥

‘ममेति’ यन्मया प्रोक्तं तदसदेव, न चान्यथा। नरेन्द्र, विज्ञेयवेदिभिरपि तदन्ततः सत्यमिति वक्तुं न शक्यते॥

Verse 75

अहं ममेत्यविद्येयं व्यवहारस्तथानयोः । परमार्थस्त्वसंलाप्यो वचसां गोचरो न यः ॥ ७५ ॥

अहं ममेति यः व्यवहारो देहिनां स अविद्याजन्य एव। परमार्थस्तु निरुपप्लवः, वाचां गोचरातीतः, असंलाप्यः॥

Verse 76

तद्गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद्भवता कृतम् । यद्विमुक्तिपरो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः ॥ ७६ ॥

तस्मात् श्रेयसे गच्छ; ममैतत् सर्वं भवता कृतम्। यतो विमुक्तिपरोऽव्ययो योगः केशिध्वजेन प्रोक्तः॥

Verse 77

सनन्दन उवाच । यथार्हपूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः । आजगाम पुरं ब्रह्मंस्ततः केशिध्वजो नृपः ॥ ७७ ॥

सनन्दन उवाच—यथार्हपूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः। ततः केशिध्वजो नृपः पुरं आजगाम, हे ब्रह्मन्॥

Verse 78

खाण्डिक्योऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये । विशालामगमत्कृष्णे समावेशितमानसः ॥ ७८ ॥

खाण्डिक्योऽपि योगसिद्धये सुतं राजानं कृत्वा। कृष्णे समावेशितमानसो विशालामगमत्॥

Verse 79

स तत्रैकान्तिको भूत्वा यमादिगुणसंयुतः । विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतिर्लयम् ॥ ७९ ॥

स तत्रैकान्तिको भूत्वा यमादिगुणसंयुतः। विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मणि नृपतिः लयमवाप॥

Verse 80

केशिध्वजोऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः । बुभुजे विषयान्कर्म चक्रे चानभिसन्धितम् ॥ ८० ॥

केशिध्वजोऽपि मोक्षार्थं स्वकर्मशेषक्षयाय प्रवृत्तः । विषयान् उपभुञ्जानोऽपि निष्कामतया कर्माणि चकार, फलाभिसन्धिं विना ॥

Verse 81

स कल्याणोपभोगैश्च क्षीणपापोऽमलस्ततः । अवाप सिद्धिमत्यन्तत्रितापक्षपणीं मुने ॥ ८१ ॥

स तदा कल्याणोपभोगैः सह पापक्शयात् शुद्धोऽमलोऽभवत् । मुने, अत्यन्तत्रितापक्षपणीं सिद्धिं च अवाप ॥

Verse 82

एतत्ते कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । तापत्रयचिकित्सार्थं किमन्यत्कथयामि ते ॥ ८२ ॥

यन्मां त्वं परिपृष्टवान् तत् सर्वम् एतत्ते सम्यक् कथितम् । त्रितापचिकित्सार्थं तव किमन्यत् पुनः कथयामि ॥

Verse 83

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४७ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥