Śuka’s Yoga-ascent, the Echo of ‘Bhoḥ’, and the Vaikuṇṭha Vision
सूत उवाच—तृप्तोऽपि जिज्ञासुर् नारदः शुकसदृशब्रह्मविदं पृच्छति—मोक्षपरायणाः मुक्ताः कुत्र वसन्तीति। स ऋषिः शुकदेवस्य मोक्षप्रकरणं कथयति—शास्त्राज्ञया स्थैर्यं कृत्वा क्रमयोगेन चेतनास्थापनं, परमस्थिरासनं, आसक्तिनिवृत्तिं च कृत्वा योगबलात् ऊर्ध्वं समारोहत्। देवाः सिद्धाश्च तमर्चयन्ति; व्यासः ‘शुक’ इति ह्वयति, शुकः सर्वव्यापिरूपेण ‘भोः’ इत्येकाक्षरेण प्रत्युत्तरं ददाति, गिरिगुहासु दीर्घप्रतिध्वनिं जनयन्। स रजस्तमसी त्यक्त्वा, ततः सत्त्वमपि परित्यज्य, निर्गुणपदं प्राप्नोति; श्वेतद्वीपं वैकुण्ठं च गत्वा चतुर्भुजं नारायणं पश्यति, अवतार-व्यूहसमन्वितं स्तोत्रं स्तौति। भगवान् तस्य सिद्धिं प्रमाणयति, दुर्लभां भक्तिं प्रशंसति, व्यासशोकशमनाय पुनरागमनं चादेशयति, नरा-नारायणोपदेशं व्यासस्य भागवतकर्तृत्वेन संयोजयति। एतत् श्रवणकीर्तनं हरिभक्तिवर्धनं मोक्षसाधनानां च प्रवर्धकमिति अध्यायः समाप्यते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतच्छ्रृत्वा तु वचनं नारदो भगवानृषिः । पुनः पप्रच्छ तं विप्र शुकाभिपतनं मुनिम् ॥ १ ॥
सूत उवाच—एतद्वचनं श्रुत्वा भगवानृषिर्नारदः पुनरेव तं विप्रं शुकभावमभिपन्नं मुनिं पप्रच्छ ॥
Verse 2
नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं त्वयाऽतिकरुणात्मना । यच्छ्रृत्वा मानसं मेऽद्य शांतिमग्र्यामुपागतम् ॥ २ ॥
नारद उवाच—भगवन्, त्वया अतिकरुणात्मना सर्वमाख्यातम्; यच्छ्रुत्वा मे मानसमद्य परमां शान्तिमुपागतम् ॥
Verse 3
पुनश्च मोक्षशास्त्रं मे त्वमादिश महामुने । नहि सम्पूर्णतामेति तृष्णा कृष्णगुणार्णवे ॥ ३ ॥
पुनश्च मे मोक्षशास्त्रं त्वमादिश महामुने; कृष्णगुणार्णवे तृष्णा मे न हि सम्पूर्णतामेति ॥
Verse 4
ये तु संसारनिर्मुक्ता मोक्ष शास्त्रपरायणाः । कुत्र ते निवसंतीह संशयो मे महानयम् ॥ ४ ॥
ये तु संसारनिर्मुक्ता मोक्षशास्त्रपरायणाः, ते कुत्र निवसन्तीह? मे महान् संशयोऽयम् ॥
Verse 5
तं छिन्धि सुमहाभागत्वत्तो नान्यो विदांवरः । सनं. उ । धारयामास चात्मानं यथाशास्त्रं महामुनिः ॥ ५ ॥
तं संशयं छिन्धि सुमहाभाग; त्वत्तोऽन्यो न विदांवरः। इत्युक्त्वा स महामुनिः शास्त्रविधिना आत्मानं धारयामास ॥
Verse 6
पादात्प्रभृति गात्रेषु क्रमेण क्रमयोगवित् । ततः स प्राङ्मुखो विद्वानादित्येन विरोचिते ॥ ६ ॥
पादादारभ्य गात्रेषु क्रमेणैव क्रमयोगवित् । चेतनां विन्यसेद् धीमान्, प्राङ्मुखोऽथ रविप्रभे ॥
Verse 7
पाणिपादं समाधाय विनीतवदुपाविशत् । न तत्र पक्षिसंघातो न शब्दो न च दर्शनम् ॥ ७ ॥
पाणिपादं समाहृत्य विनीतवदुपाविशत् । न तत्र पक्षिसंघातो न शब्दो न च दर्शनम् ॥
Verse 8
यत्र वैयासकिर्द्धाम्नि योक्तुं समुपचक्रमे । स ददर्श तदात्मानं सर्वसंगविनिःसृतः ॥ ८ ॥
यत्र वैयासकिर्धाम्नि योक्तुं समुपचक्रमे । स ददर्श तदात्मानं सर्वसंगविनिःसृतः ॥
Verse 9
प्रजहास ततो हासं शुकः सम्प्रेक्ष्य भास्करम् । स पुनर्योगमास्थाय मोक्षमार्गोपलब्धये ॥ ९ ॥
प्रजहास ततो हासं शुकः सम्प्रेक्ष्य भास्करम् । स पुनर्योगमास्थाय मोक्षमार्गोपलब्धये ॥
Verse 10
महायोगीश्वरो भूत्वा सोऽत्यक्रामद्विहायसम् । अंतरीक्षचरः श्रीमान्व्यासपुत्रः सुनिश्चितः ॥ १० ॥
महायोगीश्वरो भूत्वा सोऽत्यक्रामद्विहायसम् । अंतरीक्षचरः श्रीमान् व्यासपुत्रः सुनिश्चितः ॥
Verse 11
तमुंद्यंतं द्विजश्रेष्टं वैनतेयसमद्युतिम् । ददृशुः सर्वभूतानि मनोमारुतरंहसम् ॥ ११ ॥
तमुद्यन्तं द्विजश्रेष्ठं वैनतेयसमद्युतिम् । ददृशुः सर्वभूतानि मनोमारुतरंहसम् ॥
Verse 12
यथाशक्ति यथान्यायं पूजयांचक्रिरे तथा । पुष्प वर्षैश्च दिव्यैस्तमवचक्रुर्दिवौकसः ॥ १२ ॥
यथाशक्ति यथान्यायं पूजयांचक्रिरे तथा । पुष्पवर्षैश्च दिव्यैस्तमवचक्रुर्दिवौकसः ॥
Verse 13
तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे गंधर्वाप्सरसां गणाः । ऋषयश्चैव संसिद्धाः कोऽयं सिद्धिमुपागतः ॥ १३ ॥
तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे गन्धर्वाप्सरसां गणाः । ऋषयश्चैव संसिद्धाः कोऽयं सिद्धिमुपागतः ॥
Verse 14
ततोऽसौ स्वाह्रयं तेभ्यः कथयामास नारद । उवाच च महातेजास्तानृषीन्संप्रहर्षितः ॥ १४ ॥
ततोऽसौ स्वाह्रयं तेभ्यः कथयामास नारदः । उवाच च महातेजास्तानृषीन्संप्रहर्षितः ॥
Verse 15
पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै । तस्मै प्रतिवचोदेयं भवद्भिस्तु समाहितैः ॥ १५ ॥
पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै । तस्मै प्रतिवचो देयं भवद्भिस्तु समाहितैः ॥
Verse 16
बाढमुक्तस्ततस्तैस्तु लोकान्हित्वा चतुर्विधान् । तमो ह्यष्टविधं त्यक्त्वा जहौ पञ्चविधं रजः ॥ १६ ॥
तैर्बन्धैः सम्यग्विमुक्तः स चतुर्विधान् लोकान् परित्यज्य, अष्टविधं तमः परित्यक्त्वा पञ्चविधं रजः अपि जहौ।
Verse 17
ततः सत्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत् । ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिंगपूजिते ॥ १७ ॥
ततः धीमान् सत्त्वमपि जहौ; तदद्भुतमिवाभवत्। अनन्तरं स नित्ये निर्गुणे पदे, लिङ्गपूजिते, प्रतिष्ठितोऽभवत्।
Verse 18
ततः स श्रृङ्गेऽप्रतिमे हिमवन्मेरुसन्निभे । संश्लिष्टे श्वेतपीते च रुक्मरूप्यमये शुभे ॥ १८ ॥
ततः स हिमवन्मेरुसन्निभेऽप्रतिमे श्रृङ्गे प्राप्तः—शुभे संश्लिष्टे, श्वेतपीते च, रुक्मरूप्यमयेव।
Verse 19
शतयोजनविस्तारे तिर्यागूर्द्ध्च नारद । सोऽविशंकेन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकः ॥ १९ ॥
हे नारद, शतयोजनविस्तारे तिर्यगूर्ध्वं च; स शुकः अविशङ्केन मनसा तथैवाभ्यपतत्।
Verse 20
ते श्रृङ्गेऽत्यंतसंश्लिष्टे सहसैव द्विधाकृते । अदृश्येतां द्विजश्रेष्ट तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २० ॥
तेऽत्यन्तसंश्लिष्टे श्रृङ्गे सहसैव द्विधाकृते, द्विजश्रेष्ठ, अदृश्येताम्; तदद्भुतमिवाभवत्।
Verse 21
ततः पर्वतश्रृंगाभ्यां सहसैव विनिःसृतः । न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः ॥ २१ ॥
ततः स सहसैव पर्वतशृङ्गयोर्मध्ये विनिःसृतः। तस्य गतिं पर्वतोत्तमोऽपि न निरोद्धुं न प्रतिहन्तुं शशाक॥
Verse 22
ततो मंदाकिनीं दिव्या मुपरिष्टादभिव्रजन् । शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननम् ॥ २२ ॥
ततो दिव्यां मन्दाकिनीमुपरिष्टादभिव्रजन् धर्मात्मा शुकः पुष्पितद्रुमकाननं ददर्श॥
Verse 23
तस्यां क्रीडासु निरताः स्नांति चैवाप्सरोगणाः । निराकारं तु साकाराददृशुस्तं विवाससः ॥ २३ ॥
तस्यां क्रीडासु निरताः स्नान्ति चाप्सरसां गणाः। विवाससो देहवन्तोऽपि निराकारं तं साकाराददृशुः॥
Verse 24
तं प्रक्रमंतमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः । उत्तमां गतिमास्थाय पृष्टतोऽनुससार ह ॥ २४ ॥
तं प्रक्रमन्तमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः। उत्तमां गतिमास्थाय पृष्ठतोऽनुससार ह॥
Verse 25
शुकस्तु मारुतादूर्द्ध्वं गतिं कृत्वां तरिक्षगाम् । दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतोऽभवत्तदा ॥ २५ ॥
शुकस्तु मारुतादूर्ध्वं गतिं कृत्वा तरिक्षगाम्। स्वप्रभावं प्रदर्श्य तदा सर्वभूतोऽभवत्॥
Verse 26
अथ योगगतिं व्यासः समास्थाय महातपाः । निमेषांतरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ ॥ २६ ॥
अथ योगगतिं व्यासः समास्थाय महातपाः । निमेषान्तरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ ॥
Verse 27
स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं गतं शुकम् । शशंसुर्मुनयः सिद्धा गतिं तस्मै सुतस्य ताम् ॥ २७ ॥
स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं गतं शुकम् । शशंसुर्मुनयः सिद्धा गतिं तस्मै सुतस्य ताम् ॥
Verse 28
ततः शुकेतिशब्देन दीर्घेण क्रंदितं तदाः । स्वयं पित्रा स्वरेणोञ्चैस्त्रींल्लोकाननुनाद्य वै ॥ २८ ॥
ततः शुकेतिशब्देन दीर्घेण क्रन्दितं तदा । स्वयं पित्रा स्वरेणोच्चैस्त्रींल्लोकाननुनाद्य वै ॥
Verse 29
शुकः सर्वगतिर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः । प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोः शब्देनानुनादयन् ॥ २९ ॥
शुकः सर्वगतिर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः । प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोः शब्देनानुनादयन् ॥
Verse 30
तत एकाक्षरं नादं भोरित्येवमुदीरयन् । प्रत्याहरज्जगत्सर्वमुञ्चैः स्थावरजंगमम् ॥ ३० ॥
तत एकाक्षरं नादं भोरित्येवमुदीरयन् । प्रत्याहरज्जगत्सर्वमुच्चैः स्थावरजङ्गमम् ॥
Verse 31
ततः प्रभृति वाऽद्यापि शब्दानुञ्चारितान्पृथक् । गिरिगह्वरपृष्टेषु व्याजहार शुकं प्रति ॥ ३१ ॥
ततः प्रभृति अद्यापि पृथगुच्चारिताः शब्दाः गिरिगह्वरपृष्ठेषु प्रतिध्वनन्ति, शुकं प्रति व्याजहारन्त इव॥
Verse 32
अंतर्हितप्रभावं तं दर्शयित्वा शुकस्तदा । गुणान्संत्यज्य सत्त्वादीन्पदमध्यगमत्परम् ॥ ३२ ॥
तदा शुकः अन्तर्हितं तं दिव्यप्रभावं प्रकाश्य, सत्त्वादीन् गुणान् संत्यज्य, परमं पदम् अध्यगमत्॥
Verse 33
महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसः । सोऽनुनीतो भगवता व्यासो रुद्रेण नारद ॥ ३३ ॥
पुत्रस्यामिततेजसो महिमानं दृष्ट्वा, नारद, व्यासो भगवता रुद्रेण अनुनीतः सान्त्वितश्चाभवत्॥
Verse 34
किमु त्वं ताम्यसि मुने पुत्रं प्रति समाकुलः । पश्यसि विप्र नायांतं ब्रह्यभूतं निजांतिरे ॥ ३४ ॥
किं त्वं ताम्यसि मुने पुत्रं प्रति समाकुलः? पश्यसि न, विप्र, ब्रह्मभूतं तं निजान्तिके स्थितम्॥
Verse 35
इत्येवमनुनीतोऽसौ व्यासः पुनरुप्राव्रजत् । श्वाश्रमं स शुको ब्रह्मभूतो लोकांश्चचार ह ॥ ३५ ॥
एवं स व्यासः सान्त्वितोऽनुनीतश्च पुनः स्वाश्रमं प्राव्रजत्; शुकस्तु ब्रह्मभूतः सन् लोकान् विचचार ह॥
Verse 36
तत कालांतरे ब्रह्मन्व्यासः सत्यवतीसुतः । नरनारायणौ द्रष्टुं ययौ बदरिकाश्रमम् ॥ ३६ ॥
ततः कालान्तरे ब्रह्मन् सत्यवतीसुतो व्यासः । नरनारायणौ द्रष्टुं बदरिकाश्रमं ययौ ॥
Verse 37
तत्र दृष्ट्वा तु तौ देवौ तप्यमानो महत्तपः । स्वयं च तत्र तपसि स्थितः शुकमनुस्मरन् ॥ ३७ ॥
तत्र दृष्ट्वा तु तौ देवौ तप्यमानो महत्तपः । स्वयं च तत्र तपसि स्थितः शुकमनुस्मरन् ॥
Verse 38
यावत्तत्र स्थितो व्यासः शुकः परमयोगवित् । श्वेतद्वीपं गतस्तात यत्र त्वमगमः पुरा ॥ ३८ ॥
यावत्तत्र स्थितो व्यासः शुकः परमयोगवित् । श्वेतद्वीपं गतस्तात यत्र त्वमगमः पुरा ॥
Verse 39
तत्र दृष्टप्रभावस्तु श्रीमान्नारायणः प्रभुः । दृष्टः श्रुतिविमृग्यो हि देवदेवो जनार्दनः ॥ ३९ ॥
तत्र दृष्टप्रभावस्तु श्रीमान्नारायणः प्रभुः । दृष्टः श्रुतिविमृग्यो हि देवदेवो जनार्दनः ॥
Verse 40
स्तुतश्च शुकदेवेन प्रसन्नः प्राह नारद । श्रीभगवानुवाच । त्वया दृष्टोऽस्मि योगीन्द्र सर्वदेवरहःस्थितः ॥ ४० ॥
स्तुतश्च शुकदेवेन प्रसन्नः प्राह नारद । श्रीभगवानुवाच । त्वया दृष्टोऽस्मि योगीन्द्र सर्वदेवरहःस्थितः ॥
Verse 41
सनत्कुमारादिष्टेन सिद्धो योगेन वाडव । त्वं सदागतिमार्गस्थो लोकान्पश्य यथेच्छया ॥ ४१ ॥
सनत्कुमारोपदिष्टेन सिद्धेन योगेन वाडव । त्वं सदागतिमार्गस्थो लोकान् पश्य यथेच्छया ॥
Verse 42
इत्युक्तो वासुदेवेन तं नत्वारणिसंभवः । वैकुंठं प्रययौ विप्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥
इत्युक्तो वासुदेवेन तं नत्वा अरणिसंभवः । वैकुण्ठं प्रययौ विप्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥
Verse 43
वैमानिकैः सुरैर्जुष्टं विरजापरिचेष्टितम् । यं भांतमनुभांत्येते लोकाः सर्वेऽपि नारद ॥ ४३ ॥
वैमानिकैः सुरैर्जुष्टं विरजापरिचेष्टितम् । यं भान्तमनुभान्त्येते लोकाः सर्वेऽपि नारद ॥
Verse 44
यत्र विदुमसोपानाः स्वर्णरत्नविचित्रिताः । वाप्य उत्पलंसंछन्नाः सुरस्त्रीक्रीडनाकुलाः ॥ ४४ ॥
यत्र विदुमसोपानाः स्वर्णरत्नविचित्रिताः । वाप्य उत्पलसंस्छन्नाः सुरस्त्रीक्रीडनाकुलाः ॥
Verse 45
दिव्यैर्हंसकुलैर्घुष्टाः स्वच्छांबुनिभृताः सदा । तत्र द्वाःस्थैश्चतुर्हस्तेनार्नाभरणभूषितैः ॥ ४५ ॥
दिव्यैर्हंसकुलैर्घुष्टाः स्वच्छाम्बुनिभृताः सदा । तत्र द्वाःस्थैश्चतुर्हस्तैर्नानाभरणभूषितैः ॥
Verse 46
विष्वक्सेनानुगैः सिद्धैः कुमुदाद्यैरवा रितः । प्रविश्याभ्यांतरं तत्र देवदेवं चतुर्भुजम् ॥ ४६ ॥
विष्वक्सेनानुगैः सिद्धैः कुमुदाद्यैरनावृतः स निर्बाधं तत्राभ्यन्तरं प्रविश्य देवदेवं चतुर्भुजं ददर्श॥
Verse 47
शांतं प्रसन्नवदनं पीतकौशेयवाससम् । शंखचक्रगदापद्मैर्मूर्तिमद्भिरुपासितम् ॥ ४७ ॥
शान्तं प्रसन्नवदनं पीतकौशेयवाससं शङ्खचक्रगदापद्मधारिणं मूर्तिमद्भिरुपासितं ददर्श॥
Verse 48
वक्षस्थलस्थया लक्ष्म्या कौस्तुभेन विराजितम् । कटीसूत्रब्रह्मसूत्रकटकांगदभूषितम् ॥ ४८ ॥
वक्षःस्थलस्थया लक्ष्म्या कौस्तुभेन च विराजितं कटीसूत्रब्रह्मसूत्रकटकाङ्गदभूषणैरलङ्कृतं ददर्श॥
Verse 49
भ्राजत्किरीटवलयं मणिनूपुरशोभितम् । ददर्श सिद्धनि करैः सेव्यमानमहर्निशम् ॥ ४९ ॥
भ्राजत्किरीटवलयं मणिनूपुरशोभितं तं ददर्श; सिद्धनिकरैः सेव्यमानं दिवानिशमविरतम्॥
Verse 50
तं दृष्ट्वा भक्तिभावेन तुष्टाव मधुसूदनम् । शुक उवाच । नमस्ते वासुदेवाय सर्वलोकैकसाक्षिणे ॥ ५० ॥
तं दृष्ट्वा भक्तिभावेन मधुसूदनं तुष्टाव। शुक उवाच—नमस्ते वासुदेवाय सर्वलोकैकसाक्षिणे॥
Verse 51
जगद्बीजस्वरूपाय पूर्णाय निभृतात्मने । हरये वासुकिस्थाय श्वेतद्वीपनिवासिने ॥ ५१ ॥
जगद्बीजस्वरूपाय पूर्णाय निभृतात्मने । हरये वासुकिस्थाय श्वेतद्वीपनिवासिने ॥
Verse 52
हंसाय मत्स्यरूपाय वाराहतनुधारिणे । नृसिंहाय ध्रुवेज्याय सांख्ययोगेश्वराय च ॥ ५२ ॥
हंसाय मत्स्यरूपाय वाराहतनुधारिणे । नृसिंहाय ध्रुवेज्याय सांख्ययोगेश्वराय च ॥
Verse 53
चतुःसनाय कूर्माय पृथवे स्वसुरवात्मने । नाभेयाय जगद्धात्रे विधात्रेंऽतकारय च ॥ ५३ ॥
चतुःसनाय कूर्माय पृथवे स्वसुरवात्मने । नाभेयाय जगद्धात्रे विधात्रेंऽतकारय च ॥
Verse 54
भार्गवेंद्राय रामाय राघवाय पराय च । कृष्णाय वेदकर्त्रे च बुद्धकल्किस्वरूपिणे ॥ ५४ ॥
भार्गवेंद्राय रामाय राघवाय पराय च । कृष्णाय वेदकर्त्रे च बुद्धकल्किस्वरूपिणे ॥
Verse 55
चतुर्व्युहाय वेद्याय ध्येयाय परमात्मने । नरनारायणाख्याय शिषिविष्टाय विष्णवे ॥ ५५ ॥
चतुर्व्युहाय वेद्याय ध्येयाय परमात्मने । नरनारायणाख्याय शिषिविष्टाय विष्णवे ॥
Verse 56
ऋतधाम्ने विधाम्ने च सुपर्णाय स्वरोचिषे । ऋभवे सुव्रताख्याय सुधाम्ने चाजिताय च ॥ ५६ ॥
ऋतधाम्ने विधाम्ने च सुपर्णाय स्वरोचिषे । ऋभवे सुव्रताख्याय सुधाम्ने चाजिताय च ॥ ५६ ॥
Verse 57
विश्वरूपाय विश्वाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे । यज्ञाय यज्ञभोक्ते च स्थविष्ठायाणवेऽर्थिने ॥ ५७ ॥
विश्वरूपाय विश्वाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे । यज्ञाय यज्ञभोक्ते च स्थविष्ठायाणवेऽर्थिने ॥ ५७ ॥
Verse 58
आदित्यसोमनेत्राय सहओजोबलाय च । ईज्याय साक्षिणेऽजायबहुशीर्षांघ्रिबाहवे ॥ ५८ ॥
आदित्यसोमनेत्राय सहओजोबलाय च । ईज्याय साक्षिणेऽजायबहुशीर्षांघ्रिबाहवे ॥ ५८ ॥
Verse 59
श्रीशाय श्रीनिवासाय भक्तवश्याय शार्ङ्गिणे । अष्टप्रकृत्यधीशाय ब्रह्मणेऽनंतसक्तये ॥ ५९ ॥
श्रीशाय श्रीनिवासाय भक्तवश्याय शार्ङ्गिणे । अष्टप्रकृत्यधीशाय ब्रह्मणेऽनंतसक्तये ॥ ५९ ॥
Verse 60
बृहदारण्यवेद्याय हृषीकेशाय वेधसे । पुंडरीकनिभाक्षाय क्षेत्रज्ञाय विभासिने ॥ ६० ॥
बृहदारण्यवेद्याय हृषीकेशाय वेधसे । पुंडरीकनिभाक्षाय क्षेत्रज्ञाय विभासिने ॥ ६० ॥
Verse 61
गोविंदाय जगत्कर्त्रे जगन्नाथाय योगिने । सत्याय सत्यसंधाय वैकुंठायाच्युताय च ॥ ६१ ॥
गोविन्दाय जगत्कर्त्रे जगन्नाथाय योगिने । सत्याय सत्यसन्धाय वैकुण्ठायाच्युताय च ॥
Verse 62
अधोक्षजाय धर्माय वामनाय त्रिधातवे । घृतार्चिषे विष्णवे तेऽनंताय कपिलायय च ॥ ६२ ॥
अधोक्षजाय धर्माय वामनाय त्रिधातवे । घृतार्चिषे विष्णवे तेऽनन्ताय कपिलाय च ॥
Verse 63
विरिंचये त्रिककुदे ऋग्यजुःसामरूपिणे । एकश्रृंगाय च शुचिश्रवसे शास्त्रयोनये ॥ ६३ ॥
विरिञ्चये त्रिककुदे ऋग्यजुःसामरूपिणे । एकशृङ्गाय च शुचिश्रवसे शास्त्रयोनये ॥
Verse 64
वृषाकपय ऋद्धाय प्रभवे विश्वकर्मणे । भूर्भुवुःस्वःस्वरूपाय दैत्यघ्ने निर्गुणाय च ॥ ६४ ॥
वृषाकपये ऋद्धाय प्रभवे विश्वकर्मणे । भूर्भुवःस्वःस्वरूपाय दैत्यघ्ने निर्गुणाय च ॥
Verse 65
निरंजनाय नित्याय ह्यव्ययायाक्षराय च । नमस्ते पाहि मामीश शरणागतवत्सल ॥ ६५ ॥
निरञ्जनाय नित्याय ह्यव्ययायाक्षराय च । नमस्ते पाहि मामीश शरणागतवत्सल ॥
Verse 66
इति स्तुतः स भगवाञ्च्छंखचक्रगदाधरः । आरणेयमुवाचेदं भृशं प्रणतवत्सलः ॥ ६६ ॥
इति स्तुतो भगवान् शङ्खचक्रगदाधरः । भृशं प्रणतवत्सलः स आरणेयमिदं वचः प्रोवाच ॥
Verse 67
श्रीभगवानुवाच । व्यासपुत्र महाभाग प्रीतोऽस्मि तव सुव्रत । विद्यामाप्नुहि भक्तिं च ज्ञानी त्वं मम रूपधृक् ॥ ६७ ॥
श्रीभगवानुवाच । व्यासपुत्र महाभाग सुव्रत तव प्रीतोऽस्मि । विद्याम् आप्नुहि भक्तिं च; त्वं ज्ञानी मम रूपधृक् ॥
Verse 68
यद्रूपं मम दृष्टं प्राक् श्वेतद्वीपे त्वया द्विज । सोऽहमेवावतारार्थं स्थितो विश्वंभरात्मकः ॥ ६८ ॥
यद्रूपं मम पूर्वं श्वेतद्वीपे त्वया दृष्टं द्विज । स एव अहं अवतारार्थं विश्वंभरात्मना अत्र स्थितः ॥
Verse 69
सिद्धोऽसि त्वं महाभाग मोक्षधर्मानुनुचिंतया । वरलोकान्यथा वायुर्यथा रवं सविता तथा ॥ ६९ ॥
सिद्धोऽसि त्वं महाभाग मोक्षधर्मानुचिन्तया । यथा वायुः वरलोकान् यथा सविता रश्मीन् प्रसारयति तथा त्वम् उत्तमान् लोकान् प्राप्नोषि ॥
Verse 70
नित्यमुक्तस्वरूपस्त्वं पूज्यमानः सुरैर्नरैः । भक्तिर्हि दुर्लभा लोके मयि सर्वपरायणे ॥ ७० ॥
नित्यमुक्तस्वरूपस्त्वं सुरैर्नरैश्च पूज्यसे । मयि सर्वपरायणे भक्तिरेव हि लोके दुर्लभा ॥
Verse 71
तां लब्ध्वा नापरं किंचिल्लब्धव्यमवशिष्यते । आकल्पांतः तपः संस्थौ नरनारायणावृषी ॥ ७१ ॥
तां प्राप्त्वा नापरं किञ्चिद् लब्धव्यमवशिष्यते। आकल्पान्तं तपःस्थौ तौ नरनारायणौ मुनि॥
Verse 72
तयोर्निदेशतो व्यासो जनक स्तव सुव्रतः । कर्ता भागवतं शास्त्रं तदधीष्व भुवं व्रज ॥ ७२ ॥
तयोर्निदेशतः व्यासो जनक त्वं सुव्रतः। कर्ता भागवतं शास्त्रं तदधीष्व भुवं व्रज॥
Verse 73
स तप्यति तपस्त्वद्य पर्वते गंधमादने । त्वद्वियोगेन खिन्नात्मा तं प्रसादय मत्प्रियम् ॥ ७३ ॥
स तप्यति तपस्त्वद्य पर्वते गन्धमादने। त्वद्वियोगेन खिन्नात्मा तं प्रसादय मत्प्रियम्॥
Verse 74
एवमुक्तः शुको विप्र नमस्कृत्य चतुर्भुजम् । यथागतं निवृत्तोऽसौ पितुरंतिकमागमत् ॥ ७४ ॥
एवमुक्तः शुको विप्र नमस्कृत्य चतुर्भुजम्। यथागतं निवृत्तोऽसौ पितुरन्तिकमागमत्॥
Verse 75
अथ तं स्वंतिके दृष्ट्वा पाराशर्य्यः प्रतापवान् । पुत्रं प्राप्य प्रहृष्टात्मा तपसो निववर्त ह ॥ ७५ ॥
अथ तं स्वान्तिके दृष्ट्वा पाराशर्यः प्रतापवान्। पुत्रं प्राप्य प्रहृष्टात्मा तपसो निववर्त ह॥
Verse 76
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । आरणेयसमायुक्तः स्वाश्रमं समुपागमत् ॥ ७६ ॥
नारायणं प्रणम्य तथा नरं नरोत्तमम् । आरणेयसमन्वितः स्वाश्रमं पुनरागमत् ॥
Verse 77
नारायणनियोगात्तु त्वन्मुखेन मुनीश्वर । चकार संहितां दिव्यां नानाख्यानसमन्विताम् ॥ ७७ ॥
नारायणनियोगेन तव वक्त्राद् मुनीश्वर । दिव्यां संहितां चकार नानाख्यानसमन्विताम् ॥
Verse 78
वेदतुल्यां भागवतीं हरिभक्तिविवर्द्धिनीम् । निवृत्तिनिरतं पुत्रं शुकमध्यापयञ्च ताम् ॥ ७८ ॥
वेदतुल्यां भागवतीं हरिभक्तिविवर्द्धिनीम् । निवृत्तिनिरतं पुत्रं शुकं तामध्यापयत् ॥
Verse 79
आत्मारामोऽपि भगवान्पाराशर्यात्मजः शुकः । अधीतवान्संहितां वै नित्यं विष्णुजनप्रियाम् ॥ ७९ ॥
आत्मारामोऽपि भगवान् पाराशर्यात्मजः शुकः । संहितां विष्णुजनप्रियां नित्यं समधीतवान् ॥
Verse 80
एवमेते समाख्याता मोक्षधर्मास्तवानध । पठतां श्रृण्वतां चापि हरिभक्तिविवर्द्धनाः ॥ ८० ॥
एवं ते कथिता मोक्षधर्मा अनघ । पठतां शृण्वतां चैव हरिभक्तिविवर्द्धनाः ॥
Frequently Asked Questions
It dramatizes Śuka’s all-pervasive realization: he answers while ‘facing in every direction’ as the Self of all, and the continuing echo in caves functions as a narrative sign of siddhi and non-local identity—liberation expressed as cosmic resonance rather than bodily location.
By presenting liberation as guṇa-transcendence and all-pervading selfhood rather than a single terrestrial residence, while also affirming higher divine realms (Śvetadvīpa/Vaikuṇṭha) as revelatory ‘abodes’ where the Lord becomes visible to perfected devotion.
It anchors nirguṇa attainment within a bhakti-compatible vision: the transcendent is approached through a manifest form (conch, discus, mace, lotus), integrating saguṇa worship, avatāra remembrance, and the claim that the Vedas seek Him yet He becomes directly seen by the devotee.
It provides Purāṇic authorization: Nara-Nārāyaṇa instruct Vyāsa, and the Lord directs Śuka to study and return to console Vyāsa—linking mokṣa pedagogy to the formation and transmission of a major bhakti text.