Threefold Suffering, Twofold Knowledge, and the Definition of Bhagavān (Vāsudeva); Prelude to Keśidhvaja–Janaka Yoga

Verse 1

सूत उवाच । तच्छृत्वा नारदो विप्रा मैथिलाध्यात्ममुत्तमम् । पुनः पप्रच्छ तं प्रीत्या सनंदनमुदारधीः ॥ १ ॥

सूत उवाच—विप्राः, तदुत्तमं मैथिलाध्यात्मं श्रुत्वा नारद उदारधीः प्रीत्या पुनः सनंदनं पप्रच्छ।

Verse 2

नारद उवाच । आध्यात्मिकादित्रिविधं तापं नानुभवेद्यथा । प्रब्रूहि तन्मुने मह्यं प्रपन्नाय दयानिधे ॥ २ ॥

नारद उवाच—मુने दयानिधे, आध्यात्मिकादित्रिविधं तापं यथा नानुभवेत, तत् मे प्रब्रूहि; अहं त्वां प्रपन्नः।

Verse 3

सनंदन उवाच । तदस्य त्रिविधं दुःखमिह जातस्य पंडित । गर्भे जन्मजराद्येषुस्थानेषु प्रभविष्यतः ॥ ३ ॥

सनन्दन उवाच—हे पण्डित! इह जातस्य देहिनः दुःखं त्रिविधं भवति; गर्भे तथा जन्म-जराद्यवस्थासु स्थानेषु च तत् प्रभविष्यति॥

Verse 4

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिरैका चात्यंतिकी मता ॥ ४ ॥

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा; भेषजं चात्यन्तिकी मता—एकैव भगवत्प्राप्तिः॥

Verse 5

तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पंडितैर्नरैः । तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने ॥ ५ ॥

तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर्नरैः; तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने॥

Verse 6

आगमोत्थं विवेकाञ्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्मविवेकजम् ॥ ६ ॥

आगमोत्थं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते; शब्दब्रह्मागममयं, परं ब्रह्म विवेकजम्॥

Verse 7

मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वायं मुनिसत्तमः । तदेतच्छ्रूयतामत्र सुबोधं गदतो मम ॥ ७ ॥

मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वायं मुनिसत्तमः; तदेतच्छ्रूयतामत्र सुबोधं गदतो मम॥

Verse 8

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ८ ॥

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये—शब्दब्रह्म परं च यत्। शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति॥

Verse 9

द्वे विद्ये वेदितव्ये चेत्याह चाथर्वणी श्रुतिः । परमा त्वक्षरप्राप्तिर्ऋग्वेदादिमया परा ॥ ९ ॥

द्वे विद्ये वेदितव्ये इत्याहाथर्वणी श्रुतिः। परमा त्वक्षरप्राप्तिर्ऋग्वेदादिमया परा॥

Verse 10

यत्तदव्यक्तमजरमनीहमजमव्ययम् । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादादिसंयुतम् ॥ १० ॥

यत्तदव्यक्तमजरमनीहमजमव्ययम्। अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादादिसंयुतम्॥

Verse 11

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिमकारणम् । व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यंति सूरयः ॥ ११ ॥

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिमकारणम्। व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यन्ति सूरयः॥

Verse 12

तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्ध्येयं मोक्षकांक्षिभिः । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२ ॥

तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्ध्येयं मोक्षकाङ्क्षिभिः। श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम्॥

Verse 13

तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस्तस्योद्दिष्टोऽक्षयात्मनः ॥ १३ ॥

तदेव परमात्मनः स्वरूपं भगवद्वाच्यं; तस्याक्षयात्मनः उद्दिष्टो वाचको भगवच्छब्दः॥

Verse 14

एवं निगदितार्थस्य यत्तत्वं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्त्रयीमयम् ॥ १४ ॥

एवं निगदितार्थस्य तत्त्वं यत् तस्य तत्त्वतः येन ज्ञायते, तज्ज्ञानं परं ज्ञेयम्—त्रयीमयादन्यत्॥

Verse 15

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विजा । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिकः ॥ १५ ॥

अशब्दगोचरस्यापि तस्य ब्रह्मणो द्विजाः, पूजायां भगवच्छब्दः औपचारिकः क्रियते॥

Verse 16

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्त्तते । भगवन्भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥ १६ ॥

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्तते; सर्वकारणकारणे भगवच्छब्दो ‘भगवन्’ इति॥

Verse 17

ज्ञेयं ज्ञातेति तथा भकारोऽर्थद्वयात्मकः । तेनागमपिता स्रष्टा गकारोऽयं तथा मुने ॥ १६ ॥

‘ज्ञेयं’ ‘ज्ञाता’ इति भकारोऽर्थद्वयात्मकः; तेन ‘आगमपिता’ ‘स्रष्टा’ चेति गकारोऽयं, मुने॥

Verse 18

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ १७ ॥

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥

Verse 19

वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि । सर्वभूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥ १८ ॥

वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि । सर्वभूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥

Verse 20

एवमेव महाशब्दो भगवानिति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥ १९ ॥

एवमेव महाशब्दो भगवानिति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥

Verse 21

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिः परिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण चान्यत्र ह्युपचारतः ॥ २० ॥

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिः परिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण चान्यत्र ह्युपचारतः ॥

Verse 22

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥ २१ ॥

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥

Verse 23

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥ २२ ॥

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांसि चाशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि, हीनानि हेयगुणादिभिः ॥

Verse 24

सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि । भूतेषु वसनादेव वासुदेवस्ततः स्मृतः ॥ २३ ॥

सर्वाणि तत्र भूतानि वसन्ति परमात्मनि । भूतेषु वसनादेव वासुदेवः ततः स्मृतः ॥

Verse 25

खांडिक्यं जनकं प्राह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्यामनंतस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ॥ २४ ॥

खाण्डिक्यं जनकं प्राह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्यां अनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ॥

Verse 26

भूतेषु वसते सोंऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः ॥ २५ ॥

भूतेषु वसते सोऽन्तर्वसन्त्यत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः ॥

Verse 27

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनांतरालम् ॥ २६ ॥

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनान्तरालम् ॥

Verse 28

समस्तकल्याणगुणं गुणात्मको हित्वातिदुःखावृतभूतसर्गः । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितोऽसौ ॥ २७ ॥

समस्तकल्याणगुणसारभूतोऽसौ गुणात्मको भगवान्। अतिदुःखावृतसंसारेऽपि स्वेच्छया महदभिमतरूपं गृहीत्वा समस्तजगद्धितं साधयति॥

Verse 29

तेजोबलैश्वर्यमहावबोधं स्ववीर्यशक्त्यादुगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः संति परावरेशे ॥ २८ ॥

यस्मिन्नेकत्र तेजोबलैश्वर्यमहावबोधादयः स्ववीर्यशक्त्यादिगुणैः सह निखिलाः संचिताः। स परः पराणां परावरेशे तस्मिन् क्लेशादयो न कदाचन सन्ति॥

Verse 30

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥ २९ ॥

स एवेश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽव्यक्तः प्रकटश्च। सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्तशक्तिसंपन्नः परमेश्वर इति ख्यातः॥

Verse 31

स ज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेव रूपम् । संदृश्यते चाप्यवगम्यते च तज्ज्ञानमतोऽन्यदुक्तम् ॥ ३० ॥

येन तद् दोषरहितं शुद्धं परं निर्मलं रूपं ज्ञायते, येन च तदेव प्रत्यक्षमिव संदृश्यते सम्यगवगम्यते—तदेव ‘ज्ञानम्’ इति; अन्यत् तु ज्ञानादन्यदुक्तम्॥

Verse 32

स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तवेतत्प्रतिपद्यते ॥ ३१ ॥

स्वाध्यायसंयमाभ्यां स पुरुषोत्तमः सम्यग्दृश्यते। तं प्राप्तुं कारणं यद् ब्रह्म, तदेतत् त्वया सम्यक् प्रतिपत्तव्यम्॥

Verse 33

स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते ॥ ३२ ॥

स्वाध्यायाद्योगमासीत, योगात् पुनः स्वाध्यायमामनेत्। स्वाध्याययोगयोः सिद्ध्या परमात्मा स्वयमेव प्रकाशते॥

Verse 34

तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथापरम् । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते ॥ ३३ ॥

तदीक्षणाय स्वाध्याय एव चक्षुः, योगश्च परमोऽपि। न मांसचक्षुषा ब्रह्मभूतः स द्रष्टुं शक्यते॥

Verse 35

नारद उवाच । भगवंस्तमहं योगं ज्ञातुमिच्छामि तं वद । ज्ञाते यन्नाखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम् ॥ ३४ ॥

नारद उवाच— भगवन्, तं योगं ज्ञातुमिच्छामि; तं मे वद। यज्ज्ञात्वा अखिलाधारं परमेश्वरं पश्येयम्॥

Verse 36

सनंदन उवाच । केशिध्वजो यथा प्राह खांडिक्याय महात्मने । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते ॥ ३५ ॥

सनन्दन उवाच— केशिध्वजो यथा पूर्वं खाण्डिक्याय महात्मने जनकाय च योगं प्राह, तथाहं ते कथयामि॥

Verse 37

नारद उवाच । खांङिक्यः कोऽभवद्बह्यन्को वा केशिध्वजोऽभवत् । कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवानभूत् ॥ ३६ ॥

नारद उवाच— खांङिक्यः कोऽभवत्, ब्रह्मन्, केशिध्वजः कः? कथं तयोः संवादो योगसंबन्धवान् अभवत्?

Verse 38

सनंदन उवाच । धर्मध्वजो वै जनक तस्य पुशेऽमितध्वजः । कृतध्वजोऽस्य भ्राताभूत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः ॥ ३७ ॥

सनन्दन उवाच—धर्मध्वज इति वै जनकः आसीत्; तस्मात् अमितध्वजः समजायत। तस्य भ्राता कृतध्वजः नृपः सदा अध्यात्मरतिः आसीत्॥

Verse 39

कृतध्वजस्य पुत्रोऽभूद्धन्यः केशिध्वजो द्विजः । पुत्रोऽमितव्वजस्यापि खांडिक्यजनकाभिधः ॥ ३८ ॥

कृतध्वजस्य पुत्रोऽभूत् केशिध्वजो द्विजः, ‘धन्यः’ इति विख्यातः। अमितध्वजस्यापि पुत्रः खाण्डिक्यः, ‘जनक’ इति चाभिधीयते॥

Verse 40

कर्ममार्गे हि खांडिक्यः स्वराज्यादवरोपितः । पुरोधसा मंत्रिभिश्च समवेतोऽल्पसाधनः ॥ ३८ ॥

खाण्डिक्यः स्वराज्यादवरोपितः सन् कर्ममार्गे प्रवृत्तः। पुरोधसा मंत्रिभिश्च समवेतः, अल्पसाधन एव प्रस्थितवान्॥

Verse 41

राज्यान्निराकृतः सोऽथ दुर्गारण्यचरोऽभवत् । इयाज सोऽपि सुबहून यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः ॥ ३९ ॥

सः राज्यात् निराकृतः, ततः दुर्गारण्यचरोऽभवत्। तत्रापि ज्ञानव्यपाश्रयः सन्, स बहून् यज्ञान् इयाज॥

Verse 42

ब्रह्मविद्यामधिष्टाय तर्तुं मृत्युमपि स्वयम् । एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर ॥ ४० ॥

ब्रह्मविद्यामधिष्टाय सः स्वयमेव मृत्युमपि तर्तुं शक्तः। एकदा वर्तमानस्य यागे—हे योगविदां वर—एतदभवत्॥

Verse 43

तस्य धेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने । ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः ॥ ४१ ॥

तस्य धेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने । ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः चिन्ताकुलौ बभूवतुः ॥

Verse 44

प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किमत्रेति विधीयताम् । ते चोचुर्नवयंविद्मः कशेरुः पृच्छ्यतामिति ॥ ४२ ॥

प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ—किमत्रेति विधीयताम् । ते चोचुः—न वयं विद्मः, कशेरुः पृच्छ्यतामिति ॥

Verse 45

कशेरुरपि तेनोक्तस्तथेति प्राह नारद । शुनकं पृच्छ राजेन्द्र वेद स वेत्स्यति ॥ ४३ ॥

कशेरुरपि तेनोक्तः—तथेति प्राह नारद । शुनकं पृच्छ राजेन्द्र, वेद स वेत्स्यति ॥

Verse 46

स गत्वा तमपृच्छञ्च सोऽप्याह नृपतिं मुने । न कशेरुर्नचैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि ॥ ४४ ॥

स गत्वा तमपृच्छत्, सोऽप्याह नृपतिं मुने । न कशेरुर्न चैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि ॥

Verse 47

वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खांडिक्यो यो जितस्त्वया । स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने ॥ ४५ ॥

वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खाण्डिक्यो यो जितस्त्वया । स चाह—तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने ॥

Verse 48

प्राप्त एव मया यज्ञे यदि मां स हनिष्यति । प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम ॥ ४६ ॥

यदि स यज्ञे प्राप्त एव मां हनिष्यति, तर्हि पृष्टः स रिपुरेव मम प्रायश्चित्तं स्वयमेव वदिष्यति॥

Verse 49

ततश्चाविकलो योगो मुनिश्रेष्ट भविष्यति । इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः ॥ ४७ ॥

ततः, हे मुनिश्रेष्ठ, तव योगोऽविकलः पूर्णश्च भविष्यति—इत्युक्त्वा कृष्णाजिनधरो नृपो रथमारुह्य प्रस्थितः॥

Verse 50

वनं जगाम यत्रास्ते खांडिक्यः स महीपतिः । तमायांतं समालोक्य खांजडिक्यो रिपुमात्मनः ॥ ४८ ॥

स वनं जगाम यत्रास्ते स महीपतिः खाण्डिक्यः। तमायान्तं समालोक्य खांजडिक्यः स्वशत्रुं निरीक्ष्य तस्थौ॥

Verse 51

प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः । खांडिक्य उवाच । कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान्हनिष्यसि ॥ ४९ ॥

क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः स प्रोवाच। खाण्डिक्य उवाच—कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान् हनिष्यसि॥

Verse 52

कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति । मृगानां वद पृष्टेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम् ॥ ५० ॥

कृष्णाजिनधरोऽस्मीति मन्यसे—न मयि प्रहरिष्यतीति। मृगानां पृष्ठेषु पृष्टे वद, मूढ, कृष्णाजिनं न किमस्ति॥

Verse 53

येषां मत्वा वृथा चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः । स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥ ५१ ॥

येषां प्रति मया क्रूराः शितसायकाः प्रहिताः, ते वृथा इति मत्वा—अधुना त्वामहं निहनिष्यामि; मत्तो जीवन् न विमोक्ष्यसे॥

Verse 54

आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः । केशिध्वज उवाच । खांडिक्य संशयं प्रष्टुं भवंतमहमागतः ॥ ५२ ॥

आतताय्यसि दुर्बुद्धे, मम राज्यहरो रिपुः इति। केशिध्वज उवाच—हे खाण्डिक्य, संशयं प्रष्टुं भवंतमहमागतः॥

Verse 55

न त्वां हंतुं विचार्यतैत्कोपं बाणं च मुंच वा । ततः स मंत्रिभिः सार्द्धमेकांते सपुरोहितः ॥ ५३ ॥

न त्वां हन्तुं स विचार्यैव क्रोधं बाणं च मुमोच न। ततः स मंत्रिभिः सार्धं सपुरोहित एकान्तं जगाम॥

Verse 56

मंत्रयामास खांडिक्यः सर्वैरेव महामतिः । तमूर्मंत्रिणो वध्यो रिपुरेष वशंगतः ॥ ५४ ॥

महामतिः खाण्डिक्यः सर्वैरेव सह मंत्रयामास। ततोऽमात्याः ऊचुः—एष रिपुर्वध्यः, वशंगतः॥

Verse 57

हतेऽत्र पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति । खांडिक्यश्चाह तान्सर्वानेवमेव न संशयः ॥ ५५ ॥

एतेषु हतेषु अत्र पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति। खाण्डिक्यश्चाह तान् सर्वान्—एवमेव, न संशयः॥

Verse 58

हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति । परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम ॥ ५६ ॥

हते तु तस्मिन् सर्वा पृथिवी मम वश्या भविष्यति। परलोकजयस्य तस्य सकला पृथिवी ममैव॥

Verse 59

न हन्मि चेल्लोकजयो मम वयत्वस्सुंधरा । परलोकजयोऽनंतः स्वल्पकालो महीजयः ॥ ५७ ॥

यदि न हन्मि तदा मम लोकजयः केवलं यौवनालङ्कारवत् क्षणिकः। परलोकजयोऽनन्तः, महीजयस्तु स्वल्पकालः॥

Verse 60

तस्मान्नैनं हनिष्येऽहं यत्पृच्छति वदामि तत् । ततस्तमभ्युपेत्याह खांडिक्यो जनको रिपुम् ॥ ५८ ॥

तस्मान्नैनं हनिष्येऽहं; यत् पृच्छति तत् वदामि। इति निश्चित्य खाण्डिक्यः शत्रुं जनकं नृपम् अभ्युपेत्य उवाच॥

Verse 61

प्रष्टव्यं यत्त्वया सर्वं तत्पृच्छ त्वं वदाम्यहम् । ततः प्राह यथावृत्तं होमधेनुवधं मुने ॥ ५९ ॥

यत् किञ्चित् त्वया प्रष्टव्यं तत् सर्वं पृच्छ; अहं वदामि। ततः स मुनये यथावृत्तं होमधेनुवधवृत्तान्तं प्राह॥

Verse 62

ततश्च तं स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्रूतम् । स चाचष्ट यथान्यायं मुने केशिध्वजाय तत् ॥ ६० ॥

ततः स तं प्रायश्चित्तं तदर्थं पप्रच्छ। स च धर्मन्यायानुसारं मुनेः केशिध्वजाय तत् प्रायश्चित्तं व्याचष्ट॥

Verse 63

प्रायश्चित्तमशेषं हि यद्वै तत्र विधीयते । विदितार्थः स तेनैवमनुज्ञातो महात्मना ॥ ६१ ॥

प्रायश्चित्तमशेषं यद्वै तत्र विधीयते तत्सर्वं निरूपितम्। तदर्थं विदितवान् स तेनैव महात्मना समनुज्ञातोऽभवत्॥

Verse 64

यागभूमिमुपागत्य चक्रे सर्वां क्रियां क्रमत् । क्रमेण विधिवद्यागं नीत्वा सोऽवभृथाप्लुतः ॥ ६२ ॥

यागभूमिमुपागत्य स सर्वां क्रियां क्रमतः अकरोत्। विधिवत्क्रमेण यागं नीत्वा सोऽवभृथस्नानं कृतवान्॥

Verse 65

कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिंतयामास पार्थिवः । पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया ॥ ६३ ॥

कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिन्तयामास पार्थिवः। पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया॥

Verse 66

तथैवार्थिजनोऽप्यर्थोजितोऽभिमतैर्मया । यथाहं मर्त्यलोकस्य मया सर्वं विचष्टितम् ॥ ६४ ॥

तथैवार्थिजनः सोऽपि अर्थैर्जितोऽभिमतैर्मया। यथाहं मर्त्यलोकस्य मया सर्वं विचष्टितम्॥

Verse 67

अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथा न मम किं यथा । इत्थं तु चिंतयन्नेव सम्मार स महीपतिः ॥ ६५ ॥

अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथा न मम किं यथा। इत्थं तु चिन्तयन्नेव सम्मार स महीपतिः॥

Verse 68

खांडिक्याय न दत्तेति मया वैगुरुदक्षिणा । स जगाम ततो भूयो रथमारुह्य पार्थिवः ॥ ६६ ॥

“खाण्डिक्याय गुरुदक्षिणा मया न दत्ता” इति मनसि कृत्वा स पार्थिवः पुनरेव रथमारुह्य भूयः प्रस्थितवान्।

Verse 69

स्वायंभुवः स्थितो यत्र खांडिक्योऽरण्यदुर्गमम् । खांडिक्योऽपि पुनर्द्दष्ट्वा तमायान्तं धृतायुधः ॥ ६७ ॥

यत्र स्वायम्भुवोऽरण्यदुर्गमे स्थितः, तत्र खाण्डिक्योऽपि आसीत्। स च धृतायुधः खाण्डिक्यः तं पुनरायान्तं दृष्ट्वा सज्जोऽभवत्।

Verse 70

तस्थौ हंतुं कृतमतिस्ममाह स पुनर्नृपः । अहं तु नापकाराय प्राप्तः खांडिक्य मा क्रुधः ॥ ६८ ॥

हन्तुं कृतमतिः स तस्थौ; किन्तु नृपः पुनरुवाच— “खाण्डिक्य, मा क्रुधः; अहं तु नापकाराय प्राप्तः।”

Verse 71

गुरोर्निष्कृतिदानाय मामवेहि सेमागतम् । निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः ॥ ६९ ॥

गुरोर्निष्कृतिदानाय मामवेहि समागतम्। निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः।

Verse 72

सोऽहं ते दातुमिच्छामि वृणीष्व गुरुदक्षिणाम् । इत्युक्तो मंत्रयामास स भूयो मंत्रिभिः सह ॥ ७० ॥

तस्मात् ते दातुमिच्छामि; वृणीष्व गुरुदक्षिणाम्। इत्युक्तः स भूयः मंत्रिभिः सह मंत्रयामास।

Verse 73

गुरोर्निष्कृतिकामोऽय किमयं प्रार्थ्यतां मया । तमूचुर्मंत्रिणो राज्यमशेषं याच्यतामयम् ॥ ७१ ॥

गुरोः सम्बन्धिन्यां निष्कृतिं कामयमानोऽयं जनः—अहं किमस्य प्रार्थयेयम्? इति स चिन्तयामास। तदा मन्त्रिणो राजानं तमूचुः—“अस्य सकलं राज्यमेव याच्यताम्।”

Verse 74

कृताभिः प्रार्थ्यते राज्यमनायासितसैनिकैः । प्राहस्य तानाह नृपः स खांडिक्यो महापतिः ॥ ७२ ॥

अनायासितसैनिकैः कृतैः कृताभिः “राज्यं देहि” इति प्रार्थ्यमानो नृपः, स महापतिः खाण्डिक्यः, तान् उपहस्य प्रोवाच।

Verse 75

स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम् । एतमेतद्भंवतोऽत्र स्वार्थ साधनमंत्रिणः ॥ ७३ ॥

स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः कथं प्रार्थ्यते? एतदेव भवतां मन्त्रिणां स्वार्थसाधनं यत् अत्र प्रवर्तते।

Verse 76

परमार्थः कथं कोऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः । इत्युक्त्वा समुपेत्यैंनं स तु केशिध्वजं नृपम् ॥ ७४ ॥

अत्र परमार्थः कथं स्यात्? यूयं तु नात्र विचक्षणाः। इत्युक्त्वा स खाण्डिक्यः केशिध्वजं नृपं समुपेत्य।

Verse 77

उवाच किमवश्यं त्वं दास्यसि गुरुदक्षिणाम् । बाढमित्येव तेनोक्तः खांडिक्यस्तमथाब्रवीत् ॥ ७५ ॥

स उवाच—“किं गुरुदक्षिणामवश्यं त्वं दास्यसि?” तेन “बाढम्” इत्युक्ते, खाण्डिक्यस्तमथाब्रवीत्।

Verse 78

भवानध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः । यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः ॥ ७६ ॥

भवान् अध्यात्मविज्ञानस्य परमार्थस्य च विचक्षणः। यदि चेद् भवता मह्यं गुरुनिष्क्रयः प्रदीयते, तदा मम मोक्षोपायं ददातु॥

Verse 79

तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय । केशिध्वज उवाच । न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यमकंटकम् ॥ ७७ ॥

तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय। केशिध्वज उवाच—कस्मान्न त्वया मम राज्यमकण्टकं न प्रार्थितम्॥

Verse 80

राज्यलाभाः द्धि नास्त्यन्यत्क्षत्रियाणामतिप्रियम् । खांडिक्य उवाच । केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः ॥ ७८ ॥

राज्यलाभो हि क्षत्रियाणामतिप्रियः, नास्त्यन्यत् तत्समम्। खाण्डिक्य उवाच—केशिध्वज, निबोध; मया तव न प्रार्थितं तस्मादेव॥

Verse 81

राज्यमेतदशेषेण यन्न गृघ्रंति पंडिताः । क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् ॥ ७९ ॥

राज्यमेतदशेषेण पण्डिता नाभिगृध्नन्ति स्वार्थतः। क्षत्रियाणामयं धर्मः—प्रजानां परिपालनं यथान्यायम्॥

Verse 82

वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपंथिनाम् । यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया ॥ ८० ॥

धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपन्थिनां वधश्च। तत्र ममाशक्तस्य दोषो नास्ति; अपकृतं त्वया कृतम्॥

Verse 83

बंधायैव भवत्येषा ह्यविद्या चाक्रमोज्झिता । जन्मोपभोगलिप्सार्थमियं राज्यस्पृहा मम ॥ ८१ ॥

बन्धायैव भवत्येषा ह्यविद्या न परित्यक्ता। जन्मोपभोगलिप्सार्थं मम राज्यस्पृहा समुत्थिता॥

Verse 84

अन्येषां दोपजानेव धर्ममेवानुरुध्यते । न याच्ञा क्षत्रबंधूनां धर्मायैतत्सतां मतम् ॥ ८२ ॥

अन्येषां तु द्वितीयार्थं धर्मोऽनुस्रियते सदा। क्षत्रबन्धूनां याच्ञा न धर्माय—सतां मतम्॥

Verse 85

अतो न याचित राज्यमविद्यांतर्गतं तव । राज्यं गृध्नंति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः ॥ ८३ ॥

अतो न याचितं राज्यं तवाविद्याविभागगम्। ममत्वाकृष्टचित्तास्तु विद्वांसोऽपि राज्यगृध्नवः॥

Verse 86

अहंमानमह्य पानमदमत्ता न मादृशाः । केशिध्वज उवाच । अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै ॥ ८४ ॥

अहंमानमदिरापानमदेन मत्तो न मादृशः। केशिध्वज उवाच—अहं तु विद्यया मृत्युं तर्तुकामोऽस्मि वै॥

Verse 87

राज्यं यज्ञांश्च विविधान्भोगे पुण्यक्षयं तथा । तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम् ॥ ८५ ॥

राज्यानि यज्ञा विविधा भोगाश्च पुण्यक्षयप्रदाः। तस्मात् ते मनसा दिष्ट्या विवेकैः सद्वृत्तिमार्गगम्॥

Verse 88

श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनंदन । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः ॥ ८६ ॥

श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनन्दन। अनात्मनि आत्मबुद्धिर्या, अस्वे स्वविषया मतिः॥

Verse 89

अविद्यातरुसंन्भूतं बीजमेतद्द्विधा स्थितम् । पंचभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः ॥ ८७ ॥

अविद्यातरुसंम्भूतं बीजमेतद्द्विधा स्थितम्। पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः॥

Verse 90

अहमेतदितीत्युञ्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् । आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते ॥ ८८ ॥

अहमेतदिति उञ्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम्। आकाशवाय्वग्निजलपृथिवीभ्यः पृथक् स्थिते॥

Verse 91

आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे । कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत् ॥ ८९ ॥

आत्मनि आत्ममयं भावं कः करोति कलेवरे। कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत्॥

Verse 92

अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञो ममेदमिति मन्यते । इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च ॥ ९० ॥

अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञो ममेदमिति मन्यते। इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च॥

Verse 93

करोति पंडितः स्वाम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः ॥ ९१ ॥

पण्डिताभिमानी जनोऽनात्मनि कलेवरे स्वाम्यं करोति; सर्वदेहेन्द्रियोपभोगाय मानवः कर्माणि कुरुते॥

Verse 94

देहं चान्यद्यदा पुंसस्सदा बंधाय तत्परम् । मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदंभसा ॥ ९२ ॥

देहं यदा पुंसः ‘अहम्’ ‘मम’ इति मन्यते, तदा स एव भावो बन्धाय नितरां प्रवर्तते; मृण्मयं गेहं यथा मृदम्भसा पुनर्लिप्यते॥

Verse 95

पार्थिवोऽयं तथा देहो मृदंभोलेपनस्थितिः । पंचभोगात्मकैर्भोगैः पंचभोगात्मकं वपुः ॥ ९३ ॥

पार्थिवोऽयं देहो मृदम्भोलेपनैः स्थितः; पञ्चविषयभोगैर्भोग्यमानो वपुः पञ्चभोगात्मकं भवति॥

Verse 96

आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वोऽत्र किंकृतः । अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन् ॥ ९४ ॥

आप्यायते चेत् पुंसः, ततोऽत्र गर्वः किमर्थः? स हि अनेकजन्मसहस्राणि संसारपदवीं व्रजन् परिभ्रमति॥

Verse 97

मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुंठितः । प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा ॥ ९५ ॥

मोहश्रमं गतः स जीवो वासनारेणुगुम्फितः; यदा तु सौम्य ज्ञानोष्णवारिणा सा रेणुः प्रक्षाल्यते तदा प्रसादो जायते॥

Verse 98

तदा संसारपांथस्य याति मोहश्रमः शमम् । मोहश्रमे शमं याते स्वच्छांतःकरणः पुमान् ॥ ९६ ॥

तदा संसारपथस्य मोहजन्यः श्रमो विश्रामं याति। मोहश्रमे शान्ते सति पुमान् स्वच्छान्तःकरणो भवति॥

Verse 99

अनन्यातिशयाधारः परं निर्वाणमृच्छति । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः ॥ ९७ ॥

अनन्यपरमाधारः परं निर्वाणमृच्छति। निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः॥

Verse 100

दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तुनात्मनः । जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि ॥ ९८ ॥

दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेरेव नात्मनः। जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगादिव केवलम्॥

Verse 101

शब्दोद्रेकादिकान्धर्मान्करोति हि यथा बुधः । तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः ॥ ९९ ॥

शब्दोद्रेकादिकान्धर्मान्करोति यथा बुधः। तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः॥

Verse 102

भजते प्राकृतान्धर्मान्न्यस्तस्तंभो हि सोऽव्ययः । तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव ॥ १०० ॥

भजते प्राकृतान्धर्मान्न्यस्तस्तम्भोऽपि सोऽव्ययः। तदेतदुक्तं बीजं ते मयाऽविद्यायाः प्रकीर्तितम्॥

Verse 103

क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते ॥ १०१ ॥

योगाद् अन्यत् न विद्यते यत् क्लेशानां क्षयकरं भवति।