Uttaraloka (Northern Higher World), Dharma–Adharma Viveka, and Adhyatma-Prashna (Prelude)
भारद्वाजोऽलक्ष्यं परं लोकं पप्रच्छ। मृगुर्भृगुर्वा हिमालयात् परे उत्तरदिशि पुण्यप्रदेशं वर्णयति—सुरक्षितं कामदं, निष्पाप-निर्लोभजनाकीर्णं, यत्र व्याधिर्न बाधते, मृत्युः कालेनैव भवति। तत्र धर्मलक्षणानि—पतिव्रत-निष्ठा, अहिंसा, धनासक्तिविरागश्च। ततः लोके विषमता-दुःखानि (श्रम-भय-क्षुधा-मोहाः) कर्मनियमेन व्याख्यातानि—अयं लोकः कर्मक्षेत्रं, कर्माणि फलरूपेण यथायोग्यं गन्तव्यं ददति। कपट-चौर्य-परनिन्दा-द्रोह-हिंसा-अनृतादयः तपःक्षयकराः; मिश्रधर्माधर्मः चिन्तां जनयति। प्रजापतयः देवाः ऋषयश्च शुद्धतपसा ब्रह्मलोकं प्राप्नुवन्ति; गुरुपरिचर्यापराः संयतब्रह्मचारिणो लोकान्तरमार्गं जानन्ति। अन्ते धर्माधर्मविवेक एव ज्ञानमिति निर्दिश्य, भारद्वाजोऽध्यात्मविषये नूतनं प्रश्नं आरभते—सृष्टि-प्रलयसम्बद्धं, परमहित-सुखप्रदं च।
Shlokas
Verse 1
भरद्वाज उवाच । अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते । तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १ ॥
भरद्वाज उवाच—अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते। तमहं ज्ञातुमिच्छामि; तद्भवान् वक्तुमर्हति।
Verse 2
मृगुरुवाच । उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते । पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स परो लोक उच्यते ॥ २ ॥
मृगुरुवाच—उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते। पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स परो लोक उच्यते।
Verse 3
तत्र ह्यपापकर्माणः शुचयोऽत्यंतनिर्मलाः । लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः ॥ ३ ॥
तत्र हि अपापकर्माणः शुचयः अत्यन्तनिर्मलाः। लोभमोहपरित्यक्ताः मानवा निरुपद्रवाः॥
Verse 4
स स्वर्गसदृशो देशः तत्र ह्युक्ताः शुभा गुणाः । काले मृत्युः प्रभवति स्पृशंति व्याधयो न च ॥ ४ ॥
स देशः स्वर्गसदृशः; तत्र शुभा गुणा उच्यन्ते। काले मृत्युः प्रभवति, व्याधयश्च न स्पृशन्ति॥
Verse 5
न लोभः परदारेषु स्वदारनिरतो जनः । नान्यो हि वध्यते तत्र द्रव्येषु च न विस्मयः ॥ ५ ॥
न लोभः परदारेषु, स्वदारनिरतो जनः। नान्यः हि वध्यते तत्र, द्रव्येषु च न विस्मयः॥
Verse 6
परो ह्यधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते । कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते ॥ ६ ॥
परो ह्यधर्मो नैवास्ति, संदेहो नापि जायते। कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षम् उपलभ्यते॥
Verse 7
यानासनाशनोपेता प्रसादभवनाश्रयाः । सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः ॥ ७ ॥
यानासनाशनोपेताः प्रसादभवनाश्रयाः। सर्वकामैर्वृताः केचिद् हेमाभरणभूषिताः॥
Verse 8
प्राणधारणमात्रं तु केषांचिदुपपद्यते । श्रमेण महता केचित्कुर्वंति प्राणधारणम् ॥ ८ ॥
केषांचिद् हि स्वभावतः प्राणधारणमात्रमेवोपपद्यते; केचित् तु महता श्रमेण क्लेशेन च प्राणधारणं कुर्वन्ति॥
Verse 9
इह धर्मपराः केचित्केचिन्नैष्कृतिका नराः । सुखिता दुःखिताः केचिन्निर्धना धनिनो परे ॥ ९ ॥
इह लोके केचित् धर्मपराः, केचिन्नैष्कृतिका नराः; केचित् सुखिताः, केचित् दुःखिताः; केचित् निर्धनाः, परे धनिनः॥
Verse 10
इह श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते । लोभश्चार्थकृतो तॄणां येन मुह्यंत्यपंडिताः ॥ १० ॥
इह संसारे श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते; अर्थकृतो लोभश्च, येनापण्डिताः मुह्यन्ति॥
Verse 11
यस्तद्वेदो भयं प्राज्ञः पाप्मना न स लिप्यते । सोपधे निकृतिः स्तेयं परिवादोऽभ्यसूयता ॥ ११ ॥
यस्तद्वेद प्राज्ञो भयं जहाति, पाप्मना न लिप्यते; उपधे निकृतिः, स्तेयं, परिवादः, अभ्यसूयता—एते तस्य न स्पृशन्ति॥
Verse 12
परोपघातो हिंसा च पैशुन्यनृतं तथा । एतान्संसेवते यस्तु तपस्तस्य प्रहीयते ॥ १२ ॥
परोपघातो हिंसा च पैशुन्यं अनृतं तथा; एतान् यः संसेवते, तस्य तपः प्रहीयते॥
Verse 13
यस्त्वेतानाचरेद्विद्वान्न तपस्तस्य वर्द्धते । इह चिंता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः ॥ १३ ॥
यस्त्वेतान् नियमान् विद्वान् नाचरेत्, तस्य तपो न वर्धते। इहैव धर्माधर्ममिश्रकर्मणां बहुविधा चिन्ता जायते॥
Verse 14
कर्मभूमिरियं लोके इह कृत्वा शुभाशुभम् । शुभैः शुभमवाप्नोति तथाशुभमथान्यथा ॥ १४ ॥
कर्मभूमिरियं लोके; इह कृत्वा शुभाशुभम्। शुभैः कर्मभिः शुभं प्राप्नोति, अशुभैस्तु तथैवाशुभम्॥
Verse 15
इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास्तथा । इष्टेष्टतपसः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः ॥ १५ ॥
इह पूर्वं प्रजापतिः देवाश्च सर्षिगणाः। इष्टेष्टतपसा पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः॥
Verse 16
उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः । इहस्थास्तत्र जायंते ये वै पुण्यकृतो जनाः ॥ १६ ॥
उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः। इह पुण्यकृतो ये जनाः, ते वै तत्र जायन्ते॥
Verse 17
यदि सत्कारमिच्छंति तिर्यग्योनिषु चापरे । क्षीणायुषस्तथा चान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले ॥ १७ ॥
ये केचित् सत्कारमिच्छन्ति, तेऽपरे तिर्यग्योनिषु पतन्ति। अन्ये क्षीणायुषो भूत्वा पृथिवीतले नश्यन्ति॥
Verse 18
अन्योन्यभक्षणासक्ता लोभमोहसमन्विताः । इहैव परिवर्त्तन्ते न च यान्त्युत्तरां दिशम् ॥ १८ ॥
अन्योन्यभक्षणासक्ताः लोभमोहसमन्विताः । इहैव संसृतौ नित्यं परिवर्तन्ति न यान्ति चोत्तरां दिशम् ॥
Verse 19
गुरूनुपासते ये तु नियता ब्रह्मचारिणः । पंथानं सर्वालोकानां विजानंति मनीषिणः ॥ १९ ॥
गुरूनुपासते ये तु नियता ब्रह्मचारिणः । ते मनीषिणः सर्वलोकानां पन्थानं सम्यग्विजानन्ति ॥
Verse 20
इत्युक्तोऽयं मया धर्मः संक्षिप्तो ब्रह्मनिर्मितः । धर्माधर्मौ हि लोकस्य यो वै वेत्ति स बुद्धिमान् ॥ २० ॥
इत्येवं मया धर्मः संक्षेपेण ब्रह्मणा विहितः कथितः । यो हि लोके धर्माधर्मौ यथावत् वेत्ति स बुद्धिमान् ॥
Verse 21
भरद्वाज उवाच । अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते । यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २१ ॥
भरद्वाज उवाच । अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते । यदध्यात्मं यथा चैतत् तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥
Verse 22
भृगुरुवाच । अध्यात्ममिति विप्रर्षे यदेतदनुपृच्छसि । तद्व्याख्यांस्यामि ते तात श्रेयस्करतमं सुखम् ॥ २२ ॥
भृगुरुवाच । अध्यात्ममिति विप्रर्षे यदेतदनुपृच्छसि । तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं सुखम् ॥
Verse 23
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विंदति ॥ २३ ॥
सृष्टिप्रलयसम्बद्धमिदं तत्त्वमाचार्यैः सम्यक् परिदर्शितम् । यद्विज्ञाय नरः लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति ॥
Frequently Asked Questions
It functions as a moral-cosmological exemplum: a realm characterized by purity, non-injury, restraint, and freedom from greed—illustrating how refined dharma correlates with a secure, auspicious destination and clarifying the karmic logic behind differing conditions across births.
Harming others, violence, malicious tale-bearing, and falsehood are named as causes of tapas-kṣaya; the chapter also lists deceit with pretext, fraud, theft, slander, and malice as stains associated with ignorance and fear, contrasted with the wise knower’s purity.
After establishing dharma–adharma discernment and karmic fruition, it pivots to Bhāradvāja’s question on adhyātma, framing inner knowledge—linked to creation and dissolution—as the next step beyond moral discipline, aimed at highest good and lasting happiness.