Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory
सूतो वदति—सनन्दनश्रवणानन्तरमपि नारदस्य असन्तोषः स्थितः। स नारदः शुकस्य बालवत् अद्भुत-वैराग्य-ज्ञानसिद्धिं पृच्छति, यत् वृद्धसेवां विना इव दृश्यते। सनन्दनः ‘महत्त्वं’ वयसः कुलादिलक्षणैः न, किन्तु सत्यविद्यया (अनूचानत्वेन) इति पुनर्निर्वच्य, कथं जनः अनूचानो भवति इति निरूपयति। स षड्वेदाङ्गानि चतुर्वेदांश्च गणयित्वा, गुरोः समीपे नियमेन अध्ययनमेव यथार्थविद्याजनकं, न तु बहुग्रन्थपठनमात्रम् इति प्रतिपादयति। अनन्तरं शिक्षायाः प्रधानत्वं, स्वरस्य महिमा, जप-गानादिभेदाः, स्वरसंक्रमाः, तथा स्वरवर्णविभागदोषे महाभयं—इन्द्रशत्रुवृत्तान्तेन दर्शयति। ततः सामवेदगानस्य गान्धर्वशास्त्रस्य च तत्त्वानि—स्वराः, ग्रामाः, मूर्च्छनाः, रागाः, कण्ठगुणदोषाः, रुचयः, स्वरवर्णसम्बन्धाः, सामस्वराणां संगीतसंज्ञासाम्यं—वर्णयित्वा, अन्ते पशुपक्षिणां नादैः स्वराणां प्राकृतिकसादृश्यं निरूपयति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । श्रुत्वा सनंदनस्येत्थं वचनं नारदो मुनिः । असंतुष्ट इव प्राह भ्रातरं तं सनंदनम् ॥ १ ॥
सूत उवाच—एवं सनन्दनस्य वचनं श्रुत्वा नारदो मुनिः, असन्तुष्ट इव, भ्रातरं तं सनन्दनं प्रत्युवाच।
Verse 2
नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं भवतो मया । तथापि नात्मा प्रीयेत श्रृण्वन्हरिकथां मुहुः ॥ २ ॥
नारद उवाच—भगवन्, यन्मया पृष्टं तत्सर्वं भवता व्याख्यातम्। तथापि मे आत्मा न प्रीयते, मुहुर्मुहुः हरिकथां शृण्वन्नपि।
Verse 3
श्रूयते व्यासपुत्रस्तु शुकः परमधर्मवित् । सिद्धिं सुमहतीं प्राप्तो निर्विण्णोऽवांतरं बहिः ॥ ३ ॥
श्रूयते व्यासपुत्रः शुकः परमधर्मवित् । स सुमहतीं सिद्धिं प्राप्तो निर्विण्णोऽवांतरं बहिः ॥
Verse 4
ब्रह्मन्पुंसस्तु विज्ञानं महतां सेवनं विना । न जायते कथं प्राप्तो ज्ञानं व्यासात्मजः शिशुः ॥ ४ ॥
ब्रह्मन् पुंसस्तु विज्ञानं महतां सेवनं विना । न जायते कथं प्राप्तं ज्ञानं व्यासात्मजः शिशुः ॥
Verse 5
तस्य जन्मरहस्यं मे कमचाप्यस्य श्रृण्वते । समाख्याहि महाभाग मोक्षशास्त्रार्थविद्भवान् ॥ ५ ॥
तस्य जन्मरहस्यं मे कारणं चापि श्रृण्वते । समाख्याहि महाभाग मोक्षशास्त्रार्थविद् भवान् ॥
Verse 6
सनंदन उवाच । श्रृणु विप्रप्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं समासतः । यां श्रुत्वा ब्रह्मतत्त्वज्ञो जायते मानवो मुने ॥ ६ ॥
सनन्दन उवाच । श्रृणु विप्र प्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं समासतः । यां श्रुत्वा ब्रह्मतत्त्वज्ञो जायते मानवो मुने ॥
Verse 7
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बंधुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ७ ॥
न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥
Verse 8
नारद उवाच । अनूचानः कथंब्रह्मन्पुमान्भवति मानद । तन्मे कर्म समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ ८ ॥
नारद उवाच—हे ब्रह्मन्, हे मानद, कथं पुमान् अनूचानः भवति? तत् कर्म-नियमं मे समाचक्ष्व; श्रोतुं मम कौतूहलं महत्॥
Verse 9
सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि ह्यनूचानस्य लक्षणम् । यज्ज्ञात्वा सांगवेदानामभिज्ञो जायते नरः ॥ ९ ॥
सनन्दन उवाच—शृणु नारद, वक्ष्यामि ह्यनूचानस्य लक्षणम्। यज्ज्ञात्वा सांगवेदानामभिज्ञो जायते नरः॥
Verse 10
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा । छंदःशास्त्रं षडेतानि वेदांगानि विदुर्बुधाः ॥ १० ॥
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा। छन्दःशास्त्रं षडेतानि वेदाङ्गानि विदुर्बुधाः॥
Verse 11
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । वेदाश्चत्वार एवैते प्रोक्ता धर्मनिरूपणे ॥ ११ ॥
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः। वेदाश्चत्वार एवैते प्रोक्ता धर्मनिरूपणे॥
Verse 12
सांगान्वेदान्गुरोर्यस्तु समधीते द्विजोत्तमः । सोऽनूचानः प्रभवति नान्यथा ग्रंथकोटिभिः ॥ १२ ॥
साङ्गान् वेदान् गुरोः यस्तु समधीते द्विजोत्तमः। स एव अनूचानः प्रभवति नान्यथा ग्रन्थकोटिभिः॥
Verse 13
नारद उवाच । अंगानां लक्षणं ब्रूहि वेदानां चापि विस्तरात् । त्वंमस्मासु महाविज्ञः सांगेष्वेतेषु मानद ॥ १३ ॥
नारद उवाच—अङ्गानां लक्षणं ब्रूहि वेदानां चापि विस्तरात्। त्वं हि अस्मासु महाविज्ञः सांगेष्वेतेषु मानद॥
Verse 14
सनंदन उवाच । प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वया मम कृतो द्विज । संक्षेपात्कथयिष्यामि सारमेषां सुनिश्चितम् ॥ १४ ॥
सनन्दन उवाच—प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वया मम कृतो द्विज। संक्षेपात्कथयिष्यामि सारमेषां सुनिश्चितम्॥
Verse 15
स्वरः प्रधानः शिक्षायां कीर्त्तितो मुनिभिर्दिजैः । वेदानां वेदविद्भिस्तु तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ १५ ॥
शिक्षायां स्वरः प्रधानः कीर्तितो मुनिभिर्द्विजैः। वेदानां वेदविद्भिस्तु तच्छृणुष्व वदामि ते॥
Verse 16
आर्चिकं गाथिकं चैव सामिकं च स्वरान्तरम् । कृतांते स्वरशास्त्राणां प्रयोक्तव्य विशेषतः ॥ १६ ॥
आर्चिकं गाथिकं चैव सामिकं च स्वरान्तरम्। कृतान्ते स्वरशास्त्राणां प्रयोक्तव्यं विशेषतः॥
Verse 17
एकांतरः स्वरो ह्यप्सु गाथासुद्व्यंतरः स्वरः । सामसु त्र्यंतरं विद्यादेतावत्स्वरतोऽन्तरम् ॥ १७ ॥
एकान्तरः स्वरो ह्यप्सु गाथासु द्व्यन्तरः स्वरः। सामसु त्र्यन्तरं विद्यादेतावत्स्वरतोऽन्तरम्॥
Verse 18
ऋक्सामयजुरंगानि ये यज्ञेषु प्रयुंजते । अविज्ञानाद्धि शिक्षायास्तेषां भवति विस्वरः ॥ १८ ॥
ये यज्ञेषु ऋक्सामयजुरङ्गानि प्रयुञ्जते, शिक्षायाः सम्यगविज्ञानाभावात् तेषां पाठे विस्वरता जायते, जपश्च विपर्यस्तः भवति।
Verse 19
मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेंद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ १९ ॥
स्वरतो वर्णतो वा हीनः, अथवा मिथ्याप्रयुक्तो मन्त्रः, तं यथार्थमर्थं न प्रकाशयति। स एव वाग्वज्रः सन् यजमानं हिनस्ति, यथा ‘इन्द्रशत्रुः’ इति शब्दः स्वरापराधात् विनाशहेतुरभवत्।
Verse 20
उरः कंठः शिरश्चैव स्थानानि त्रीणि वाङ्मये । सवनान्याहुरेतानि साम वाप्यर्द्धतोंऽतरम् ॥ २० ॥
वाङ्मये शास्त्रे उरः कण्ठः शिरश्च—एतानि त्रीणि स्थानानि प्रसिद्धानि। एतान्येव सवनानि इति कथ्यन्ते; साम च तेषामर्धतोन्तरमध्ये स्थितमिति अपि निगद्यते।
Verse 21
उरः सप्तविवारं स्यात्तथा कंठस्तथा शिरः । न च शक्तोऽसि व्यक्तस्तु तथा प्रावचना विधिः ॥ २१ ॥
उरः सप्तविवारं स्यात्, तथा कण्ठः तथा शिरः। तथापि त्वं प्रावचनविधिं व्यक्तं वक्तुं न शक्नोषि।
Verse 22
कठकालापवृत्तेषु तैत्तिराह्वरकेषु च । ऋग्वेदे सामवेदे च वक्तव्यः प्रथमः स्वरः ॥ २२ ॥
कठकालापवृत्तेषु तैत्तिर्याह्वरकेषु च, ऋग्वेदे सामवेदे च—प्रथमः स्वरः वक्तव्यः इति विधिः।
Verse 23
ऋग्वेदस्तु द्वितीयेन तृतीयेन च वर्तते । उच्चमध्यमसंघातः स्वरो भवति पार्थिवः ॥ २३ ॥
ऋग्वेदः द्वितीयतृतीयस्वराभ्यां पाठ्यते। उच्चमध्यमयोः संयोगे ‘पार्थिवः’ स्वरः प्रादुर्भवति॥
Verse 24
तृतीय प्रथमक्रुष्टा कुर्वंत्याह्वरकान् स्वरान् । द्वितीयाद्यास्तु मद्रांतास्तैत्तिरीयाश्चतुःस्वरान् ॥ २४ ॥
तृतीयवर्गः प्रथमक्रुष्टादिभिः आह्वरकस्वरान् प्रयुङ्क्ते। द्वितीयवर्गः मद्रान्तः, तैत्तिरीयाश्च, चतुःस्वरान् प्रयुञ्जते॥
Verse 25
प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयोऽथ चतुर्थकः । मंद्रः क्रुष्टो मुनीश्वर एतान्कुर्वंति सामगाः ॥ २५ ॥
प्रथमः द्वितीयः तृतीयश्च चतुर्थकश्च; मन्द्रः क्रुष्टश्च—हे मुनीश्वर—एतान् सामगाः प्रयुञ्जते॥
Verse 26
द्वितीयप्रथमावेतौ नांडिभाल्लविनौ स्वरौ । तथा शातपथावेतौ स्वरौ वाजसनेयिनाम् ॥ २६ ॥
द्वितीयप्रथमावेतौ नाण्डिभाल्लविनेषु स्वरौ। वाजसनेयिनां तु एतौ शातपथावेतौ स्वरौ प्रसिद्धौ॥
Verse 27
एते विशेषतः प्रोक्ताः स्वरा वै सार्ववैदिकाः । इत्येतच्चरितं सर्वं स्वराणां सार्ववैदिकम् ॥ २७ ॥
एते स्वरा विशेषतः प्रोक्ता वै सार्ववैदिकाः। इति स्वराणां सार्ववैदिकं चरितं सर्वं समाप्यते॥
Verse 28
सामवेदे तु वक्ष्यामि स्वराणां चरितं यथा । अल्पग्रंथं प्रभूतार्थं सामवेदांगमुत्तमम् ॥ २८ ॥
अथ सामवेदे यथावत् स्वराणां चरितं प्रवक्ष्यामि। अल्पग्रन्थं प्रभूतार्थं सामवेदाङ्गमुत्तमम्॥२८॥
Verse 29
तानरागस्वरग्राममूर्च्छनानां तु लक्षणम् । पवित्रं पावनं पुण्यं यथा तुभ्यं प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥
तानरागस्वरग्राममूर्च्छनानां तु लक्षणम्। पवित्रं पावनं पुण्यं यथा तुभ्यं प्रकीर्तितम्॥२९॥
Verse 30
शिक्षामाहुर्द्विजातीनामृग्यजुः सामलक्षणम् । सप्त स्वरास्रयो ग्रामा मृर्छनास्त्वेकविंशतिः ॥ ३० ॥
शिक्षामाहुर्द्विजातीनामृग्यजुःसामलक्षणम्। सप्तस्वराश्रया ग्रामाः सप्त मूर्च्छनास्त्वेकविंशतिः॥३०॥
Verse 31
ताना एकोनपंचाशदित्येतस्स्वरमंडलम् । षड्जश्च ऋषभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ ३१ ॥
ताना एकोनपञ्चाशदित्येतत्स्वरमण्डलम्। षड्जश्च ऋषभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा॥३१॥
Verse 32
पंचमो धैवतश्चैवं निषादः सप्तमः स्वरः । षड्जमध्यमगांधारास्त्रयो ग्रामाः प्रकीर्तिताः ॥ ३२ ॥
पञ्चमो धैवतश्चैव निषादः सप्तमः स्वरः। षड्जमध्यमगांधारास्त्रयो ग्रामाः प्रकीर्तिताः॥३२॥
Verse 33
भूर्ल्लोकाज्जायते षड्जो भुवर्लोकाञ्च मध्यमः । स्वर्गाभ्राच्चैव गांधारो ग्रामस्थानानि त्रीणि हि ॥ ३३ ॥
भूर्ल्लोकात् षड्जस्वरो जायते, भुवर्लोकात् मध्यमः; स्वर्गात् च गांधारः प्रादुर्भवति। एतानि हि ग्रामस्थानानि त्रीणि मूलानि स्मृतानि॥
Verse 34
स्वराणां च विशेषेण ग्रामरागा इति स्मृताः । विंशतिर्मध्यमग्रामे षड्जग्रामे चतुर्दश ॥ ३४ ॥
स्वराणां विशेषविन्यासा ग्रामरागा इति स्मृताः। मध्यमग्रामे विंशतिः, षड्जग्रामे चतुर्दश स्मृताः॥
Verse 35
तानान्पंचदशेच्छंति गांधारे सामगायिनाम् । नदी विशाला सुमुखी चित्रा चित्रवती मुखा ॥ ३५ ॥
गांधारे सामगायिनां पञ्चदश तानान् इच्छन्ति स्म। नदीश्च—विशाला सुमुखी चित्रा चित्रवती मुखा च॥
Verse 36
बला चाप्यथ विज्ञेया देवानां सप्त मूर्छनाः । आप्यायिनी विश्वभृता चंद्रा हेमा कपर्दिनी ॥ ३६ ॥
बला चाप्यथ विज्ञेया देवानां सप्त मूर्छनाः। आप्यायिनी विश्वभृता चंद्रा हेमा कपर्दिनी च॥
Verse 37
मैत्री च बार्हती चैव पितॄणां सप्त मूर्छनाः । षड्जे तूत्तरमंद्रा स्यादृषभे चाभिरूहता ॥ ३७ ॥
मैत्री च बार्हती चैव पितॄणां सप्त मूर्छनाः। षड्जे तूत्तरमंद्रा स्यादृषभे चाभिरूहता॥
Verse 38
अश्वक्रांता तु गांधारे तृतीया मूर्च्छना स्मृता । मध्यमे खलु सौवीरा हृषिका पंचमे स्वरे ॥ ३८ ॥
गान्धारे स्थिताऽश्वक्रान्ता नाम तृतीया मूर्च्छना स्मृता। मध्यमे तु सा सौवीरा, पञ्चमे स्वरे हृषिका इति कथ्यते॥
Verse 39
धैवते चापि विज्ञेया मूर्छना तूत्तरा मता । निषादे रजनीं विद्यादृषीणां सप्त मूर्छनाः ॥ ३९ ॥
धैवते तु मूर्च्छना ‘उत्तरा’ इति विज्ञेया मता। निषादे ‘रजनी’ नाम, इति ऋषिभिः सप्त मूर्च्छनाः प्रदिष्टाः॥
Verse 40
उपजीवंति गंधर्वा देवानां सप्त मूर्छनाः । पितॄणां मूर्च्छनाः सप्त तथा यक्षा न संशयः ॥ ४० ॥
देवानां सप्त मूर्च्छनाः गन्धर्वा उपजीवन्ति ताभिः। पितॄणामपि सप्त मूर्च्छनाः तथा यक्षाः—न संशयः॥
Verse 41
ऋषीणां मूर्छनाः सप्त यास्त्विमा लौकिकाः स्मृताः । षङ्जः प्रीणाति वै देवानृषीन्प्रीणाति चर्षभः ॥ ४१ ॥
ऋषीणां सप्त मूर्च्छनाः याः इमाः लौकिकाः स्मृताः। स्वरेषु षड्जो देवान् प्रीणाति, ऋषभश्च ऋषीन् प्रीणाति॥
Verse 42
पितॄन् प्रीणाति गांधारो गंधर्वान्मध्यमः स्वरः ॥ देवान्पितॄनृषींश्चैव स्वरः प्रीणाति पंचमः ॥ ४२ ॥
गान्धारः पितॄन् प्रीणाति, मध्यमः स्वरः गन्धर्वान् प्रीणाति। पञ्चमः स्वरः देवान् पितॄन् ऋषींश्चैव प्रीणाति॥
Verse 43
यक्षान्निषादः प्रीणाति भूतग्रामं च धैवतः । गानस्य तु दशविधा गुणवृत्तिस्तु तद्यथा ॥ ४३ ॥
निषादस्वरः यक्षान् प्रीणयति, धैवतस्वरश्च भूतग्रामं तर्पयति। अथ गानस्य दशविधा गुणवृत्तिः यथाक्रमं निरूप्यते॥
Verse 44
रक्तं पूर्णमलंकृतं प्रसन्नं व्यक्तं विक्रुष्टं श्लक्ष्णं समं सुकुमारं मधुरमिति गुणास्तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावं रक्तमित्युच्यते पूर्णं नाम स्वरश्रुतिपूरणाच्छंदः पादाक्षरं संयोगात्पूर्णमित्युच्यते अलंकृतं नामोरसि शिरसि कंठयुक्तमित्यलंकृतं प्रसन्नं नामापगतागद्गदनिर्विशंकं प्रसन्नमित्युच्यते व्यक्तं नाम पदपदार्थप्रकृतिविकारागमनोपकृत्तद्धितसमासधातुनिपातोपसर्गस्वरलिंगं वृत्तिवार्त्तिकविभक्त्यर्थवचनानां सम्यगुपपादनं व्यक्तमित्युच्यते विक्रुष्टं नामोञ्चैरुञ्चारितं व्यक्तपदाक्षरं विक्रुष्टमित्युच्यते श्लेक्ष्णं नाम द्रुतमविलंबितमुच्चनीचप्लुतसमाहारहेलतालोपनयादिभिरुपपादनाभिः श्लक्ष्णमित्युच्यते समं नामावापनिर्वापप्रदेशे प्रत्यंतरस्थानानां समासः सममित्युच्यते सुकुमारं नाम मृदुपदवर्णस्वरकुहगरणयुक्तं सुकुमारमित्युच्यते मधुरं नाम स्वभावोपनीतललितपदाक्षरगुणसमृद्धं मधुरमित्युच्यते एवमेतैर्दशभिर्गुणैर्युक्तं गानं भवति ॥ १ ॥
गाने गुणाः—रक्तं पूर्णमलंकृतं प्रसन्नं व्यक्तं विक्रुष्टं श्लक्ष्णं समं सुकुमारं मधुरं च। तत्र वेणुवीणास्वरैक्यं रक्तम्; स्वरश्रुतिपूरणेन छन्दःपादाक्षरसम्पत्तिः पूर्णम्; उरसि शिरसि कण्ठे च युक्तं अलंकृतम्; अगद्गदं निर्विशङ्कं प्रसन्नम्; पदार्थव्याकरणसम्यगुपपादनं व्यक्तम्; उच्चैः स्पष्टोच्चारणं विक्रुष्टम्; द्रुतं निरविलम्बं तालादिसमन्वितं श्लक्ष्णम्; आवापनिर्वापयोर्मध्यस्थानसमासः समम्; मृदुवर्णस्वरयुक्तं सुकुमारम्; स्वभावललितगुणसमृद्धं मधुरम्। एतैर्दशगुणैर्युक्तं गानं परिपूर्णं भवति॥
Verse 45
भवन्ति चात्र श्लोकाः । शंकितं भीषणं भीतमुद्धुष्टमनुनासिकम् । काकस्वरं मूर्द्धगतं तथा स्थानविवर्जितम् ॥ ४४ ॥
अत्र श्लोकाः—शङ्कितं भीषणं भीतमुद्धुष्टमनुनासिकम्। काकस्वरं मूर्द्धगतं तथा स्थानविवर्जितम्॥ एते दोषा उच्चारणे ज्ञेयाः॥
Verse 46
विस्तरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनं च गीतिदोषाश्चतुर्दश ॥ ४५ ॥
विस्तरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम्। व्याकुलं तालहीनं च—एते गीतिदोषाः (चतुर्दशेषु) प्रसिद्धाः॥
Verse 47
आचार्याः सममिच्छंति पदच्छेदं तु पंडिताः । स्त्रियो मधुरमिच्छंति विक्रुष्टमितरे जनाः ॥ ४६ ॥
आचार्याः समं गानं रोचयन्ति, पण्डिताः पदच्छेदं प्रार्थयन्ते। स्त्रियः मधुरस्वरं कामयन्ते, इतरे जनाः विक्रुष्टं (उच्चैः) प्रियं मन्यन्ते॥
Verse 48
पद्मपत्रप्रभः षङ्ज ऋषभः शुकपिंजरः । कनकाभस्तु गांधारो मध्यमः कुंदसन्निभः ॥ ४७ ॥
षड्जः पद्मपत्रप्रभः, ऋषभः शुकपिञ्जरवर्णः। गांधारः कनकाभः, मध्यमः कुन्दसन्निभः॥
Verse 49
पंचमस्तु भवेत्कृष्णः पीतकं धैवतं विदुः । निषादः सर्ववर्णः स्यादित्येताः स्वरवर्णताः ॥ ४८ ॥
पञ्चमः कृष्णवर्णः स्यात्, धैवतं पीतवर्णकम्। निषादः सर्ववर्णः स्याद्—एषा स्वरवर्णता॥
Verse 50
पंचमो मध्यमः षङ्ज इत्येते ब्राह्मणाः स्मृताः । ऋषभो धैवतश्चापीत्येतौ वै क्षत्रियावुभौ ॥ ४९ ॥
पञ्चमो मध्यमः षड्ज इत्येते ब्राह्मणाः स्मृताः। ऋषभो धैवतश्चापि क्षत्रियौ तावुभौ स्मृतौ॥
Verse 51
गांधारश्च निषादश्च वैश्यावर्द्धेन वै स्मृतौ । शूद्रत्वं विधिनार्द्धेन पतितत्वान्न संशयः ॥ ५० ॥
गान्धारश्च निषादश्च वैश्यौ अर्धेन स्मृतौ। अर्धेन शूद्रतां यातौ; पतितत्वं न संशयः॥
Verse 52
ऋषभो मूर्छितवर्जितो धैवतसहितश्च पंचमो यत्र । निपतति मध्यमरागे स निषादं षाङ्जवं विद्यात् ॥ ५१ ॥
मध्यमरागे यत्र पञ्चमो धैवतसहितोऽवरोहति, ऋषभस्य मूर्छितं वर्जयन्; तदा तं निषादं षाङ्जवं विद्यात्॥
Verse 53
यदि पंचमो विरमते गांधारश्चांतरस्वरो भवति । ऋषभो निषादसहितस्तं पंचममीदृशं विद्यात् ॥ ५२ ॥
यदि पञ्चमः स्वरः न विरम्यते, तदा गान्धारः अन्तरस्वरत्वेन भवति; ऋषभः निषादसहितः एवमेव पञ्चमत्वेन ज्ञेयः।
Verse 54
गांधारस्याधिपत्येन निषादस्य गतागतैः । धैवतस्य च दौर्बल्यान्मध्यमग्राम उच्यते ॥ ५३ ॥
गान्धारस्याधिपत्यात्, निषादस्य गतागतभावात्, धैवतस्य च दौर्बल्यात्—एष मध्यमग्राम इति कथ्यते।
Verse 55
ईषत्पृष्टो निषादस्तु गांधारश्चाधिको भवेत् । धैवतः कंपितो यत्र स षङ्गयाम ईरितः ॥ ५४ ॥
ईषत्स्पृष्टो निषादः, गान्धारश्चाधिकः; धैवतश्च कम्पितो यत्र—स षङ्गयाम इति कीर्तितः।
Verse 56
अंतरस्वरसंयुक्तः काकलिर्यत्र दृश्यते । तं तु साधारितं विद्यात्पंचमस्थं तु कैशिकम् ॥ ५५ ॥
अन्तरस्वरसंयुक्ता काकली यत्र दृश्यते, तं साधारितं विद्यात्; पञ्चमस्थं तु कैशिकं नाम।
Verse 57
कैशिकं भावयित्वा तु स्वरैः सर्वैः समंततः । यस्मात्तु मध्यमे न्यासस्तस्मात्कैशिकमध्यमः ॥ ५६ ॥
कैशिकं भावयित्वा तु स्वरैः सर्वैः समन्ततः; यस्मात् मध्यमे न्यासः, तस्मात् कैशिकमध्यम इति स्मृतः।
Verse 58
काकलिर्दृश्यते यत्र प्राधान्यं पंचमस्य तु । कश्यपः कैशिकं प्राह मध्यमग्रामसंभवम् ॥ ५७ ॥
यत्र काकली-स्वरो दृश्यते पञ्चमस्य च प्राधान्यं भवति, तत्र कश्यपः मध्यमग्रामसमुद्भवं तं रागभेदं ‘कैशिकम्’ इति प्राह।
Verse 59
गेति गेयं विदुः प्राज्ञा धेति कारुप्रवादनम् । वेति वाद्यस्य संज्ञेयं गंधर्वस्य प्ररोचनम् ॥ ५८ ॥
‘गेति’ इति प्राज्ञाः गेयवस्तुनः संज्ञां विदुः; ‘धेति’ इति कारुणां कौशलप्रवादनम्; ‘वेति’ इति वाद्यस्य संज्ञेयं—एतानि गन्धर्वस्य प्ररोचनानि।
Verse 60
सामवेदस्य स्वराणां सङ्गीतशास्त्रस्य स्वरेभ्यः तुलना । सामवेदः । सङ्गीतशास्त्रः । क्रुष्ट * । पञ्चमः । प्रथमः ॥ १ ॥
अथ सामवेदस्वराणां सङ्गीतशास्त्रीयस्वरैः सह तुलना—सामवेदे यः स्वरः, सङ्गीतशास्त्रे स ‘क्रुष्ट’ इति कथ्यते; सामवेदे ‘पञ्चमः’, सङ्गीतपद्धतौ तस्य ‘प्रथमः’ इति नाम।
Verse 61
मध्यमः । द्वितीयः ॥ २ ॥
‘मध्यमः’ इति स्वरः, सङ्गीतपद्धतौ ‘द्वितीयः’ इति निर्दिश्यते—एष द्वितीयः।
Verse 62
गान्धारः । तृतीयः ॥ ३ ॥
‘गान्धारः’ इति स्वरः, सङ्गीतपद्धतौ ‘तृतीयः’ इति कथ्यते—एष तृतीयः।
Verse 63
ऋषभः । चतुर्थः ॥ ४ ॥
(नाम) ऋषभः। (सः) चतुर्थः॥
Verse 64
षड्जः । मन्द्रः ॥ ५ ॥
षड्जः—मन्द्रस्वरे॥
Verse 65
धैवतः । अतिस्वार्यः ॥ ६ ॥
धैवतः—अतिस्वार्यस्वरे॥
Verse 66
निषादः । यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः । यो द्वितीयः स गांधारस्तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः ॥ ५९ ॥
निषादः। यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः। यो द्वितीयः स गांधारः; तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः॥
Verse 67
चतुर्थः षङ्ज इत्याहुः पंचमो धैवतो भवेत् । षष्ठो निषादो विज्ञेयः सप्तमः पंचमः स्मृतः ॥ ६० ॥
चतुर्थः षड्ज इत्याहुः; पंचमो धैवतो भवेत्। षष्ठो निषादो विज्ञेयः; सप्तमः पंचमः स्मृतः॥
Verse 68
षङ्जं मयूरो वदति गावो रंभंति चर्षभम् । अजाविके तु गांधारं क्रौंचो वदति मध्यमम् ॥ ६१ ॥
मयूरः षड्जस्वरं वदति, गावोऽपि ऋषभस्वरे रम्भन्ति। अजाविकयोः गांधारः, क्रौञ्चः पुनर्मध्यमं वदति॥
Frequently Asked Questions
Because mantra is held to be meaning-effective only when its phonemes (varṇa) and accents (svara) are correct; a defective accent can invert or distort meaning and thus harm the yajamāna. The Indra-śatru example is cited as a śāstric warning that pronunciation is not ornamental but causal in ritual speech.
A person becomes anūcāna by diligently studying the Vedas together with the Vedāṅgas under a teacher (ācārya), integrating recitation discipline with auxiliary sciences; mere accumulation of texts (“crores of books”) is explicitly said to be insufficient.
It treats Sāmavedic chant as a structured tonal system and explicates technical categories—notes, grāmas, mūrcchanās, rāgas, and vocal qualities—then compares Sāmavedic tonal nomenclature with music-theory terms, effectively bridging Vedic liturgical sound and classical performance science.