Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline

Verse 1

भरद्वाज उवाच । यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्टते । श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः ॥ १ ॥

भरद्वाज उवाच—यदि प्राणपतिः वायुः, वायुरेव सर्वं विचेष्टते, श्वसित्याभाषते च; तर्हि जीवः स्वातन्त्र्येण निरर्थकः स्यात्।

Verse 2

य ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निनैवोपलभ्यते । अग्निर्जरयते चैतत्तदा जीवो निरर्थकः ॥ २ ॥

य ऊष्मभावः आग्नेयः स वह्निनैवोपलभ्यते; अग्निश्चैतद्देहं जरयति। तदा यदि जीवः केवल ऊष्मा-रूपः, स निरर्थकः स्यात्।

Verse 3

जंतोः प्रम्नियमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते । वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥ ३ ॥

जंतोः प्रम्नियमाणस्य मरणकाले जीवो नैवोपलभ्यते; वायुरेव जहात्येनम्, ऊष्मभावश्च नश्यति।

Verse 4

यदि वाथुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना । वायुमंजलवत्पश्येद्गच्छेत्सह मरुद्गुणैः ॥ ४ ॥

यदि जीवो वायुमयः स्यात्, अथवा वायुना संश्लेषमात्रः; तर्हि स वायुमञ्जलवत् दृश्येत, मरुद्गुणैः सह गच्छेत्।

Verse 5

संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥ ५ ॥

तेन सह संश्लेषो यदि वा, यदि तस्मात् प्रणश्यति; महार्णवात् विमुक्तत्वात् अन्यत् भवति—केवलं सलिलभाजनम्॥

Verse 6

कृपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने । क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा ॥ ६ ॥

कूपे वा सलिलं दद्यात्, हुताशने वा प्रदीपं निक्षिपेत्; क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत—यथा नश्यति असौ तथा॥

Verse 7

पंचधारणके ह्यस्मिञ्छरीरे जीवितं कृतम् । येषामन्यतराभावाञ्चतुर्णां नास्ति संशयः ॥ ७ ॥

पञ्चधारणके ह्यस्मिन् शरीरे जीवितं प्रतिष्ठितम्; येषाम् अन्यतराभावात् चतुर्णां नास्ति संशयः॥

Verse 8

नश्यंत्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् । नश्यते कोष्टभेदार्थमग्रिर्नश्यत्यभोजनात् ॥ ८ ॥

अनाहाराद् आपो नश्यन्ति, उच्छ्वासनिग्रहात् वायुः; कोष्ठभेदार्थम् (शुद्ध्यर्थं) क्रिया, अभोजनाद् अग्निर्नश्यति॥

Verse 9

व्याधित्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते । पीडितेऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पंचताम् ॥ ९ ॥

व्याधि-त्राण-परिक्लेशैः शरीरं (मेदिनी) शीर्यते; एषाम् अन्यतरे पीडिते संघातः पञ्चतां याति—विलयं गच्छति॥

Verse 10

तस्मिन्पंचत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति । किं खेदयति वा जीवः किं श्रृणोति ब्रवीति च ॥ १० ॥

तस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने देहे, जीवः किमनुधावति? किमर्थं वा स खिद्यते? किं शृणोति, किं वा ब्रवीति च?

Verse 11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यतिमामिति । यो दत्त्वा म्रियते जंतुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥ ११ ॥

एषा गौः परलोकस्थं मां तारयिष्यतीति मत्वा, यो दत्त्वा म्रियते जन्तुः—सा गौः कं तारयिष्यति?

Verse 12

गौश्चप्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा । इहैव विलयं यांति कुतस्तेषां समागमः ॥ १२ ॥

गौश्च प्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा; इहैव विलयं यान्ति, कुतस्तेषां समागमः?

Verse 13

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च । अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः ॥ १३ ॥

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च; अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः?

Verse 14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति । जीवन्यस्य प्रवर्तंते मृतः क्व पुनरेष्यति ॥ १४ ॥

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति; जीवन्यस्य प्रवर्तन्ते, मृतः क्व पुनरेष्यति?

Verse 15

जीवमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते । मृताः प्रणश्यंति बीजाद्बीजं प्रणश्यति ॥ १५ ॥

आदौ जीवमात्रमेव सृष्टं यदिदं जगत् परिवर्तते। मृताः प्रणश्यन्ति, बीजाद्बीजं जनयित्वापि बीजं नश्यति॥१५॥

Verse 16

इति मे संशयो ब्रह्मन्हृदये परिधावति । त निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम् ॥ १६ ॥

इति मे संशयो ब्रह्मन् हृदये परिधावति। तं निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम्॥१६॥

Verse 17

सनंदन उवाच । एवं पृष्टस्तदानेन स भृगर्ब्रह्मणः सुतः । पुनराहु मुनिश्रेष्ट तत्संदेहनिवृत्तये ॥ १७ ॥

सनन्दन उवाच। एवं पृष्टस्तदानेन स भृगुर्ब्रह्मणः सुतः। पुनराह मुनिश्रेष्ठ तत्सन्देहनिवृत्तये॥१७॥

Verse 18

भृगुरुवाच । न प्राणाः सन्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च । याति देहांतरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १८ ॥

भृगुरुवाच। न प्राणाः सन्ति जीवस्य न दत्तस्य न कृतस्य च। याति देहान्तरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते॥१८॥

Verse 19

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति । समिधामग्निदग्धानां यथाग्रिर्द्दश्यते तथा ॥ १९ ॥

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे न प्रणश्यति। समिधामग्निदग्धानां यथाग्निर्दृश्यते तथा॥१९॥

Verse 20

भरद्वाज उवाच । अग्नेर्यथा तस्य नाशात्तद्विनाशो न विद्यते । इन्धनस्योपयोगांते स वाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २० ॥

भरद्वाज उवाच—यथा वह्निः प्रकटज्वालानाशेऽपि न तत्त्वतो नश्यति; इन्धनस्योपयोगान्ते स एवाग्निर्नोपलभ्यते—तथैव वस्तु तिष्ठति, केवलं रूपप्रतीतिः निवर्तते।

Verse 21

नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिन्धनम् । गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते ॥ २१ ॥

नश्यतीत्येव जानामि—शान्तमग्निमनिन्धनम्; यस्य न गतिः, न प्रमाणम्, न च संस्थानं विद्यते—तस्य केवलं निवृत्तिः इवोच्यते।

Verse 22

भृगुरुवाच । समिधामुपयोगांते स चाग्निर्नोपलभ्यते । नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिंधनम् ॥ २२ ॥

भृगुरुवाच—समिधामुपयोगान्ते स चाग्निर्नोपलभ्यते; नश्यतीत्येव जानामि शान्तमग्निमनिन्धनम्—इति मे निश्चयः।

Verse 23

गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते । समिधामुपयोगांते यथाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २३ ॥

यस्य न गतिः, न प्रमाणं, न संस्थानं विद्यते; समिधामुपयोगान्ते यथाग्निर्नोपलभ्यते—तथैव परं तत्त्वं न लक्ष्यते।

Verse 24

आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः । तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः ॥ २४ ॥

आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो निराश्रयः; तथा शरीरसन्त्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः—नारायणस्मृत्या शान्तिं याति।

Verse 25

न नश्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः । प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् ॥ २५ ॥

न नश्यति सुसूक्ष्मत्वात् यथा ज्योतिः न संशयः। प्राणान् धारयते ह्यग्निः स एव जीव इति धार्यताम्॥२५॥

Verse 26

वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् । तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम् ॥ २६ ॥

वायुसंधारणो ह्यग्निः नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात्। तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम्॥२६॥

Verse 27

पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः । जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ॥ २७ ॥

पतितं याति भूमित्वम् अयनं तस्य हि क्षितिः। जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च॥२७॥

Verse 28

आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति । तेषां त्रयाणामेकत्वाद्वयं भूमौ प्रतिष्टितम् ॥ २८ ॥

आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिः तमनुगच्छति। तेषां त्रयाणामेकत्वात् द्वयं भूमौ प्रतिष्ठितम्॥२८॥

Verse 29

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः । अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमंतः शरीरिणः ॥ २९ ॥

यत्र खं तत्र पवनः तत्राग्निः यत्र मारुतः। अमूर्तयस्ते विज्ञेयाः मूर्तिमन्तः शरीरिणः॥२९॥

Verse 30

भरद्वाज उवाच । यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु । जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ ३० ॥

भरद्वाज उवाच—यदि शरीरिषु भूमिरापः खमग्निर्मारुतश्च सन्ति, तर्हि तत्र जीवस्य किं लक्षणं? हेऽनघ, एतन्मे सम्यगाचक्ष्व।

Verse 31

पंचात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके । शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुभिच्छामि यादृशम् ॥ ३१ ॥

पञ्चात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके प्राणिनां शरीरे, जीवः कीदृश इति वेत्तुमिच्छामि।

Verse 32

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये । भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये, शरीरे भिद्यमानेऽपि परीक्ष्यमाणे च, जीवो नैवोपलभ्यते।

Verse 33

यद्यजीवशरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् । शरीरे मानसे दुःख कस्तां वेदयते रुजम् ॥ ३३ ॥

यदि शरीरं जडं पञ्चमहाभूतसमन्वितं, तर्हि शरीरे मनसि च दुःखोत्पत्तौ, कः तां रुजं वेदयते?

Verse 34

श्रृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यांन श्रृणोति तत् । महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ ३४ ॥

जीवः कथितं शृणोति, न तु कर्णाभ्यां तदेव शृणोति; हे महर्षे, मनसि व्यग्रे सति जीवो निरर्थक इव भवति।

Verse 35

सर्वे पश्यंति यदृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ३५ ॥

सर्वे जनाः मनोयुक्तेन चक्षुषा एव दृश्यं पश्यन्ति। मनसि व्याकुले सति चक्षुः पश्यन्नपि न यथार्थं पश्यति॥

Verse 36

न पश्यति न चाघ्राति न श्रृणोति न भाषते । न च स्मर्शमसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ ३६ ॥

निद्रावशगतः सन् न पश्यति न चाघ्राति, न श्रृणोति न भाषते। स्पर्शमपि न वेत्ति, पुनर्निद्राया एव वशे स्थितः॥

Verse 37

हृष्यति क्रुद्ध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः । इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाक्यं वाचयते च कः ॥ ३७ ॥

अत्र कः हृष्यति वा क्रुद्ध्यते? कः शोचति, कश्च उद्विजते? कः इच्छति, कः ध्यायति, कः द्वेष्टि, कश्च वाक्यानि वदति वा वाचयति?

Verse 38

भृगुरुवाच । तं पंचसाधारणमत्र किंचिच्छरीरमेको वहतेंऽतरात्मा । स वेत्ति गंधांश्च रसाञ्छुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च येऽल्ये ॥ ३८ ॥

भृगुरुवाच—अत्र पञ्चसाधारणं किञ्चित् शरीरं एक एव अन्तरात्मा वहति। स एव गन्धान् रसांश्च शब्दांश्च स्पर्शं रूपं च, ये चान्ये गुणाः, तान् वेत्ति॥

Verse 39

पंचात्मके पंचगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोंऽतरात्मा । सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम् ॥ ३९ ॥

पञ्चात्मके देहे पञ्चगुणप्रदर्शी सर्वगात्रानुगतः अन्तरात्मा वर्तते। स एव अत्र सुखदुःखानि वेत्ति; तस्मात् विप्रयोगे तु देहः किञ्चिदपि न वेत्ति॥

Verse 40

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्यभवश्च पावके । तदा शांते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति ॥ ४० ॥

यदा पावके न रूपं न स्पर्शो नोष्णभावश्च दृश्यते, तदा शान्ते शरीराग्नौ देहत्यागेन तत् सर्वं नश्यति॥

Verse 41

आपोमयमिदं सर्वमापोमूर्तिः शरीरिणाम् । तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥ ४१ ॥

आपोमयं जगत्सर्वम्; शरीरिणामपि देहाः आपोमूर्तयः। तत्र मानसो ब्रह्मा आत्मा सर्वभूतेषु लोककृत् स्थितः॥

Verse 42

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् । तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिंदुरिव पुष्करे ॥ ४२ ॥

तं आत्मानं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम्। यः देहे तस्मिन् संश्रितः, स पुष्करपत्रस्थोऽब्बिन्दुरिव न लिप्यते॥

Verse 43

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् । तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम् ॥ ४३ ॥

तं क्षेत्रज्ञं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम्। तमो रजः सत्त्वं चेति जीवस्यैते गुणा इति विद्धि॥

Verse 44

अचेतनं जीवगुणं वदंति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । अतः परं क्षेत्रविदो वदंति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ४४ ॥

जीवगुणमचेतनं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम्। अतः परं क्षेत्रविदो वदन्ति, यः सप्त भुवनानि प्रावर्तयत्॥

Verse 45

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मुन इत्यबुद्धाः । जीवस्तु देहांतरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः ॥ ४५ ॥

देहभेदे जीवस्य न कश्चिद् विनाशोऽस्ति; ये तद् वदन्ति ते मिथ्यावादिनोऽबुद्धाः। जीवो देहान्तरं प्रयाति, तस्य दशाभेदानुसारात् शरीरभेदः प्रादुर्भवति॥

Verse 46

एवं भूतेषु सर्वेषु गूढश्चरति सर्वदा । दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४६ ॥

एवं सर्वेषु भूतेषु स गूढः सर्वदा चरति; सूक्ष्मया अग्र्यया बुध्या तत्त्वदर्शिभिः स तु दृश्यते॥

Verse 47

तं पूर्वापररात्रेषु युंजानः सततं बुधः । लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ४७ ॥

तं पूर्वापररात्रयोः सततं युञ्जानः बुधः, लब्धाहारः, विशुद्धात्मा, आत्मनि आत्मानं पश्यति॥

Verse 48

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानंत्यमश्नुते ॥ ४८ ॥

चित्तप्रसादेन शुभाशुभकर्म परित्यज्य, प्रसन्नात्मा आत्मनि स्थित्वा, अनन्तं सुखम् अश्नुते॥

Verse 49

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते । सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥ ४९ ॥

शरीरेषु मानसोऽग्निः ‘जीवः’ इति कथ्यते; भूताध्यात्मविनिश्चये प्रजापतेरेषा सृष्टिरिति निश्चयः॥

Verse 50

असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः । आत्मतेजोऽभिनि र्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥ ५० ॥

आदौ प्रजापतिः ब्रह्मा ब्राह्मणान् एव प्रथमं ससर्ज; स्वात्मतेजसः समुत्पन्नान्, भास्कराग्निसमप्रभान्।

Verse 51

ततः सत्यं च धर्मं च तथा ब्रह्म च शाश्वतम् । आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥ ५१ ॥

ततः प्रभुः सत्यं धर्मं च, तथा शाश्वतं ब्रह्म; आचारं शौचं च स्वर्गप्राप्त्यर्थं विधाय स्थापितवान्।

Verse 52

देवदानवगंधर्वा दैत्यासुरमहोरगाः । यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥ ५२ ॥

देवाः दानवाः गन्धर्वाः दैत्याः असुराः महोरगाः; यक्षराक्षसनागाः पिशाचाः तथा मनुजाश्च—एते सर्वेऽत्र परिगृहीताः।

Verse 53

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राणामसितस्तथा । भरद्वाज उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते ॥ ५३ ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रियाः वैश्याः शूद्राश्च तथा असिताः। भरद्वाज उवाच—चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते…

Verse 54

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम् । त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ ५४ ॥

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्तं सशोणितम्; त्वचोऽन्तः सर्वेषां क्षरति—कस्माद् वर्णो विभज्यते?

Verse 55

जंगमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ ५५ ॥

जङ्गमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः। तेषां नानावर्णरूपाणां कुतो वर्णविनिश्चयः॥५५॥

Verse 56

भृगुरुवाच । न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम् ॥ ५६ ॥

भृगुरुवाच— न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत्। ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम्॥५६॥

Verse 57

कामभोगाः प्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः । त्यक्तस्वकर्मरक्तांगास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥ ५७ ॥

कामभोगप्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः। त्यक्तस्वकर्मरक्ताङ्गास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः॥५७॥

Verse 58

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः । स्वधर्म्मन्नानुतिष्टंति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥ ५८ ॥

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः। स्वधर्मं नानुतिष्ठन्ति ते द्विजा वैश्यतां गताः॥५८॥

Verse 59

र्हिसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः । कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥ ५९ ॥

हिंसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः। कृष्णाः शौचपरिभ्रष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः॥५९॥

Verse 60

इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः । ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ॥ ६० ॥

इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः; ये तु ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तेषां तपो न नश्यति।

Verse 61

ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा । ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानंति तद्विदः ॥ ६१ ॥

ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांश्च; ब्रह्मैव पुरा सृष्टं येन तत्त्वविदो विदुः।

Verse 62

तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र द्विजातयः । पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः । सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतंत्रपरायणा ॥ ६२ ॥

तेषां बहुविधा अन्येऽपि तत्र तत्र द्विजातयः; पिशाचा राक्षसाः प्रेताः विविधा म्लेच्छजातयः। सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतन्त्रपरायणा।

Verse 63

भरद्वाज उवाच । ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम । वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ ६३ ॥

भरद्वाज उवाच— ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम? वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर।

Verse 64

भृगुरुवाच । जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः ॥ ६४ ॥

भृगुरुवाच— जातकर्मादिभिः संस्कारैः संस्कृतः शुचिर्भूत्वा, वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः।

Verse 65

शौचाचारस्थितः सम्यग्विद्याभ्यासी गुरुप्रियः । नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ ६५ ॥

शौचाचारनिष्ठः सम्यग्विद्याभ्यासपरायणः गुरुप्रियः । नित्यव्रती सत्यनिष्ठः स एव ब्राह्मणः प्रोच्यते ॥

Verse 66

सत्यं दानमथोऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा । तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ६६ ॥

सत्यं दानमद्रोहः आनृशंस्यं कृपा घृणा । तपोनिष्ठा यत्र दृश्यन्ते स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥

Verse 67

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः । दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ ६७ ॥

क्षात्रधर्मसमुद्भूतं कर्म सेवते वेदाध्ययनपरायणः । दानप्रतिग्रहे रतः स वै क्षत्रिय उच्यते ॥

Verse 68

विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ ६८ ॥

पश्वादिषु शीघ्रं प्रवृत्तः कृषौ दाने च रतः शुचिः । वेदाध्ययनसम्पन्नः स वै वैश्य इति संज्ञितः ॥

Verse 69

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः । त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ ६९ ॥

सर्वभक्ष्ये रतः नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः । वेदत्यागी अनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥

Verse 70

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च ॥ ७० ॥

श्रीलक्ष्मि, एतल्लक्षणं शूद्रेऽपि भवेत्, द्विजे तु न विद्यते। न हि शूद्रः शूद्रत्वेनैव, न च ब्राह्मणो ब्राह्मणत्वेनैव निश्चितः॥

Verse 71

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः ॥ ७१ ॥

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः कर्तव्यः। एतदेव ज्ञानानां पवित्रं, तथा चात्मसंयमः॥

Verse 72

वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ । नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात् ॥ ७२ ॥

वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ। नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्, तपो रक्षेत्तु मत्सरात्॥

Verse 73

विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ७३ ॥

मानापमानाभ्यां प्रमादतः विद्यामात्मानं च विचालयति जनः॥

Verse 74

यस्य सर्वे समारंभा निराशीर्बंधना द्विज । त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ७४ ॥

द्विज, यस्य सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनवर्जिताः। त्यागाग्नौ यस्य सर्वं हुतं, स त्यागी स च बुद्धिमान्॥

Verse 75

अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश्चरेत् । परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेंद्रियः ॥ ७५ ॥

अहिंसकः सर्वभूतेषु मैत्रीभावेन सञ्चरेत्। परिग्रहं परित्यज्य बुद्ध्या जितेन्द्रियः भवेत्॥

Verse 76

अशोकस्थानमाति वेदिह चामुत्र चाभयम् । तपोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्ममना ॥ ७६ ॥

अशोकस्थानमाप्नोति इह चामुत्र चाभयम्। तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना॥

Verse 77

अजितं जेतुकामेन व्यासंगेषु ह्यसंगिना । इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ॥ ७७ ॥

अजितं जेतुकामेन व्यासङ्गेष्वसङ्गिना। इन्द्रियैर्गृह्यते यत्तत् तद्व्यक्तमिति निश्चयः॥

Verse 78

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् । अविश्रंभेण मंतव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः ॥ ७८ ॥

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्। अविश्रम्भेण मन्तव्यं विश्रम्भे धारयेन्मनः॥

Verse 79

मनः प्राणेन गृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् । निवेदादेव निर्वाणं न च किंचिद्विच्चितयेत् ॥ ७९ ॥

मनः प्राणेन गृह्णीयात् प्राणं ब्रह्मणि धारयेत्। निवेदादेव निर्वाणं न च किञ्चिद्विचिन्तयेत्॥

Verse 80

सुखं वै ब्रह्मणो ब्रह्मन्निर्वेदेनाधिगच्छति । शौचे तु सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ॥ ८० ॥

हे ब्रह्मन्, निर्वेदेनैव ब्रह्मणः सुखं निश्चयेनाधिगच्छति। शौचे सततं युक्तः सदाचारसमन्वितश्च तस्मिन् पथि प्रवर्धते॥

Verse 81

स्वनुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् । सत्यंव्रतं तपः शौचं सत्यं विसृजते प्रजा ॥ ८१ ॥

भूतेषु स्वानुक्रोशो द्विजातीनां लक्षणं स्मृतम्। किन्तु प्रजा सत्यं त्यजति—सत्यव्रतं तपः शौचं च सत्यं च परित्यज्यते॥

Verse 82

सत्येन धार्यते लोकः स्वः सत्येनैव गच्छति । अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः ॥ ८२ ॥

सत्येन धार्यते लोकः सत्येनैव स्वर्गमश्नुते। अनृतं तमसो रूपं तेन तमसा ह्यधो नीयते॥

Verse 83

तमोग्रस्तान पश्यंति प्रकाशंतमसावृताः । सुदुष्प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च ॥ ८३ ॥

तमोग्रस्ताः प्रकाशं अपि तमसावृतं पश्यन्ति। ‘सुदुष्प्रकाशः’ इति वदन्ति; नरकः स तम एव॥

Verse 84

सत्यानृतं तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः । तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत् ॥ ८४ ॥

सत्यमनृतं च तदुभयं च जगतीचरैः प्राप्यते। तस्माद् लोकेऽपि सत्यानृतयोः प्रसङ्गानुसारिणी वृत्तिर्भवति॥

Verse 85

धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा । शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः ॥ ८५ ॥

धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा—एते सर्वे शारीरैर्मानसैश्च दुःखैः सुखैश्च अनुभूयन्ते; ये सुखा अपि पुनरपि असुखोदयहेतवो भवन्ति॥

Verse 86

लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यंति विचक्षणाः । तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः ॥ ८६ ॥

लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यन्ति विचक्षणाः; तस्मात् तत्रैव दुःखविमोक्षार्थं विचक्षणः प्रयतेत॥

Verse 87

सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च । राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते ॥ ८७ ॥

सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च; राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते॥

Verse 88

तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम् ॥ ८८ ॥

तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम्॥

Verse 89

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यचते शरीरं मानसं च । इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते नहीतः परत्रापर्वगफलाद्विशिष्टतरमस्ति । स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारंभगस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थमारंभाः । भरद्वाज उवाच । वदैतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति ॥ ८९ ॥

सुखं खलु द्विविधं प्रोच्यते—शारीरं मानसं च। इहामुष्मिंश्च लोके सर्वा वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते; न हि मोक्षफलात् परत्रापि किञ्चिद् विशिष्टतरमस्ति। स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारम्भः; तद्धेतोरुत्पत्तिः, सुखप्रयोजनार्थमारम्भाः। भरद्वाज उवाच—वदैतद् भवता उक्तं सुखानां परमा स्थितिरिति॥

Verse 90

न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानाम् ॥ ९० ॥

नैतद्वयं गृह्णीमः; महत्स्थितानामेषामृषीणां प्रति न युक्तमिदम् ॥ ९० ॥

Verse 91

अप्राप्य एष काम्य गुणविशेषो न चैनमभिशीलयंति । तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्टति ब्रह्मचारी न कामसुखोष्वात्मानमवदधाति ॥ ९१ ॥

अप्राप्य एवायं काम्यगुणविशेषः; न चैनमभिशीलयन्ति जनाः। तपसि श्रूयते—त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्ठति ब्रह्मचारी, न कामसुखेष्वात्मानमवदधाति ॥ ९१ ॥

Verse 92

अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनंगत्वेन सममनयत् ॥ ९२ ॥

अपि च भगवान् विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानम् अनङ्गत्वेन सममनयत् ॥ ९२ ॥

Verse 93

तस्माद्भूमौ न तु महात्मभिरंजयति गृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति ॥ ९३ ॥

तस्माद् भूमौ गृहीतेऽपि महात्मभिः स नाभ्यञ्ज्यते; न ह्येष तावद् विशिष्टो गुणविशेष इति ॥ ९३ ॥

Verse 94

नैतद्भगवतः प्रत्येमि भवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति लोकप्रवादो हि द्विविधः । फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यतेऽन्यथा दुःखमिति ॥ ९४ ॥

नैतद्भगवतः प्रत्येमि; भवता उक्तं यत् ‘सुखानां परमाः स्त्रियः’ इति। लोकप्रवादो हि द्विविधः—सुकृतात् फलोदयेन सुखमवाप्यते, अन्यथा दुःखमिति ॥ ९४ ॥

Verse 95

भृगुरुवाच । अत्रोच्यते अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तंते न धर्मं । क्रोधलोभमोहहिंसानृतादिभिखच्छन्नाः खल्वस्मिंल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवंति । विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यंते । वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यंते बंधुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शौकैरभिभूयंते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति यस्त्वेतैः ॥ ९५ ॥

भृगुरुवाच—अत्रोच्यते यदनृतात् खलु तमः प्रादुर्भवति; तेन तमसा ग्रस्ताः केचित् अधर्ममेवानुवर्तन्ते, न धर्मम्। क्रोध-लोभ-मोह-हिंसा-अनृतादिभिः आच्छन्नाः तेऽस्मिन् लोके नामुत्र च सुखं नाप्नुवन्ति। नानाव्याधि-रुजोपतापैः विकीर्यन्ते; वध-बन्धन-परिक्लेशादिभिः, क्षुत्-पिपासा-श्रमकृतैश्च उपतापैः उपतप्यन्ते। वर्ष-वात-अत्यूष्ण-अतिशीतजनितैः शारीरदुःख-भयैः पीड्यन्ते; बन्धु-धन-विनाश-विप्रयोगजनितैः मानसशोकैः अभिभूयन्ते; जरा-मृत्युजनितैश्चान्यैः दुःखैः सततं क्लिश्यन्ते॥

Verse 96

शारीरं मानसं नास्ति न जरा न च पातकम् । नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् ॥ ९६ ॥

स्वर्गे शारीरं मानसं च दुःखं नास्ति; न जरा, न च पातकं तत्र विद्यते। स्वर्गे नित्यमेव सुखं; इह तु (मर्त्यलोके) सुख-दुःखयोः उभयमिश्रं भवति॥

Verse 97

नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम् । पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः ॥ ९७ ॥

नरके दुःखमेव इति प्राहुः; सुखं तु तत् परं पदम्। पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री; स्त्रियश्च तद्विधाः—जननीस्वभावाः, प्रजाप्रदा इति॥

Verse 98

पुमान्प्रजापतिस्तत्रशुक्रं तेजोमयं विदुः । इत्येतल्लोकनिर्माता धर्मस्य चरितस्य च ॥ ९८ ॥

तत्र पुमान् प्रजापतिरिति विदुः; शुक्रं तेजोमयं च तम्। इत्येष एव लोकनिर्माता, धर्मस्य चरितस्य च प्रवर्तकः॥

Verse 99

तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च । हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शांतिरुत्तमा ॥ ९९ ॥

सुतप्तेन तपसा, स्वाध्यायेन, हुतैश्च कर्मभिः—अग्नौ हुतेन पापं शाम्यति; स्वाध्याये तु उत्तमा शान्तिः प्राप्यते॥

Verse 100

दानेन भोगानित्याहुस्त पसा स्वर्गमाप्नुयात् । दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च ॥ १०० ॥

दानेन भोगाः प्राप्यन्ते, तपसा स्वर्गमाप्नुयात्। दानं तु द्विविधं प्रोक्तं—परत्रार्थं च, इहैव फलदं च॥

Verse 101

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्टते । असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते । यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते ॥ १०१ ॥

सद्भ्यः किंचिदपि यद्दत्तं तत् परत्रोपतिष्ठते। असद्भ्यः प्रदत्तं यत्तु तद्दानमिह भुज्यते। यथादानं तथा फलमश्नुते॥

Verse 102

भरद्वाज उवाच । किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् । धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १०२ ॥

भरद्वाज उवाच—धर्मचरणं किम्, कस्य वा? धर्मस्य लक्षणं किम्? धर्मः कतिविधो वा? तद् भवान् वक्तुमर्हति॥

Verse 103

भृगुरुवाच । स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवंति मनीषिणः । तेषां स्वर्गपलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यते ॥ १०३ ॥

भृगुरुवाच—स्वधर्माचरणे युक्ता ये मनीषिणः, ते स्वर्गफलमाप्नुवन्ति; योऽन्यथा आचरति स विमुह्यते॥

Verse 104

भरद्वाज उवाच । यदेतञ्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा । तेषां स्वे स्वे समाचारास्तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १०४ ॥

भरद्वाज उवाच—यदेतच्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिभिः पुरा विहितम्। तेषां स्वे स्वे समाचारान् मम इह वक्तुमर्हसि॥

Verse 105

भृगुरुवाच । पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्टता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्द्दिष्टाः । १ ॥ ०५ ॥

भृगुरुवाच—पुरा भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्ठता धर्मसंरक्षणार्थं चत्वार आश्रमाः सम्यगभिनिर्दिष्टाः।

Verse 106

तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममाहरंति सम्यगत्र शौचसस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तद्ध्यालस्यं गुरोरभिवादनवेदाब्यासश्रवणपवित्रघीकृतांतरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषा । नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितांतरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्टानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥ १०६ ॥

तत्र गुरुकुलवास एव प्रथम आश्रम इति वदन्ति। अत्र शौच-संस्कार-नियम-व्रतैर्विनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय तद्ध्यानालस्यं विहाय, गुरोरभिवादन-वेदाभ्यास-श्रवणेन पवित्रकृतान्तरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य, ब्रह्मचर्यं पालयन् अग्निपरिचरणं गुरुशुश्रूषां च कुर्यात्। नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितांतरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्ठानेऽप्रतिकूलः, गुरुप्रसादलब्धस्वाध्याये तत्परः स्यात्।

Verse 107

भवति चात्र श्लोकः । गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमावान्पुयात् । तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम् । इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदंति ॥ १०७ ॥

भवति चात्र श्लोकः—गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमवाप्नुयात्। तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम्। इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदन्ति।

Verse 108

तस्य सदा चारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः । समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ॥ १०८ ॥

तस्य सदााचारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः। समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते।

Verse 109

धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य. त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा । ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत् ॥ १०९ ॥

अत्र धर्मार्थकामावाप्तिः त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्य। तस्मादगर्हितकर्मणा धनान्यादाय, स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा, ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा, अद्भिः सागरगतेन वा, द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत्।

Verse 110

तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरंति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका येऽन्ये । संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यंतरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तंते ॥ ११० ॥

तद्धि सर्वाश्रमाणां मूलमिति गुरुकुलवासिनः परिव्राजकाश्चान्ये च साधवो वदन्ति। संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्ठानिनामपि मध्ये भिक्षाबलिसंविभागधर्मः नित्यं प्रवर्तते॥

Verse 111

वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः । स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटंति ॥ १११ ॥

वानप्रस्थानां द्रव्योपस्कारः प्रायः अल्प एव; ते साधवः साधुपथ्यौदनभोजिनः। स्वाध्यायपरायणास्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटन्ति॥

Verse 112

तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति ॥ ११२ ॥

तेषां प्रत्युत्थानं चाभिगमनं चानसूयावाक्यदानं सुखसत्कारः आसनं सुखशयनं अभ्यवहारः सत्क्रिया चेति कर्तव्यम्॥

Verse 113

भवति चात्र श्लोकः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ ११३ ॥

भवति चात्र श्लोकः—अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते। स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति॥

Verse 114

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयंते निवापेन पितरो । विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥ ११४ ॥

अपि चात्र—यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयन्ते, निवापेन पितरः; विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः; अपत्योत्पादनेन प्रजापतिः इति॥

Verse 115

लोकौ चात्र भवतः । वात्सल्याः सर्वभूतेभ्यो वायोः श्रोत्रस्तथा गिरा । परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥ ११५ ॥

अत्र द्वौ लोकौ निर्दिष्टौ। सर्वभूतेषु वात्सल्यं भावयेत्; श्रोत्रं वाचं च संयच्छेत्। परितापकरणं प्रहारोऽपघातश्च वाक्पारुष्यं चात्र निन्दितम्॥

Verse 116

अवज्ञानमहंकारो दंभश्चैव विगर्हितः । अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः ॥ ११६ ॥

अवज्ञानमहंकारौ दम्भश्चैव विगर्हितः। अहिंसा सत्यं अक्रोधः—सर्वाश्रमगतं तपः॥

Verse 117

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यंगनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां । प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः ॥ ११७ ॥

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यङ्गनित्योपभोगानां नृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखदर्शनस्नेहसुन्दरीनां दर्शनस्य च प्राप्तिः। तथा भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्यादीनां विविधानामभ्यवहार्याणामुपभोगः॥

Verse 118

स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति । त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे । स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥ ११८ ॥

स्वविहारसन्तोषः कामसुखावाप्तिरिति। त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे, स इह सुखान्यनुभूय शिष्टानां गतिमाप्नुयात्॥

Verse 119

उंछवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्म चरणे रतः । त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः ॥ ११९ ॥

उञ्छवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्मचरणे रतः। त्यक्तकामसुखारम्भः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः॥

Verse 120

वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरंतः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु । मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यंते अनुसंचरंति ॥ १२० ॥

वानप्रस्थाः अपि धर्ममनुसरन्तः पुण्यतीर्थानि नदीप्रस्रवणानि च स्वभक्तिप्रियेष्वरण्येषु विचरन्ति। मृगवराहमहिषशार्दूलवनगजाकीर्णेषु वनेषु तपस्यन्तो नियतं सञ्चरन्ति॥१२०॥

Verse 121

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः । स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृतांगाः । केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः । समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो । विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहंते ॥ १२१ ॥

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगाः वन्यौषधिफलमूलपर्णैः परिमितनियताहाराः। स्थानासनिनो भू-पाषाण-सिकता-शर्करा-वालुका-भस्मशायिनः काशकुशचर्मवल्कलसंवृताङ्गाः। केशश्मश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाः शुष्कबलिहोमकालानुष्ठायिनः। समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनकृतविश्रामाः शीतोष्णपवनसहिष्णवः, विविधनियमयोगचर्याभिः परिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूताः, धृतिपराः सत्त्वयोगात् शरीराण्युद्वहन्ति॥१२१॥

Verse 122

यस्त्वेतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् । स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥ १२२ ॥

यस्तु एतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत्। स अग्निवद्दोषान् दहेत्, दुर्जयान् लोकान् अपि जयेत्॥१२२॥

Verse 123

परिव्राजकानां पुनराचारः तद्यथा । विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसंगेष्वात्मानं स्नेहपाशानवधूय परिव्रजंति । समलोष्टाश्मकांचनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः ॥ १२३ ॥

परिव्राजकानां पुनराचारः—तद्यथा। विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसङ्गेषु आत्मानं स्नेहपाशान् अवधूय परिव्रजन्ति। समलोष्टाश्मकाञ्चनाः, त्रिवर्गप्रवृत्तेषु असक्तबुद्धयः॥१२३॥

Verse 124

अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजांडजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः । पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरंतो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति ॥ १२४ ॥

अरिमित्रोदासीनानां तुल्यदर्शनाः, स्थावरजरायुजाण्डजस्वेदजाङ्कुरजानां भूतानां वाङ्मनःकर्मभिः अनभिद्रोहिणः, अनिकेताः। पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनानि अनुसञ्चरन्तो वा, सार्थमुपेयुः नगरं ग्रामं वा; क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदम्भपरിവादाभिमाननिमित्तहिंसाविनिर्मुक्ता इति॥१२४॥

Verse 125

भवंति चात्र श्लोकाः । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥ १२५ ॥

भवन्ति चात्र श्लोकाः—यो मुनिः सर्वभूतेभ्योऽभयं दत्त्वा चरति, तस्मै सर्वभूतेभ्यः कदाचिदपि भयमुत्पद्यते न।

Verse 126

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिताग्निना संव्रजते हि सोकान् ॥ १२६ ॥

स्वशरीरसंस्थमग्निहोत्रं कृत्वा, शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति। विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिः, चिताग्निना स शोकान् संव्रजते हि।

Verse 127

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः । अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥ १२७ ॥

यः मोक्षाश्रमं यथोक्तं चरति, शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः। स अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशान्तो, द्विजातिः ब्रह्मलोकं श्रयते।