Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’
नारदः त्रितापोपशमनश्रवणेऽपि चित्तस्य चाञ्चल्यं स्वीकृत्य दुष्टजनकृतनिन्दा-हिंसादिषु कथं सहनं स्यात् इति पप्रच्छ। सूतः सनन्दनं प्रास्तौद्; स प्राचीनमितिहासं कथयन् मनः स्थिरीकर्तुं उपदिशति। ऋषभवंशजः राजा भरतः धर्मेण राज्यं कृत्वा अधोक्षजं वासुदेवं भजन् शालग्रामे तपोवनं प्रविश्य नित्यपूजाव्रत-नियमैः स्थितः। भयात् गर्भिणी हरिणी पतिता; स मृगशावकं रक्षित्वा तस्मिन् आसक्तो मरणकाले तन्मनाः सन् मृगत्वेन पुनर्जज्ञे। पूर्वजन्मस्मृत्या शालग्रामं प्रत्यागत्य प्रायश्चित्तं कृत्वा ज्ञानयुक्तो ब्राह्मणोऽभवत्। स जडवेषेण लोकावमानं सहमानः सौवीरराज्ञा पालकीवाहनकर्मणि नियोजितः। विषमवाहनदोषे राज्ञः वाक्ये स ब्राह्मणः कर्तृत्व-देहाभिमानयोः तत्त्वविचारं कृत्वा बोधयति—भारः पादादिषु पृथिव्यां च, बलाबलादयः गौणाः; सर्वे गुणप्रवाहे कर्माधीनाः; आत्मा शुद्धो निर्विकारः प्रकृतेः परः; ‘राजा’ ‘वाहकः’ इत्यादि नामानि कल्पितोपाधयः; अतः ‘अहं’ ‘मम’ इति भ्रान्तिः तत्त्वविचारेण लीयते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । श्रुतं मया महामाग तापत्रयचिकित्सितम् । तथापि मे मनो भ्रांतं न स्थितिं लभतेंऽजसा ॥ १ ॥
नारद उवाच । श्रुतं मया महामाग त्रितापचिकित्सितम् । तथापि मे मनो भ्रान्तं न च स्थैर्यं लभतेऽजसा ॥
Verse 2
आत्मव्यतिक्रमं ब्रह्मन्दुर्जनाचरितं कथम् । सोढुं शक्येत मनुजैस्तन्ममाख्याहि मानद ॥ २ ॥
हे ब्रह्मन्, आत्मसम्मानस्य व्यतिक्रमं दुष्टजनानां क्रूराचारं च मनुजाः कथं सहेरन्? तन्मे कथय, मानद।
Verse 3
सूत उवाच । तच्छ्रृत्वा नारदेनोक्तं ब्रह्मपुत्रः सनंदनः । उवाच हर्षसंयुक्तः स्मरन्भरतचेष्टितम् ॥ ३ ॥
सूत उवाच—नारदेनोक्तं तदाकर्ण्य ब्रह्मपुत्रः सनन्दनः। हर्षसमन्वितः भरतचेष्टितं स्मरन् ततः प्राह॥
Verse 4
सनंदन उवाच । अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा त्वन्मनो भ्रांतमास्थानं लभते भृशम् ॥ ४ ॥
सनन्दन उवाच—अत्र ते कथयिष्यामि पुरातनमितिहासम्। यं श्रुत्वा तव भ्रान्तं मनः स्वस्थानं दृढं लभते॥
Verse 5
आसीत्पुरा मुनिश्रेष्ट भरतो नाम भूपतिः । आर्षभो यस्य नाम्नेदं भारतं खण्डमुच्यते ॥ ५ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ, पुरा भरतो नाम भूपतिरासीद्, ऋषभस्यात्मजः। यस्य नाम्ना इदं भारतखण्डं प्रसिद्धमुच्यते॥
Verse 6
स राजा प्राप्तराज्यस्तु पितृपैतामहं क्रमात् । पालयामास धर्मेण पितृवद्रंजयन् प्रजाः ॥ ६ ॥
स राजा पितृपैतामहक्रमात् राज्यं प्राप्य धर्मेण पालयामास। पितेव प्रजाः रञ्जयन् सर्वदा सुखयामास॥
Verse 7
ईजे च विविधैर्यज्ञैर्भगवंतमधोक्षजम् । सर्वदेवात्मकं ध्यायन्नानाकर्मसु तन्मतिः ॥ ७ ॥
स विविधैर्यज्ञैर्भगवन्तमधोक्षजं सम्यग् ईजे। सर्वदेवात्मकं तं ध्यायन् नानाकर्मसु अपि तन्मतिः स्थिरा बभूव॥
Verse 8
ततः समुत्पाद्य सुतान्विरक्तो विषयेषु सः । मुक्त्वा राज्यं ययौ विद्वान्पुलस्त्यपुहाश्रमम् ॥ ८ ॥
ततः सुतान् समुत्पाद्य स विषयेषु विरक्तः अभवत्। राज्यं परित्यज्य विद्वान् पुलस्त्यपुत्राश्रमं ययौ॥
Verse 9
शालग्रामं महाक्षेत्रं मुमुक्षुजनसेवितम् । तत्रासौ तापसो तापसो भूत्वा विष्णोराराधनं मुने ॥ ९ ॥
शालग्रामं महाक्षेत्रं मुमुक्षुजनसेवितम्। तत्रासौ तापसो भूत्वा विष्णोराराधनं चकार, मुने॥
Verse 10
चकार भक्तिभावेन यथालब्धसपर्यया । नित्यं प्रातः समाप्लुत्य निर्मलेऽभलि नारद ॥ १० ॥
स भक्तिभावेन यथालब्धसपर्यया चकार। नित्यं प्रातः निर्मलेऽम्भसि समाप्लुत्य, नारद, नित्यकर्माणि अन्वतिष्ठत्॥
Verse 11
उपतिष्टेद्रविं भक्त्या गृणन्ब्रह्माक्षरं परम् । अथाश्रमे समागत्य वासुदेवं जगत्पतिम् ॥ ११ ॥
भक्त्या रविं उपतिष्ठेत्, परं ब्रह्माक्षरं गृणन्। अथ आश्रमं समागत्य जगत्पतिं वासुदेवं समर्चयेत्॥
Verse 12
समाहृतैः स्वयं द्रव्यैः समित्कुशमृदादिभिः । फलैः पुष्पैंस्तथा पत्रैस्तुलस्याः स्वच्छवारिभिः ॥ १२ ॥
स्वयमेव समाहृतैः समित्कुशमृदादिद्रव्यैः, फलपुष्पपत्रैश्च, तुलसीसंयुक्तैः स्वच्छवारिभिः सह, विधिवदर्चनं कुर्यात्।
Verse 13
पूजयन्प्रयतो भूत्वा भक्तिप्रसरसंप्लुतः । सचैकदा महाभागः स्नात्वा प्रातः समाहितः ॥ १३ ॥
प्रयतः शुचिर्भूत्वा पूजयन्, भक्तिप्रसरसंप्लुतः; स महाभागः कदाचित् प्रातः स्नात्वा समाहितमानसः स्थितवान्।
Verse 14
चक्रनद्यां जपंस्तस्थौ मुहुर्तत्रयमंबुनि । अथाजगाम तत्तीरं जलं पातुं पिपासिता ॥ १४ ॥
चक्रनद्यां जपं कुर्वन् अम्बुनि निमग्नः मुहूर्तत्रयं तस्थौ; अथ पिपासिता सा तत्तीरं जगाम जलं पातुम्।
Verse 15
आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नैकैव हिणी वनात् । ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया ॥ १५ ॥
आसन्नप्रसवा एका हरिणी वनात् निर्गता, ब्रह्मन्; ततः तत्रैव तया पीतप्राये जले प्रसवः समभवत्।
Verse 16
सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः । ततः सा सिंहसन्नादादुत्प्लुता निम्नगातटम् ॥ १६ ॥
सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः; ततः सा सिंहसन्नादश्रवणात् उत्प्लुत्य निम्नगातटं जगाम।
Verse 17
अत्युञ्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात ह । तमुह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् ॥ १७ ॥
अत्युच्चारोहणेनास्याः नद्यां गर्भः पपात ह। वेगवह्न्या प्रवाहेण स वीचिमालापरिप्लुतः॥
Verse 18
जग्राह भरतो गर्भात्पतितं मृगपोतकम् । गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुंगाक्रणेन च ॥ १८ ॥
जग्राह भरतो गर्भात्पतितं मृगपोतकम्। गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुङ्गाक्रन्दनेन च॥
Verse 19
मुनीन्द्र सा तु हरिणी निपपात ममार च । हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः ॥ १९ ॥
मुनीन्द्र! सा तु हरिणी निपपात ममार च। तां विपन्नां विलोक्याथ नृपतापस आर्तवान्॥
Verse 20
मृगपोतं समागृह्य स्वमाश्रममुपागतः । चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः ॥ २० ॥
मृगपोतं समागृह्य स्वमाश्रममुपागतः। चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः॥
Verse 21
पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने । चचाराश्रमपर्यंतं तृणानि गहनेषु सः ॥ २१ ॥
पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने। चचाराश्रमपर्यन्तं तृणानि गहनेषु सः॥
Verse 22
दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः । प्रातर्गत्वादिदूरं च सायमायात्यथाश्रमम् ॥ २२ ॥
दूरं गत्वा पुनः शार्दूलत्रासात् प्रत्याययौ। प्रातः प्रस्थित्य दूरतः सायं पुनराश्रमं जगाम॥२२॥
Verse 23
पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजांतरे । तस्यतस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि ॥ २३ ॥
पुनश्च भरतस्याश्रमस्योटजान्तर एव तस्य चेतः। मृगे तस्मिन् कदाचिद्दूरं कदाचित्समीपं परिवर्तिनि॥२३॥
Verse 24
आसीञ्चेतः समासक्तं न तथा ह्यच्युते मुने । विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबांधवः ॥ २४ ॥
आसीच्चेतः समासक्तं तत्र, न तथाऽच्युते मुने। विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबान्धवः॥२४॥
Verse 25
ममत्व स चकारोञ्चैस्तस्मिन्हरिणपोतके । किं वृकैभक्षितो व्याघ्नैः किं सिंहेन निपातितः ॥ २५ ॥
ममत्वं स चकारोच्चैस्तस्मिन् हरिणपोतके। किं वृकैर्भक्षितो व्याघ्रैः किं सिंहेन निपातितः॥२५॥
Verse 26
चिरायमाणे निष्कांते तस्यासीदिति मानसम् । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे ॥ २६ ॥
चिरायमाणे निष्क्रान्ते तस्यासीदिति मानसम्। प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगः॥२६॥
Verse 27
समाधिभंगस्तस्यासीन्ममत्वाकृष्टमानसः । कालेन गच्छता सोऽथ कालं चक्रे महीपतिः ॥ २७ ॥
तस्य समाधिर्भङ्गमगात्, ममत्वाकृष्टमानसः सन्। कालेन गच्छता स राजा महीपतिः कालेनैव ग्रस्तः, यथाकालं कालं चकार॥
Verse 28
पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः । मृगमेव तदाद्राक्षीत्त्यजन्प्राणानसावपि ॥ २८ ॥
पितेव पुत्रं स्नेहेन वीक्षते, तथैव स मृगपोतेन वीक्षितः। तदा स मृगमेव पश्यन्, प्राणान् त्यजन्नपि तस्मिन्नेव मनो न्यधात्॥
Verse 29
मृगो बभूव स मुने तादृशीं भावनां गतः । जाति स्मरत्वादुद्विग्नः संसारस्य द्विजोत्तम ॥ २९ ॥
स मुने तादृशीं भावनां गतः सन् मृगो बभूव। जातिस्मरत्वात् उद्विग्नः स संसारं प्रति, हे द्विजोत्तम॥
Verse 30
विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ । शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम् ॥ ३० ॥
स भूयः मातरं विहाय शालग्रामं जगाम। तत्र शुष्कतृणैः पर्णैश्च आत्मपोषणं कुर्वन् अवसत्॥
Verse 31
मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ । तत्र चोत्सृष्टदेहोऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः ॥ ३१ ॥
मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं स प्राप। तत्रोत्सृष्टदेहः सन्, जातिस्मरो द्विजः पुनर्जज्ञे॥
Verse 32
सदाचारवतां शुद्धे यागिनां प्रवरे कुले । सर्वविज्ञान संपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ ३२ ॥
सदाचारवतां शुद्धे यागिनां प्रवरे कुले जातः स सर्वविज्ञानसम्पन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्॥
Verse 33
अपश्यत्स मुनिश्रेष्टः स्वात्मानं प्रकृतेः परम् । आत्मनोधिगतज्ञानाद्द्वेवादीनि महामुने ॥ ३३ ॥
स मुनिश्रेष्ठः स्वात्मानं प्रकृतेः परं ददर्श; स्वात्मन्यधिगतज्ञानात् द्वेषादयश्च व्यपगच्छन्, महामुने॥
Verse 34
सर्वभूतान्यभे देन ददर्श स महामतिः । न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्रुतम् ॥ ३४ ॥
स महामतिः सर्वभूतानि अभेदेन ददर्श; कृतोपनयनः सन् अपि गुरुप्रोक्तां श्रुतिं न पपाठ॥
Verse 35
न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च । उक्तोऽपि बहुशः किंचिज्जंड वाक्यमभाषत ॥ ३५ ॥
स कर्माणि न ददर्श, शास्त्राणि न जगृहे च; बहुशः उक्तोऽपि स किंचिदेव जडवाक्यम् अभाषत॥
Verse 36
तदप्यसंस्कारगुणं ग्रामभाषोक्तिसंयुतम् । अपद्धस्तवपुः सोऽपि मलिनांबरधृङ् मुने ॥ ३६ ॥
तदपि असंस्कारगुणं ग्रामभाषोक्तिसंयुतम्; अपद्धस्तवपुः सोऽपि मलिनाम्बरधृक्, मुने॥
Verse 37
क्लिन्नदंतांतरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः । संमानेन परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः ॥ ३७ ॥
क्लिन्नदन्तान्तरः सर्वैर्नागरैः परिभूयते । संमानाभावतो हानिः योगर्द्धेः सम्पदामपि ॥
Verse 38
जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विंदति । तस्माञ्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन् ॥ ३८ ॥
जनेनावमतोऽपि योगी योगसिद्धिं प्रपद्यते । तस्मात्सतां धर्ममदूषयन् योगी समाचरेत् ॥
Verse 39
जना यथावमन्येयुर्गच्छेयुर्नैव संगतिम् । हिरण्यगर्भवचनं विचिंत्येत्थं महामतिः ॥ ३९ ॥
यद्यपि जना अवमन्येरन् संगतिं नैव यान्ति च । हिरण्यगर्भवचनं चिन्तयेद् महामतिः ॥
Verse 40
आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने । भुंक्ते कुल्माषवटकान् शाकं त्रन्यफलं कणान् ॥ ४० ॥
आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने । भुङ्क्ते कुल्माषवटकान् शाकं वन्यफलं कणान् ॥
Verse 41
यद्यदाप्नोति स बहूनत्ति वै कालसंभवम् । पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबांधवैः ॥ ४१ ॥
यद्यदाप्नोति वित्तं तत् बहुभिर्भुज्यते ध्रुवम् । कालसंभवमेतद्धि; पितर्युपरते ततः भ्रातृभ्रातृव्यबान्धवैः ॥
Verse 42
कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः । सरूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि ॥ ४२ ॥
क्षेत्रकर्मादिषु परिश्रमे नियोजितः, कदन्नाहारेण पोषितः; सरूक्षपीनावयवो भूत्वा कर्मणि जडकारी मन्दगतिर्भवति ॥
Verse 43
सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः । तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् ॥ ४३ ॥
सर्वलोकोपकरणं दासत्वं प्राप्तः, आहारमेव वेतनं कृत्वा बभूव; तथापि स तादृशोऽसंस्कारः, विप्रप्रकृत्या अपि विचेष्टितः ॥
Verse 44
क्षत्ता सौवीरराज्यस्य विष्टियोग्यममन्यत । स राजा शिबिकारूढो गंतुं कृतमतिर्द्विज ॥ ४४ ॥
सौवीरराज्यस्य क्षत्ता तं विष्टियोग्यममन्यत; स राजा शिबिकारूढो गन्तुं कृतमतिः, हे द्विज ॥
Verse 45
बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम् । श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति ॥ ४५ ॥
इक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमो बभूव; ‘दुःखप्रायेऽस्मिन् संसारे नृणां श्रेयः किमत्र?’ इति चिन्तयन् ॥
Verse 46
प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् । उवाह शिबिकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः ॥ ४६ ॥
मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिं तं प्रष्टुमिच्छन्; क्षत्तुर्वचनचोदितः शिबिकामस्य उवाह ॥
Verse 47
नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः । गृहीतो विष्टिना विप्र सर्वज्ञानैकभाजनम् ॥ ४७ ॥
नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां च जनान्तरम् । मध्यस्थोऽपि स मुनिर् विप्र विष्टिना गृहीतः, सर्वज्ञानैकभाजनम् ॥
Verse 48
जातिस्मरोऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् । ययौ जडगतिस्तत्र युगमात्रावलोकनम् ॥ ४८ ॥
जातिस्मरोऽसौ पापक्षयकामः ताम् उवाह । ततः जडगतिरिव तत्र स्थित्वा युगमात्रावलोकनं चकार ॥
Verse 49
कुर्वन्मतिमतां श्रेष्टस्ते त्वन्ये त्वरितं ययुः । विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमं शिबिकागतम् ॥ ४९ ॥
कुर्वन् विचारं मतिमतां श्रेष्ठः, ते त्वन्ये त्वरितं ययुः । अथ नृपतिः शिबिकागते विषमं चलनं विलोक्य तद् अवबुध्यत ॥
Verse 50
किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः । पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् ॥ ५० ॥
किमेतदिति स आह—समं गम्यतां शिबिकावहाः । पुनस्तथैव विषमां शिबिकां विलोक्य स हसन् ॥
Verse 51
नृपः किमेऽतदित्याह भवद्भिर्गम्यतेऽन्यथा । भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम् ॥ ५१ ॥
नृपः किमेतदित्याह, भवद्भिर्गम्यतेऽन्यथा । भूपतेर्बहुशो वचः श्रुत्वा शिबिकावाहकाः प्रोचुः—अयं याति; इत्यसत्वरं ययुः ॥
Verse 52
राजोवाच । किं श्रांतोऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । किमायाससहो न त्वं पीवा नासि निरीक्ष्यसे ॥ ५२ ॥
राजोवाच—किं त्वं श्रान्तोऽसि, अल्पमध्वानं मम शिबिकां वहन्? किं न त्वं परिश्रमं सोढुं शक्नोषि? किं न स्थूलोऽसि? निरीक्ष्यमाणो मे तथा न प्रतिभासि॥
Verse 53
ब्राह्मण उवाच । नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रांतोऽस्मि न चायासो वोढान्योऽस्ति महीपते ॥ ५३ ॥
ब्राह्मण उवाच—नाहं पीवः, न च भवतः शिबिकावाहकः; न श्रान्तोऽस्मि, न चायासो मेऽस्ति, महीपते। अन्यो हि वोढा विद्यते॥
Verse 54
राजोवाच । प्रत्यक्षं दृश्यते पीवात्वद्यापि शिबिका त्वयि । श्रमश्च भारो द्वहने भवत्येव हि देहिनाम् ॥ ५४ ॥
राजोवाच—प्रत्यक्षमेव दृश्यतेऽद्यापि, त्वयि शिबिका गुरुतरैव। देहिनां हि भारवहने श्रमश्च भारश्च नूनं जायते॥
Verse 55
ब्राह्मण उवाच । प्रत्यक्षं भवता भूप यद्दृष्टं मम तद्वद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम् ॥ ५५ ॥
ब्राह्मण उवाच—भूप, यत् त्वया प्रत्यक्षं दृष्टं तदेव वद। ‘बलवान्’ ‘अबलः’ इति विशेषणं पश्चाद् वाच्यम्, गौणभेदरूपम्॥
Verse 56
त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्या तदप्यत्र भवान् श्रृणोतु वचनं मम ॥ ५६ ॥
‘त्वयोढा शिबिका’ इति बुद्धिरद्यापि त्वयि संस्थिता; सा तु मिथ्यैव। अत्र मम वचनं शृणु, भवान्॥
Verse 57
भूमौ पादयुगं चाथ जंघे पादद्वये स्थिते । ऊरु जंघाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ॥ ५७ ॥
भूमौ पादयुगं न्यस्तं, पादद्वये जङ्घे स्थिते । जङ्घाद्वयाश्रितौ ऊरू, तयोः आधारभूतं उदरम् ॥
Verse 58
वक्षस्थलं तथा बाहू स्कंधौ चोदरसंस्थितौ । स्कंधाश्रितयें शिबिका ममाधारोऽत्र किंकृतः ॥ ५८ ॥
वक्षःस्थलं तथा बाहू, स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ । स्कन्धाश्रितेयं शिबिका; ममाधारोऽत्र किं कृतः ॥
Verse 59
शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वमहमप्यत्रेत्युच्यते चेदमन्यथा ॥ ५९ ॥
शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र ‘त्वं’ ‘अहम्’ इत्यत्रेति वाच्यं; वस्तु तु अन्यथा ॥
Verse 60
अहं त्वं च तथान्ये च भूतैरुह्याश्च पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गोऽपि यात्ययम् ॥ ६० ॥
अहं त्वं तथान्ये च, भूतैरुह्याश्च पार्थिव । गुणप्रवाहपतिता एषा भूतगणा यात्ययम् ॥
Verse 61
कर्मवश्या गुणश्चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासंचितं कर्मतश्चाशेषेषु जंतुषु ॥ ६१ ॥
कर्मवश्या गुणाश्चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासञ्चितं कर्म तस्माच्चाशेषजन्तुषु ॥
Verse 62
आत्मा शुद्धोऽक्षरः शांतो निर्गुणः प्रकृते परः । प्रवृद्ध्यपचयौ न स्त एकस्याखिलजंतुषु ॥ ६२ ॥
आत्मा शुद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः। एकस्याखिलजन्तुषु स्थितस्य न प्रवृद्धिर्नापचयः॥
Verse 63
यदा नोपचयस्तस्य नचैवापचयो नृप । तदापि बालिशोऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम् ॥ ६३ ॥
यदा नोपचयस्तस्य न चैवापचयो नृप। तदापि बालिशोऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम्॥
Verse 64
भूपादजंघाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिबिकेयं यदा स्कंधे तदा भारः समस्त्वया ॥ ६४ ॥
भूपादजङ्घाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता। शिबिकेयं यदा स्कन्धे तदा भारः समस्त्वया॥
Verse 65
तथान्यजंतुभिर्भूप शिबिकोढान केवलम् । शैलद्रुमगृहोत्थोऽपि पृथिवीसंभवोऽपि च ॥ ६५ ॥
तथान्यजन्तुभिर्भूप शिबिकोढान केवलम्। शैलद्रुमगृहोत्थोऽपि पृथिवीसम्भवोऽपि च॥
Verse 66
यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप । सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया ॥ ६६ ॥
यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप। सोढव्यः सुमहान् भारः कतमो नृप ते मया॥
Verse 67
यद्द्रव्यो शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ॥ ६७ ॥
यस्य द्रव्यस्य निर्मिता चेयं शिबिका, तस्यैव द्रव्यस्य भूतसङ्घातोऽपि। भवता उपदिष्टेन समत्वदर्शनेन मेऽस्याखिलस्य जगतः बोधः सम्यगुपबृंहितः॥
Verse 68
सनंदन उवाच । एवमुक्त्वाऽभवंन्मौनी स वहञ्शिबिकां द्विजः । सोऽपि राजाऽवतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन् ॥ ६८ ॥
सनन्दन उवाच। एवमुक्त्वा स द्विजो मौनी भूत्वा शिबिकां वहन्नेव स्थितः। राजाऽपि त्वरितं भूमौऽवतीर्य तत्पादौ जग्राह॥
Verse 69
राजोवाच । भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः ॥ ६९ ॥
राजोवाच। भो भो, शिबिकां विसृज्य मे प्रसादं कुरु द्विज। कथ्यतां—को भवानत्र जाल्मरूपधरः स्थितः॥
Verse 70
यो भवान्यदपत्यं वा यदागमनकारणम् । तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया ॥ ७० ॥
यो भवान्, यदपत्यं वा, यदागमनकारणं च—तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्। अहं त्वां शुश्रूषमाणः श्रोतुमिच्छामि॥
Verse 71
ब्राह्मण उवाच । श्रूयतां कोऽहमित्येतद्वक्तुं भूप न शक्यते । उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया ॥ ७१ ॥
ब्राह्मण उवाच। श्रूयताम्। भूप, ‘कोऽहम्’ इति तथा वक्तुं न शक्यते। सर्वत्र हि प्रयोजननिमित्तमेवागमनगमनक्रिया॥
Verse 72
सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जंतुर्देहादिमृच्छति ॥ ७२ ॥
सुखदुःखयोः उपभोगौ हि देहाद्युपपत्तेः कारणौ। धर्माधर्मसमुद्भवौ फलौ भोक्तुं जन्तुः देहादीन् प्राप्नोति॥७२॥
Verse 73
सर्वस्यैव हि भूपाल जंतोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः ॥ ७३ ॥
भूपाल, सर्वत्र सर्वस्य जन्तोः कारणं धर्माधर्मौ एव। यतोऽतः पृथक् ‘कारणं’ कुतः इति पृच्छ्यते॥७३॥
Verse 74
राजोवाच । धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहांतरागमः ॥ ७४ ॥
राजोवाच—धर्माधर्मौ निःसन्देहं सर्वकार्यफलयोः कारणम्। उपभोगनिमित्तं च देहात् देहान्तरप्राप्तिः॥७४॥
Verse 75
यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं कोऽहमित्येतदात्मनः । वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते ॥ ७५ ॥
भवता यदुक्तं ‘कोऽहम्’ इति आत्मविचारः—तत् वक्तुं श्रोतुं च न शक्यते। तथापि तदनुसरणे मम इच्छा प्रवृत्ता॥७५॥
Verse 76
योऽस्ति योऽहमिति ब्रह्मन्कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येव न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्विजा ॥ ७६ ॥
ब्रह्मन्, ‘योऽस्ति’ ‘योऽहम्’ इति तत्त्वं वक्तुं न शक्यते। द्विजाः, आत्मन्येव ‘अहम्’ इति शब्दप्रयोगो न दोषाय॥७६॥
Verse 77
ब्राह्मण उवाच । शब्दोऽहमिति दोषाय नात्मन्येवं तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः ॥ ७७ ॥
ब्राह्मण उवाच— ‘शब्दोऽहम्’ इति वचनं दोषाय भवति; आत्मनि तु न तथा। अनात्मनि आत्मविज्ञानस्य आरोपो दोषः; ‘शब्द’ इति तु श्रुतिलक्षणा संज्ञा एव॥
Verse 78
जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दंतौष्टतालुक नृप । एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः ॥ ७८ ॥
जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दन्तौष्ठतालुकैः सह, नृप। एते सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः; जिह्वया तु ‘अहम्’ इति प्रत्ययः प्रवर्तते॥
Verse 79
किं हेतुभिर्वदूत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते ॥ ७९ ॥
किं हेतुभिः वदतु एषा? वागेव स्वयम् ‘वागहम्’ इति ब्रूते। तथापि ‘वागहम्’ इति एवं वक्तुं न युज्यते॥
Verse 80
पिंडः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । ततोऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम् ॥ ८० ॥
पिण्डः शिरःपाण्यादिलक्षणो देहः पुंसः पृथग् यतः। तस्मात् ‘अहम्’ इति संज्ञां कुत्र एतस्मिन्, राजन्, करोम्यहम्?॥
Verse 81
यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम् । न देहोऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते ॥ ८१ ॥
यदि मत्तः परः कश्चिदस्ति, पार्थिवसत्तम, तदा अन्यैरेवं वक्तुं शक्यते। किन्तु ‘न देहोऽहम्’ इति वचनं अन्यैः कर्तुं न युज्यते॥
Verse 82
यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तददा हि को भवान्कोऽहमित्येतद्विफलं वचः ॥ ८२ ॥
यदा समस्तदेहेषु पुमानेकः प्रतिष्ठित इति बोध्यते, तदा “को भवान्, कोऽहम्” इति वाक्यं निष्फलं भवति ॥
Verse 83
त्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहाः पुरः सराः । अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते ॥ ८३ ॥
त्वं राजा, इयं शिबिका, वयं वाहाः पुरःसराः; तथापि भवतः ‘राजत्वं’ न सत्यम्—अतः परमार्थतः त्वं राजा न उच्यसे ॥
Verse 84
वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिबिका त्वदधिष्टिता । क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप ॥ ८४ ॥
वृक्षाद् दारु, ततश्चेयं शिबिका निर्मिता, यस्यां त्वम् अधिष्ठितः; तस्याः क्व नु वृक्षसंज्ञा, दारुसंज्ञा वा, नृप ॥
Verse 85
वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम् ॥ ८५ ॥
वृक्षारूढे त्वयि, महाराज, जनाः त्वां न संबोधयन्ति; शिबिकागते त्वयि च, भूमौ स्थित इव त्वां न केऽपि ब्रूयुः ॥
Verse 86
शिबिकादारुसंघातो स्वनामस्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्टानन्ददाशिबिका त्वया ॥ ८६ ॥
शिबिका दारुसंघातमात्रा, स्वनामस्थित्यर्थं विन्यस्ता; नृपश्रेष्ठ, त्वया एषा अन्विष्यताम्—विवेकजननी, आनन्ददा च भविष्यति ॥
Verse 87
एवं छत्रं शलाकाभ्यः पृथग्भावो विमृश्यताम् । क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि ॥ ८७ ॥
एवमेव छत्रस्य शलाकाभ्यः पृथग्भावो यथावत् परिशील्यताम्। “क्व जातं छत्रम्?” इत्येष न्यायः त्वयि मयि च समानतः प्रवर्तते॥
Verse 88
पुमान्स्त्री गौरजा बाजी कुंजरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ॥ ८८ ॥
पुमान् स्त्री गौः अजः बाजी कुञ्जरो विहगस्तरुः। देहेषु लोकसंज्ञेयं तद् विज्ञेयं कर्महेतुषु॥
Verse 89
पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः ॥ ८९ ॥
पुमान् न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः। शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः॥
Verse 90
वस्तु राजेति यल्लेके यञ्च राजभटात्मकम् । तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम् ॥ ९० ॥
वस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटात्मकम्। तथान्यच्च नृपेतेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम्॥
Verse 91
यस्तु कालांतरेणापि नाशसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम् ॥ ९१ ॥
यत्तु कालान्तरेणापि नाशसंज्ञामुपैति वै। परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तच्च किम्॥
Verse 92
त्वं राजा सर्वसोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम् ॥ ९२ ॥
त्वं सर्वशोकानां राजा; पितुः पुत्रोऽसि, रिपोः रिपुरसि। पत्न्याः पतिरसि, सूनोः पिता च। तस्मात् कस्त्वं, हे भूप? अहं ते वदामि॥
Verse 93
त्वं किमेतच्चिरः किं तु शिरस्तव तथो दरम् । किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते ॥ ९३ ॥
किमेतत् तव शिरः? किं वा तव शिर एव? तथोदरं किम्? पादादिकं च किमेतत्? हे महीपते, तव ‘मम’ इति किमस्ति?
Verse 94
समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिंतय पार्थिव ॥ ९४ ॥
समस्तावयवेभ्यः पृथग्भूत्वा त्वं व्यवस्थितोऽसि। अतः, हे पार्थिव, ‘कोऽहम्’ इति निपुणो भूत्वा गाढं चिन्तय॥
Verse 95
एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भावितुम् । पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम् ॥ ९५ ॥
एवं तत्त्वे व्यवस्थिते सति, ‘मयाहम्’ इति भावितुं कथं शक्यं, हे नृपते? पृथक्-प्रयत्नेन निष्पाद्यं इव तत् कुतः?
Frequently Asked Questions
The chapter frames the danger not in compassion itself but in mamatā (possessive ‘mine-ness’) that displaces devotion to Acyuta; the mind’s fixation at death (antya-smṛti) crystallizes karmic continuity, demonstrating how attachment can redirect the trajectory of sādhana into saṃsāra.
It dismantles the assumption of a fixed agent (‘I carry’/‘you are carried’) by tracing ‘burden’ through bodily parts and material supports, then relocating reality in the nirguṇa Ātman beyond Prakṛti; social identities like ‘king’ and ‘bearer’ are shown as conceptual designations that dissolve under tattva-vicāra.