Kalpa-Lakṣaṇa and Gṛhya-Kalpa: Classifications, Purifications, Implements, and Spatial Rite-Design
नारदः ऋषीन् कल्पस्य विधिशास्त्ररूपं स्वरूपं शिक्षयति—नक्षत्रकल्पः (नक्षत्रदेवताः), आङ्गिरसकल्पः (षट्कर्माभिचारादयः), शान्तिकल्पश्च (दैव-भौम-अन्तरिक्षनिमित्तशमनम्)। ततः गृह्यकल्पे ओंकार-शब्दयोर्मङ्गलप्राधान्यं, कुशदर्भसंग्रह-प्रयोगविधिः, अहिंसारक्षणं (परिसमूहणम्), गोमयलेपन-जलप्रोक्षणादिशुद्धयः, अग्नेर्आहरण-प्रतिष्ठा, देशरक्षणविन्यासः (दक्षिणे भयम्, ब्रह्मस्थापनम्, पात्राणि उत्तर-पश्चिमे, यजमानः पूर्वाभिमुखः), ऋत्विग्वरणम् (स्वशाखीयौ द्वौ ब्रह्मचारिणौ, यथालाभं पुरोहितः), अङ्गुलिमानैः मुद्रिका-स्रुव-स्थाली-प्रमाणादि तथा पूर्णपात्रलक्षणं च निरूप्यते। अन्ते उपकरणानां देवतामयत्वं (स्रुवे षड्देवताः) हविषां देहसम्बन्धश्च प्रतिपाद्य, कर्मविधानं विश्वार्थेन संयोज्यते।
Shlokas
Verse 1
अथातः संप्रवक्ष्यामि कल्पग्रन्थं मुनीश्वर । यस्य विज्ञानमात्रेण स्यात् कर्मकुशलो नरः 1. ॥ १ ॥
अथातः कल्पग्रन्थं संप्रवक्ष्यामि, मुनीश्वर। यस्य विज्ञानमात्रेण नरः कर्मसु कुशलो भवेत्॥
Verse 2
नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानां तथैव च । चतुर्थः स्यादाङ्गिरसः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः ॥ २ ॥
वेदानां संहितानां च नक्षत्रकल्पः चतुर्थः स्मृतः। पञ्चमः स्यादाङ्गिरसकल्पः, तथा शान्तिकल्पोऽपि॥
Verse 3
नक्षत्राधीश्वराख्यानं विस्तरेण यथातथम् । नक्षत्रकल्पे निर्दिष्टं ज्ञातव्यं तदिहापि च ॥ ३ ॥
नक्षत्राधीश्वराणां आख्यानं विस्तरेण यथावत्। नक्षत्रकल्पे निर्दिष्टं, तदेवात्रापि ज्ञातव्यम्॥
Verse 4
वेदकल्पे विधानं तु ऋगादीनां मुनीश्वर । धर्मार्थकाममोक्षाणां सिद्ध्यै प्रोक्तं सविस्तरम् ॥ ४ ॥
वेदकल्पे तु, मुनीश्वर, ऋगादिवेदानां विधानं सविस्तरं प्रोक्तम्। धर्मार्थकाममोक्षसिद्ध्यै तत् सम्यगुदाहृतम्॥
Verse 5
मन्त्राणामृषयश्चैव छन्दांस्यथ च देवताः । निर्दिष्टाः संहिताकल्पे मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ५ ॥
मन्त्राणामृषयः छन्दांसि देवताश्च—एते सर्वे संहिताकल्पयोः तत्त्वदर्शिभिर्मुनिभिः सम्यग् निर्दिष्टाः ॥
Verse 6
तथैवाङ्गिरसे कल्पे षट्कर्माणि सविस्तरम् । अभिचारविधानेन निर्दिष्टानि स्वयम्भुवा ॥ ६ ॥
तथैवाङ्गिरसे कल्पे षट्कर्माणि सविस्तरम्; अभिचारविधानेन स्वयम्भुवा सम्यग् निर्दिष्टानि ॥
Verse 7
शान्तिकल्पे तु दिव्यानां भौमानां मुनिसत्तम । तथान्तरिक्षोत्पातानां शान्तयो ह्युदिताः पृथक् ॥ ७ ॥
शान्तिकल्पे तु दिव्यभौमान्तरिक्षोत्पातानां शान्तयः पृथक् पृथग् उदिताः, हे मुनिसत्तम ॥
Verse 8
संक्षेपेणैतदुद्दिष्टं लक्षणं कल्पलक्षणे । विशेषः पृथगेतेषां स्थितः शाखान्तरेषु च ॥ ८ ॥
संक्षेपेणैतत् कल्पलक्षणे लक्षणं निर्दिष्टम्; एतेषां विशेषाः शाखान्तरेषु पृथक् स्थिताः ॥
Verse 9
गृह्यकल्पे तु सर्वेषामुपयोगितयाऽधुना । वक्ष्यामि ते द्विजश्रेष्ठ सावधानतया शृणु ॥ ९ ॥
गृह्यकल्पे तु सर्वेषामुपयोगितया अधुना वक्ष्यामि; हे द्विजश्रेष्ठ, सावधानतया शृणु ॥
Verse 10
ॐकारश्चाथ शब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गल्यकाविमौ ॥ १० ॥
आदौ ब्रह्मणः कण्ठं भित्त्वा ॐकारः शब्दश्च द्वावेतौ विनिर्यातौ; तस्मादुभावपि स्वभावतः माङ्गल्यकरौ स्मृतौ ॥
Verse 11
कृत्वा प्रोक्तानि कर्माणि तदूर्द्ध्वानि करोति यः । सोऽथ शब्दं प्रयुञ्जीत तदानन्त्यार्थमिष्यते ॥ ११ ॥
प्रोक्तानि कर्माणि कृत्वा यः पश्चादूर्ध्वानि साधनानि करोति, स ततोऽनन्त्यार्थं शब्दं प्रयुञ्जीत—इति निश्चयः ॥
Verse 12
कुशाः परिसमूहाय व्यस्तशाखाः प्रकीर्तिताः । न्यूनाधिका निष्फलाय कर्मणोऽभिमतस्य च ॥ १२ ॥
कुशाः परिसमूहाय संहताः, व्यस्ताग्रशाखाः प्रकीर्तिताः; न्यूनाधिकग्रहणे तु कर्माभिमतं निष्फलं भवति ॥
Verse 13
कृमिकीटपतङ्गाद्या भ्रमति वसुधातले । तेषां संरक्षणार्थाय प्रोक्तं परिसमूहनम् ॥ १३ ॥
कृमिकीटपतङ्गादयः वसुधातले भ्रमन्ति; तेषां संरक्षणार्थं ‘परिसमूहन’मिति विधिः प्रोक्तः ॥
Verse 14
रेखाः प्रोक्ताश्च यास्तिस्रः कर्तव्यास्ताः समा द्विज । न्यूनाधिका न कर्तव्या इत्येव परिभाषितम् ॥ १४ ॥
यास्तिस्रो रेखाः प्रोक्ताः, ताः समाः कर्तव्याः, हे द्विज; न्यूनाधिकाः न कर्तव्याः—इति परिभाषितम् ॥
Verse 15
मेदिनी मेदसा व्याप्ता मधुकैटभदैत्ययोः । गोमयेनोपलेप्येयं तदर्थमिति नारद ॥ १५ ॥
मधुकैटभदैत्ययोर्मेदसा मेदिनी व्याप्ता; तस्मात् तदर्थं गोमयेनोपलेपनीया—इति नारदः।
Verse 16
वन्ध्या दुष्टा च दीनाङ्गी मृतवत्सा स च या भवेत् । यज्ञार्थं गोमयं तस्या नाहरेदिति भाषितम् ॥ १६ ॥
वन्ध्या दुष्टा दीनाङ्गी मृतवत्सा च या गौः; तस्या गोमयं यज्ञार्थं नाहरेदिति भाषितम्।
Verse 17
ये भ्रमन्ति सदाकाशे पतङ्गाद्या भयङ्कराः । तेषां प्रहरणार्थाय मतं प्रोद्धरणं द्विज ॥ १७ ॥
ये सदाकाशे भ्रमन्ति भयङ्कराः पतङ्गादयः; तेषां प्रहरणार्थं प्रोद्धरणं मतं, हे द्विज।
Verse 18
स्रुवेण च कुशेनापि कुर्यादुल्लेखनं भुवः । अस्थिकण्टकसिर्द्ध्य्थं ब्रह्मणा परिभाषितम् ॥ १८ ॥
स्रुवेण वा कुशेनापि भुव उल्लेखनं कुर्यात्; अस्थिकण्टकादिशुद्ध्यर्थं ब्रह्मणा परिभाषितम्।
Verse 19
आपो देवगणाः सर्वे तथा पितृगणा द्विज । तेनाद्भिरुक्षणं प्रोक्तं मुनिभिर्विधिकोविदैः ॥ १९ ॥
आपो देवगणाः सर्वे तथा पितृगणाश्च, हे द्विज; तेनाद्भिरुक्षणं शुद्ध्यर्थं मुनिभिर्विधिकोविदैः प्रोक्तम्।
Verse 20
अग्नेरानयनं प्रोक्तं सौभाग्यस्त्रीभिरेव च । शुभदे मृण्मये पात्रे प्रोक्ष्याद्भिस्तं निधापयेत् ॥ २० ॥
अग्नेः आनयनं सौभाग्यवत्यः स्त्रिय एव कुर्युः। शुभदे मृण्मये पात्रे तं जलैः प्रोक्ष्य निधापयेत्॥
Verse 21
अमृतस्य क्षयं दृष्ट्वा ब्रह्माद्यैः सर्वदैवतैः । वेद्यां निधापितस्तस्मात्समिद्गर्भो हुताशनः ॥ २१ ॥
अमृतस्य क्षयं दृष्ट्वा ब्रह्माद्यैः सर्वदैवतैः। वेद्यां तस्माद् निधापितो हुताशनः समिद्गर्भः॥
Verse 22
दक्षिणस्यां दानवाद्याः स्थिता यज्ञस्य नारद । तेभ्यः संरक्षणार्थाय ब्रह्माणं तद्दिशि न्यसेत् ॥ २२ ॥
दक्षिणस्यां दानवाद्याः स्थिताः यज्ञस्य नारद। तेभ्यः संरक्षणार्थाय ब्रह्माणं तद्दिशि न्यसेत्॥
Verse 23
उत्तरे सर्वपात्राणि प्रणीताद्यानि पश्चिमे । यजमानः पूर्वतः स्युर्द्विजाः सर्वेऽपि नारद ॥ २३ ॥
उत्तरे सर्वपात्राणि प्रणीताद्यानि पश्चिमे। यजमानः पूर्वतः स्यात् द्विजाः सर्वेऽपि नारद॥
Verse 24
द्यूते च व्यवहारे च यज्ञकर्मणि चेद्भवेत् । कर्त्तोदासीनचित्तस्तत्कर्म नश्येदिति स्थितिः ॥ २४ ॥
द्यूते च व्यवहारे च यज्ञकर्मणि चेद् भवेत्। कर्ता उदासीनचित्तः स्यात् तत्कर्म नश्यतीति स्थितिः॥
Verse 25
ब्रह्माचार्यौ स्वशाखौ हि कर्तव्यौ यज्ञकर्मणि । ऋत्विजां नियमो नास्ति यथालाभं समर्चयेत् ॥ २५ ॥
यज्ञकर्मणि स्वशाखासम्बद्धौ ब्रह्मचारिणौ एव नियोज्यौ। ऋत्विजां तु नियमो नास्ति; यथालाभं तान् सम्यक् सत्कृत्य समर्चयेत्॥२५॥
Verse 26
द्वे पवित्रे त्र्यङ्गुलेस्तः प्रोक्षिणी चतुरङ्गुला । आज्यस्थाली त्र्यङ्गुलाथ चरुस्थाली षडङ्गुला ॥ २६ ॥
पवित्रे द्वे त्र्यङ्गुलप्रमाणे; प्रोक्षिणी चतुरङ्गुला। आज्यस्थाली त्र्यङ्गुला; चरुस्थाली षडङ्गुलप्रमाणा॥२६॥
Verse 27
द्व्यङ्गुलं तूपयमनमेकं सम्मार्जनाङ्गुलम् । स्रुवं षडङ्गुलं प्रोक्तं स्रुचं सार्द्धत्रयाङ्गुलम् ॥ २७ ॥
उपयमनं द्व्यङ्गुलप्रमाणं; सम्मार्जनाङ्गुलं तु एकाङ्गुलम्। स्रुवः षडङ्गुलः प्रोक्तः; स्रुचः सार्धत्र्यङ्गुलप्रमाणः॥२७॥
Verse 28
प्रादेशमात्रा समिधः पूर्णपात्रं षडङ्गुलम् । प्रोक्षिण्या उत्तरे भागे प्रणीतापात्रमष्टभिः ॥ २८ ॥
समिधः प्रादेशमात्राः स्युः; पूर्णपात्रं षडङ्गुलप्रमाणम्। प्रोक्षिण्याः उत्तरे भागे अष्टाङ्गुलान्तरितं प्रणीतापात्रं स्थापयेत्॥२८॥
Verse 29
यानि कानि च तीर्थानि समुद्राः सरितस्तथा । प्रणीतायां समासन्नात्तस्मात्तां पूरयेज्जलैः ॥ २९ ॥
यानि कानि च तीर्थानि समुद्राः सरितस्तथा। प्रणीतायां समासन्नायां तानि स्मृत्वा तां जलैः पूरयेत्॥२९॥
Verse 30
वैदिका वस्त्रहीना च नग्ना संप्रोच्यते द्विज । परिस्तीर्य्य ततो दर्भैः परिदध्यादिमां बुधः ॥ ३० ॥
हे द्विज! यदा वैदिकं कर्म वस्त्रावरणादिभिः रहितं भवति, तदा तत् ‘नग्ना’ इति संप्रोच्यते। अतः दर्भान् परिस्तीर्य, ततः बुधः इमां विधिं सम्यक् परिदध्यात्॥३०॥
Verse 31
इन्द्र वज्रं विष्णुचक्रं वामदेवत्रिशूलकम् । दर्भरूपतया त्रीणि पवित्रच्छेदनानि च ॥ ३१ ॥
इन्द्रस्य वज्रं विष्णोश्चक्रं वामदेवस्य त्रिशूलकम्—एतानि त्रीणि दर्भरूपतया ध्यातानि पवित्रच्छेदनानि अपि भवन्ति॥३१॥
Verse 32
प्रोक्षणी च प्रकर्तव्या प्रणीतोदकसंयुता । तेनातिपुण्यदं कर्म पवित्रमिति कीर्तितम् ॥ ३२ ॥
प्रोक्षणी अपि प्रकर्तव्या, प्रणीतोदकेन संयुता। तेन कर्म अतिपुण्यदं भवति; अतः ‘पवित्रम्’ इति कीर्तितम्॥३२॥
Verse 33
आज्यस्थाली प्रकर्तव्या पलमात्रप्रमाणिका । कुलालचक्रघटितं आसुरं मृण्मयं स्मृतम् ॥ ३३ ॥
आज्यस्थाली प्रकर्तव्या पलमात्रप्रमाणिका। कुलालचक्रघटितं मृण्मयं यत्, तत् ‘आसुरम्’ इति स्मृतम्॥३३॥
Verse 34
तदेव हस्तघटितं स्थाल्यादि दैविकं भवेत् । स्रुवे च सर्वकर्माणि शुभान्यप्यशुभानि च ॥ ३४ ॥
यत् तदेव हस्तघटितं स्थाल्यादि, तत् ‘दैविकं’ भवेत्। स्रुवे च सर्वकर्माणि—शुभान्यप्यशुभानि च—समाविष्टानि॥३४॥
Verse 35
तस्य चैव पवित्रार्थं वह्नौ तापनमीरितम् । अग्रे धृतेन वैधव्यं मध्ये चैव प्रजाक्षयः ॥ ३५ ॥
तस्यैव पवित्रार्थं वह्नौ तापनं विधीयते। अग्रे घृतेन धृतं वैधव्यं जनयति, मध्ये धृतं प्रजाक्षयं करोति॥
Verse 36
मूले च म्रियते होता तस्माद्धार्यं विचार्य तत् । अग्निः सूर्यश्च सोमश्च विरञ्चिरनिलो यमः ॥ ३६ ॥
मूले छिन्नं सति होता अपि म्रियते; तस्मात् तत् मूलमेव विचार्य धारयेत्। अग्निः सूर्यः सोमश्च विरञ्चिरनिलो यमश्च तस्य धारकशक्तयः॥
Verse 37
स्रुवे षडेते दैवास्तु प्रत्यङ्गुलमुपाश्रिताः । अग्निर्भोगार्थनाशाय सूर्यो व्याधिकरो भवेत् ॥ ३७ ॥
स्रुवे षडेते दैवाः प्रत्यङ्गुलमुपाश्रिताः इति कथ्यते। तत्राग्निर्भोगफलनाशाय, सूर्यश्च व्याधिकरः स्यात्॥
Verse 38
निष्फलस्तु स्मृतः सोमो विरञ्चिः सर्वकामदः । अनिलो वृद्धिदः प्रोक्तो यमो मृत्युप्रदो मतः ॥ ३८ ॥
सोमो निष्फल इति स्मृतः, विरञ्चिः सर्वकामप्रदः। अनिलो वृद्धिदः प्रोक्तः, यमो मृत्युप्रदः मतः॥
Verse 39
सम्मार्जनोपयमनं कर्तव्यं च कुशद्वयम् । पूर्वं तु सर्वशाखं स्यात्पञ्चशाखं तथा परम् ॥ ३९ ॥
सम्मार्जनं चोपयमनं कर्तव्यं, कुशद्वयं च सिद्धयेत्। पूर्वं तु सर्वशाखं स्यात्, परं तु पञ्चशाखं तथा॥
Verse 40
श्रीपर्णी च शमी तद्वत्खदिरश्च विकङ्कतः । पलाशश्चैव विज्ञेयाः स्रुवे चैव तथा स्रुचि ॥ ४० ॥
श्रीपर्णी शमी च तथैव खदिरो विकङ्कतश्च । पलाशश्चेति विज्ञेयाः स्रुवस्य स्रुचश्च काष्ठानि ॥
Verse 41
हस्तोन्मितं स्रुवं शस्तं त्रिदशाङ्गुलिकं स्रुचम् । विप्राणां चैतदाख्यातं ह्यन्येषामङ्गुलोनकम् ॥ ४१ ॥
हस्तोन्मितं स्रुवं शस्तं त्रिंशदङ्गुलिकं स्रुचम् । विप्राणामेतदाख्यातं ह्यन्येषामङ्गुलोनकम् ॥
Verse 42
शूद्रा णां पतितानां च खरादीनां च नारद । दृष्टिदोषविनाशार्थं पात्राणां प्रोक्षणं स्मृतम् ॥ ४२ ॥
शूद्राणां पतितानां च खरादीनां च नारद । दृष्टिदोषविनाशार्थं पात्राणां प्रोक्षणं स्मृतम् ॥
Verse 43
अकृते पूर्णपात्रे तु यज्ञच्छिद्रं समुद्भवेत् । तस्मिन् पूर्णीकृते विप्र यज्ञसम्पूर्णता भवेत् ॥ ४३ ॥
अकृते पूर्णपात्रे तु यज्ञच्छिद्रं समुद्भवेत् । तस्मिन् पूर्णीकृते विप्र यज्ञसम्पूर्णता भवेत् ॥
Verse 44
अष्टमुष्टिर्भवेत् किञ्चित् पुष्कलं तच्चतुष्टयम् । पुष्कलानि तु चत्वारि पूर्णपात्रं विदुर्बुधाः ॥ ४४ ॥
अष्टमुष्टिर्भवेत् किञ्चित् पुष्कलं तच्चतुष्टयम् । पुष्कलानि च चत्वारि पूर्णपात्रं विदुर्बुधाः ॥
Verse 45
होमकाले तु सम्प्राप्ते न दद्यादासनं क्वचित् । दत्ते तृप्तो भवेद् वह्निः शापं दद्याच्च दारुणम् ॥ ४५ ॥
होमकाले तु सम्प्राप्ते न कदाचिदासनं दद्यात्। दत्ते तु वह्निस्तृप्तो भवति, दारुणं शापं च दद्यात्॥
Verse 46
आघारौ नासिके प्रौक्तौ आज्यभागौ च चक्षुषी । प्राजापत्यं मुखं प्रोक्तं कटिर्व्याहृतिभिः स्मृता ॥ ४६ ॥
आघारौ नासिके प्रोक्तौ, आज्यभागौ च चक्षुषी। प्राजापत्यं मुखं प्रोक्तं, कटिर्व्याहृतिभिः स्मृता॥
Verse 47
शीर्षं हस्तौ च पादौ च पञ्चवारुणमीरितम् । तथास्विष्टकृतं विप्र श्रोत्रे पूर्णाहुतिस्तथा ॥ ४७ ॥
शीर्षं हस्तौ च पादौ च पञ्चवारुणमीरितम्। तथास्विष्टकृतं विप्र श्रोत्रे पूर्णाहुतिस्तथा॥
Frequently Asked Questions
The classification establishes Kalpa’s scope across specialized ritual domains—astral (nakṣatra), effect-oriented operations (āṅgirasa/abhicāra), and pacification (śānti)—so that the subsequent Gṛhya-kalpa is understood as a practical subset within a larger Vedāṅga framework.
Sprinkling is framed as purification because Waters are identified with divine and ancestral hosts, making consecrated water a medium of sacral reset. Cow-dung plastering is justified as protective purification of the ground, presented through a mythic-ritual explanation (removing demonic taint associated with Madhu and Kaiṭabha).
Metrological precision is treated as a condition of efficacy: deficiency or excess renders rites fruitless, and correct proportions ensure the rite is properly ‘clothed’ with its required appurtenances. The chapter uses measurement as a practical control system for reproducible ritual outcomes.
It encodes a cosmological reading of ritual technology: the implement is not merely a tool but a microcosm where divine powers are stationed in measured loci. This sacralizes procedure and frames correct handling as interaction with living divine presences.