Adhyaya 10
Kṛṣṇa-vīrya-kathana (Dhṛtarāṣṭra’s appraisal of Vāsudeva’s deeds)
Upa-parva: Droṇa-parva — Dhṛtarāṣṭra–Saṃjaya Saṃvāda on Kṛṣṇa’s Vīrya (Episode Cluster)
Dhṛtarāṣṭra addresses Saṃjaya by recounting and enumerating Vāsudeva Kṛṣṇa’s celebrated exploits, beginning with childhood demonstrations of strength and extending to victories over formidable adversaries and the acquisition of divine implements (e.g., Pāñcajanya and the discus), as well as notable political acts such as marriage by svayaṃvara and the management of rival kings. He recalls Kṛṣṇa’s successes against major opponents (including figures remembered as tyrannical or militarily dominant) and frames these as evidence that no comparable human agent exists. The discourse then pivots to the strategic implication: the Vr̥ṣṇi heroes and Baladeva’s proximity to Kṛṣṇa amplify Pāṇḍava security, and if Kṛṣṇa were to take up arms directly, opposition would be untenable. Dhṛtarāṣṭra concludes with a theological-philosophical register: Kṛṣṇa and Arjuna are portrayed as a paired manifestation (Nara-Nārāyaṇa motif), and the fall of great warriors is interpreted through kāla (time), inevitability of death, and the limits of asceticism, learning, and weaponry. The chapter ends in a sober recognition of irreversible decline and a request for an accurate report of the war’s course.
Chapter Arc: वैशम्पायन कहते हैं—धृतराष्ट्र, युद्ध का वृत्तान्त सुनकर हृदय-शोक से अत्यन्त पीड़ित हो उठे; प्रश्न करते-करते उनकी चेतना डगमगा जाती है और राजसभा में ही वे मूर्छित होकर गिर पड़ते हैं। → दासियाँ शीतल जल छिड़ककर और सुगन्धित पंखों से उन्हें होश में लाने का यत्न करती हैं; भरत-कुल की स्त्रियाँ चारों ओर घेर लेती हैं। होश लौटते ही धृतराष्ट्र संजय से फिर रण-स्थिति पूछते हैं—विशेषतः अर्जुन के गाण्डीव-प्रभाव, धृष्टद्युम्न की नीति-धारिता, और घटोत्कच जैसे भय-कारक योद्धा के विषय में। → संजय के वर्णन में अर्जुन ‘कपिवरध्वज’ के साथ आकाश को बाणों से भर देते हैं—गाण्डीवधारी का नाम सुनते ही अग्रभाग के सैनिक विदीर्ण-से हो जाते हैं; उसी के साथ कृष्ण का ‘लोकगुरु, सनातन लोकनाथ नारायण’ रूप स्मरण में उभरता है, मानो दिव्य संरक्षण स्वयं पाण्डव-पक्ष के रथ पर बैठा हो। → अध्याय का स्वर युद्ध-गणना से अधिक ‘मानसिक युद्ध’ का है—धृतराष्ट्र का शोक, भय और जिज्ञासा; संजय का आश्वस्त-सा संकेत कि जहाँ कृष्ण-नारायण और अर्जुन का पराक्रम है वहाँ पाण्डवों की जय-आकांक्षा प्रबल है। → धृतराष्ट्र की व्याकुलता अगले प्रश्न की ओर धकेलती है—यदि अर्जुन ऐसा है, तो कौरव-सेना उसे कैसे रोकेगी, और द्रोणाचार्य के रहते युद्ध का पलड़ा किस ओर झुकेगा?
Shlokas
Verse 1
दशमो< ध्याय: राजा धृतराष्ट्रका शोकसे व्याकुल होना और संजयसे युद्धविषयक प्रश्न वैशम्पायन उवाच एतत् पृष्टवा सूतपुत्र हृच्छोकेनार्दितो भृशम् | जये निराश: पुत्राणां धृतराष्ट्रोडपतत् क्षितौ
वैशम्पायन उवाच—एतत् पृष्ट्वा सूतपुत्रं संजयम् हृच्छोकेनार्दितो भृशम् । जये निराशः पुत्राणां धृतराष्ट्रः क्षितौ न्यपतत् ॥
Verse 2
तं विसंज्ञं निपतितं सिषिचु: परिचारिका: । जलेनात्यर्थशीतेन वीजन्त्य: पुण्यगन्धिना
तं विसंज्ञं निपतितं सिषिचुः परिचारिकाः । जलेनात्यर्थशीतेन वीजन्त्यः पुण्यगन्धिना ॥
Verse 3
पतितं चैनमालोक्य समन्ताद् भरतस्त्रिय: । परिवव्रुर्महाराजमस्पृशंश्वैव पाणिभि:,महाराजको गिरा देख धृतराष्ट्रकी बहुत-सी स्त्रियाँ उन्हें चारों ओरसे घेरकर बैठ गयीं और उन्हें हाथोंसे सहलाने लगीं
पतितं चैनमालोक्य समन्ताद् भरतस्त्रियः । परिवव्रुर्महाराजमस्पृशंश्चैव पाणिभिः ॥
Verse 4
उत्थाप्य चैनं शनकै राजानं पृथिवीतलात् | आसन प्रापयामासुर्बाष्पकण्ठ्यो वरानना:
उत्थाप्य चैनं शनकै राजानं पृथिवीतलात् । आसनं प्रापयामासुर्बाष्पकण्ठ्यो वराननाः ॥
Verse 5
आसन प्राप्य राजा तु मूर्च्डयाभिपरिप्लुत: । निश्चेष्टोी>तिष्ठत तदा वीज्यमान: समन्तत:
आसनं प्राप्य राजा तु मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः । निश्चेष्टस्तिष्ठत तदा वीज्यमानः समन्ततः ॥
Verse 6
स लब्ध्वा शनकै: संज्ञां वेपमानो महीपति: । पुनर्गावल्गर्णिं सूतं पर्यपृच्छद् यथातथम्,फिर धीरे-धीरे होशमें आनेपर काँपते हुए राजा धृतराष्ट्रने पुन: सूतजातीय संजयसे युद्धका यथावत् समाचार पूछा
स लब्ध्वा शनकैः संज्ञां वेपमानो महीपतिः । पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद् यथातथम् ॥
Verse 7
धृतराष्ट्र रवाच यः स उद्यन्निवादित्यो ज्योतिषा प्रणुदंस्तम: । अजातशत्रुमायान्तं कस्तं द्रोणादवारयत्
धृतराष्ट्र उवाच । यः स उद्यन्निवादित्यो ज्योतिषा प्रणुदंस्तमः । अजातशत्रुमायान्तं कस्तं द्रोणादवारयत् ॥
Verse 8
प्रभिन्नमिव मातडुं यथा क्रुद्धं तरस्विनम् । प्रसन्नवदनं दृष्टवा प्रतिद्विरदगामिनम्
प्रभिन्नमिव मातङ्गं यथा क्रुद्धं तरस्विनम् । प्रसन्नवदनं दृष्ट्वा प्रतिद्विरदगामिनम् ॥
Verse 9
वासितासंगमे यद्वदजय्यं प्रति यूथपै: । निजघान रणे वीरान् वीर: पुरुषसत्तम:
वासितासङ्गमे यद्वदजय्यं प्रति यूथपैः । निजघान रणे वीरान् वीरः पुरुषसत्तमः ॥
Verse 10
यो होको हि महावीरयों निर्दहेद् घोरचक्षुषा । कृत्स्नं दुर्योधनबलं धृतिमान् सत्यसंगर:,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि धृतराष्ट्रवाक्ये दशमो<5ध्याय: ।।
वैशम्पायन उवाच—एवमेष महावीरः धृतिमान् सत्यसंगरः। घोरचक्षुषा कृत्स्नं दुर्योधनबलं निर्दहेदिति॥
Verse 11
चक्षुर्हणं जये सक्तमिष्वासधरमच्युतम् । दान्तं बहुमतं लोके के शूरा: पर्यवारयन्
चक्षुर्हणं जये सक्तमिष्वासधरमच्युतम्। दान्तं बहुमतं लोके के शूराः पर्यवारयन्॥
Verse 12
जो मदकी धारा बहानेवाले
के दुष्प्रधर्षं राजानमिष्वासधरमच्युतम्। समासेदुर्नरव्याघ्रं कौन्तेयं तत्र मामकाः॥
Verse 13
तरसैवाभिपलद्याथ यो वै द्रोणमुपाद्रवत् । य: करोति महत् कर्म शत्रूणां वै महाबल:
तरसैवाभिपलद्याथ यो वै द्रोणमुपाद्रवत्। यः करोति महत्कर्म शत्रूणां वै महाबलः॥
Verse 14
महाकायो महोत्साहो नागायुतसमो बले । त॑ भीमसेनमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्
महाकायो महोत्साहो नागायुतसमो बले। तं भीमसेनमायान्तं के शूराः पर्यवारयन्॥
Verse 15
यदा55याज्जलदप्रख्यो रथ: परमवीर्यवान् । पर्जन्य इव बीभत्सुस्तुमुलामशनीं सृूजन्
वैशम्पायन उवाच—यदा जलदप्रख्यो रथः परमवीर्यवान् प्रववृते, तदा बीभत्सुः पर्जन्य इव तुमुलामशनीं सृजन् दिशः सर्वाः सम्प्लावयामास, महीञ्च मानवैरास्तरयामास। स मेघ इव घोरः, चापविद्युत्प्रभया दीप्तः; रथिनां बलं तस्य विस्तीर्णा घटा इव; नेमिघोषो मेघस्तनितसदृशः; शराणां सनसनाहो वर्षाशब्द इव मनोहरः। रोषरूपी वायुना प्रेरितः स मनोभिप्रायशीघ्रगः, विपक्षिणां मर्माणि विदारयन्, शोणितोदकेन दिशः सर्वाः आप्लावयन्, नरशवैरिव वसुधां पाटयामास।
Verse 16
विसृजज्छरजालानि वर्षाणि मघवानिव । अवस्फूर्जन् दिश: सर्वास्तलनेमिस्वनेन च
विसृजञ्छरजालानि वर्षाणि मघवानिव । अवस्फूर्जन् दिशः सर्वास्तलनेमिस्वनेन च ॥
Verse 17
चापविद्युत्प्रभो घोरो रथगुल्मबलाहक: । स नेमिघोषस्तनित: शरशब्दातिबन्धुर:
चापविद्युत्प्रभो घोरो रथगुल्मबलाहकः । स नेमिघोषस्तनितः शरशब्दातिबन्धुरः ॥
Verse 18
रोषानिलसमुद्धूतो मनोभिप्रायशीघ्रग: । मर्मातिगो बाणधरस्तुमुल: शोणितोदकै:
रोषानिलसमुद्धूतो मनोभिप्रायशीघ्रगः । मर्मातिगो बाणधरस्तुमुलः शोणितोदकैः ॥
Verse 19
भीमनिः:स्वनितो रौद्रो दुर्योधनपुरोगमान्
भीमनिःस्वनितो रौद्रो दुर्योधनपुरोगमान् । यदा गाण्डीवमादाय शाणितान् गृध्रपक्षिणः शरान् मम सुतान् बलं च व्यधत्, तदा युष्माकं मनः किमभवत् ॥
Verse 20
युद्धे3भ्यषिज्चद् विजयो गार्ध्रपत्रे: शिलाशितै: । गाण्डीवं धारयन् धीमान् कीदृशं वो मनस्तदा
वैशम्पायन उवाच—यदा धीमानर्जुनो रणमध्ये गाण्डीवं धारयन् शिलाशितैर्गार्ध्रपत्रैः शरैर्दुर्योधनादीन् मम पुत्रान् सैन्यं चाभिघातयन् व्यथयितुमारब्धवान्, तदा यूयं किंमनस्का अभवत?
Verse 21
इषुसम्बाधमाकाशं कुर्वन् कपिवरध्वज: । यदा55यात् कथमासीत् तु तदा पार्थ समीक्षताम्
वैशम्पायन उवाच—यदा कपिवरध्वजः पार्थोऽर्जुन इषुसम्बाधमाकाशं कुर्वन् युष्मानभ्ययात्, तदा तं समीक्ष्य यूयं किंमनस्का अभवत?
Verse 22
कच्चिद् गाण्डीवशब्देन न प्रणश्यति वै बलम् । यद्व: सभैरवं कुर्वन्नर्जुनो भूशमन्वयात्
वैशम्पायन उवाच—कच्चिद्गाण्डीवशब्देन न प्रणश्यति वै बलम्? यदा वः सभैरवं कुर्वन्नर्जुनो भूशमन्वयात्, तदा किं न व्यद्रवत् सैन्यमस्माकम्?
Verse 23
कच्चिन्नापानुदत् प्राणानिषुभिवों धनंजय: । वातो वेगादिवाविध्यन्मेघान् शरगणैर्नपान्
वैशम्पायन उवाच—कच्चिन्नापानुदत् प्राणानिषुभिर्वो धनंजयः? वातो वेगादिवाविध्यन् मेघान् शरगणैर्नपान्, तथा पार्थः क्षिप्रशरवृष्ट्या विपक्षनृपान् व्यथयामास।
Verse 24
को हि गाण्डीवधन्वानं रणे सोढुं नरो$हति । यमुपश्रुत्य सेनाग्रे जन: सर्वो विदीर्यते
वैशम्पायन उवाच—को हि गाण्डीवधन्वानं रणे सोढुं नरोऽर्हति? यमुपश्रुत्य सेनाग्रे जनः सर्वो विदीर्यते।
Verse 25
यत्सेना: समकम्पन्त यद्वीरानस्पृशद् भयम् । के तत्र नाजहुढद्रोंणं के क्षुद्रा: प्राद्रवन्ू भयात्
यत्सेनाः समकम्पन्त यद्वीरानस्पृशद् भयम् । के तत्र नाजहुः द्रोणं के क्षुद्राः प्राद्रवन् भयात् ॥
Verse 26
के वा तत्र तनूंस्त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन् । अमानुषाणां जेतारं युद्धेष्वपि धनंजयम्
के वा तत्र तनूंस्त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन् । अमानुषाणां जेतारं युद्धेष्वपि धनंजयम् ॥
Verse 27
न च वेगं सिताश्व॒स्य विसहिष्यन्ति मामका: । गाण्डीवस्य च निर्घोष॑ं प्रावड्जलदनि:स्वनम्
न च वेगं सिताश्वस्य विसहिष्यन्ति मामकाः । गाण्डीवस्य च निर्घोषं प्रावृड्जलदनिःस्वनम् ॥
Verse 28
विष्वक्सेनो यस्य यन्ता यस्य योद्धा धनंजय: । अशक्य: स रथो जेतुं मन्ये देवासुरैरपि,जिसके सारथि भगवान् श्रीकृष्ण और योद्धा वीर धनंजय हैं, उस रथको जीतना मैं देवताओं तथा असुरोंके लिये भी असम्भव मानता हूँ
विष्वक्सेनो यस्य यन्ता यस्य योद्धा धनंजयः । अशक्यः स रथो जेतुं मन्ये देवासुरैरपि ॥
Verse 29
सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्व पाण्डव: । मेधावी निपुणो धीमान् युधि सत्यपराक्रम:
सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्च पाण्डवः । मेधावी निपुणो धीमान् युधि सत्यपराक्रमः ॥
Verse 30
आयावं विपुल कुर्वन् व्यथयन् सर्वसैनिकान् | यदा<<याजन्नकुलो द्रोणं के शूरा: पर्यवारयन्
वैशम्पायन उवाच—यदा नकुलः समरे महागर्जितं कृत्वा सर्वसैन्यं व्यथयन् द्रोणाचार्यमभ्यधावत्, तदा के शूराः तम् पर्यवारयन् निवारयामासुः?
Verse 31
आशीविष इव क्रुद्ध: सहदेवो यदाभ्ययात् कदनं करिष्यउछत्रूणां तेजसा दुर्जयो युधि
वैशम्पायन उवाच—यदा सहदेवः क्रुद्ध आशीविष इव तेजसा युधि दुर्जयः शत्रूणां कदनं कर्तुमभ्ययात्, द्रोणाचार्यस्य पुरतः शत्रून् निघ्नन् समुपस्थितः; तम् आर्यव्रतधरम् अमोघेषुं लज्जाशीलम् अपराजितं च दृष्ट्वा के शूराः तम् निवारयामासुः?
Verse 32
आर्यव्रतममोधेषुं हीमनन्तमपराजितम् । सहदेवं तमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्
वैशम्पायन उवाच—आर्यव्रतधरम् अमोघेषुं हीमान्तम् अपराजितं सहदेवं तमायान्तं के शूराः पर्यवारयन् निवारयामासुः?
Verse 33
यस्तु सौवीरराजस्य प्रमथ्य महतीं चमूम् । आदत्त महिषीं भोजां काम्यां सर्वाड्रशो भनाम्
वैशम्पायन उवाच—यः सौवीरराजस्य महतीं चमूं प्रमथ्य सर्वाङ्गसुन्दरीं काम्यां भोजां महिषीं कर्तुमादत्त; तस्मिन् पुरुषशिरोमणौ सात्यकौ सत्यं धृतिः शौर्यं शुद्धं ब्रह्मचर्यं चान्ये च सद्गुणा नित्यं प्रतिष्ठिताः।
Verse 34
सत्यं धृतिश्व शौर्य च ब्रह्म॒चर्य च केवलम् । सर्वाणि युयुधाने5स्मिन् नित्यानि पुरुषर्षभे
वैशम्पायन उवाच—सत्यं धृतिश्च शौर्यं च शुद्धं ब्रह्मचर्यं च केवलम्; सर्वाण्येतानि युयुधानेऽस्मिन् नित्यानि पुरुषर्षभे।
Verse 35
बलिनं सत्यकर्माणमदीनमपराजितम् । वासुदेवसमं युद्धे वासुदेवादनन्तरम्
वैशम्पायन उवाच— बलिनं सत्यकर्माणमदीनमपराजितम् । वासुदेवसमं युद्धे वासुदेवादनन्तरम् ॥ कस्तं वीरवरं सात्यकिं द्रोणाचार्यं प्रति गच्छन्तं वारयितुमर्हति?
Verse 36
धनंजयोपदेशेन श्रेष्ठमिष्वस्त्रकर्मणि । पार्थेन सममस्त्रेषु कस्तं द्रोणादवारयत्
वैशम्पायन उवाच— धनंजयोपदेशेन श्रेष्ठमिष्वस्त्रकर्मणि । पार्थेन सममस्त्रेषु कस्तं द्रोणादवारयत् ॥
Verse 37
वृष्णीनां प्रवरं वीरं शूरं सर्वधनुष्मताम् । रामेण सममस्त्रेषु यशसा विक्रमेण च
वैशम्पायन उवाच— वृष्णीनां प्रवरं वीरं शूरं सर्वधनुष्मताम् । रामेण सममस्त्रेषु यशसा विक्रमेण च ॥
Verse 38
सत्यं धृतिर्मति: शौर्य बाह्दां चास्त्रमनुत्तमम् सात्वते तानि सर्वाणि त्रैलोक्यमिव केशवे
वैशम्पायन उवाच— सत्यं धृतिर्मतिः शौर्यं बाह्वां चास्त्रमनुत्तमम् । सात्वते तानि सर्वाणि त्रैलोक्यमिव केशवे ॥
Verse 39
तमेवंगुणसम्पन्नं दुर्वारमपि दैवतै: । समासाद्य महेष्वासं के शूरा: पर्यवारयन्
वैशम्पायन उवाच— तमेवं गुणसम्पन्नं दुर्वारमपि दैवतैः । समासाद्य महेष्वासं के शूराः पर्यवारयन् ॥
Verse 40
पज्चालेषूत्तमं वीरमुत्तमाभिजनप्रियम् । नित्यमुत्तमकर्माणमुत्तमौजसमाहवे
वैशम्पायन उवाच— पाञ्चालेषूत्तमं वीरमुत्तमाभिजनप्रियम् । नित्यमुत्तमकर्माणमुत्तमौजसमाहवे । धनञ्जयहिते युक्तं ममानर्थाय चोदितम् । यमवैश्रवणादित्य-महेन्द्रवरुणोपमम् । प्रख्यातं महारथं घोरयुद्धे प्राणानपि त्यक्तुं कृतनिश्चयम् । द्रोणाचार्यं समासाद्य योद्धुं सदा समुत्सुकम्— तं धृष्टद्युम्नं के शूराः समवारयन्?
Verse 41
युक्त धनंजयहिते समानर्थार्थमुत्थितम् । यमवैश्रवणादित्यमहेन्द्रवरुणोपमम्
वैशम्पायन उवाच— युक्तं धनञ्जयहिते समानार्थार्थमुत्थितम् । यमवैश्रवणादित्य-महेन्द्रवरुणोपमम् । पाञ्चालेषूत्तमं वीरमुत्तमाभिजनप्रियम् । नित्यमुत्तमकर्माणमुत्तमौजसमाहवे । घोरयुद्धे प्राणान् त्यक्तुं कृतनिश्चयं सदा द्रोणं प्रति समुत्सुकम्— तं धृष्टद्युम्नं के शूराः समवारयन्?
Verse 42
महारथं समाख्यात॑ द्रोणायोद्यतमाहवे । त्यजन्तं तुमुले प्राणान् के शूराः समवारयन्
वैशम्पायन उवाच— महारथं समाख्यातं द्रोणायोद्यतमाहवे । त्यजन्तं तुमुले प्राणान् के शूराः समवारयन्?
Verse 43
एको<पसृत्य चेदिभ्य: पाण्डवान् यः समाश्रित: । धृष्टकेतुं समायान्तं द्रोणं कस्तं न््यवारयत्,जिसने अकेले ही चेदिदेशसे आकर पाण्डव-पक्षका आश्रय लिया है, उस धृष्टकेतुको द्रोणके पास आनेसे किसने रोका?
वैशम्पायन उवाच— एकोऽपसृत्य चेदिभ्यः पाण्डवान् यः समाश्रितः । धृष्टकेतुं समायान्तं द्रोणं कस्तं न्यवारयत्?
Verse 44
यो<वधीत् केतुमान् वीरो राजपुत्रं दुरासदम् | अपरान्तगिरिद्वारे द्रोणात् कस्तं न््यवारयत्
वैशम्पायन उवाच— योऽवधीत् केतुमान् वीरो राजपुत्रं दुरासदम् । अपरान्तगिरिद्वारे द्रोणात् कस्तं न्यवारयत्?
Verse 45
स्त्रीपुंसयोर्नरव्याप्रो यः स वेद गुणागुणान् | शिखण्डिनं याज्ञसेनिमम्लानमनसं युधि
वैशम्पायन उवाच— यः स्त्रीपुंसयोर्देहयोर्गुणागुणान् स्वानुभवेन वेत्ति, याज्ञसेनिः शिखण्डी द्रुपदात्मजः, यस्य युद्धे मनो न कदाचन म्लायति— स द्रोणाचार्यस्य सम्मुखं गच्छन् कैः शूरैः प्रतिषिद्धः?
Verse 46
देवव्रतस्य समरे हेतुं मृत्योर्महात्मन: । द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूरा: पर्यवारयन्
वैशम्पायन उवाच— देवव्रतस्य महात्मनः समरे मृत्योर्हेतुभूतं शिखण्डिनं द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूराः पर्यवारयन्?
Verse 47
यस्मिन्नभ्यधिका वीरे गुणा: सर्वे धनंजयात् । यस्मिन्नस्त्राणि सत्यं च ब्रह्मचर्य च सर्वदा
वैशम्पायन उवाच— यस्मिन्वीरे धनञ्जयादप्यभ्यधिका गुणाः सर्वे सन्ति, यस्मिन्नस्त्राणि सत्यं च ब्रह्मचर्यं च नित्यं प्रतिष्ठितम्— स महामना अभिमन्युः व्यात्तानन इवान्तकः द्रोणाचार्यस्य सम्मुखं यान्तं कैः शूरैः प्रतिषिद्धः?
Verse 48
वासुदेवसमं वीर्ये धनंजयसमं बले । तेजसा55दित्यसदृशं बृहस्पतिसमं मतौ
वैशम्पायन उवाच— वासुदेवसमं वीर्ये धनञ्जयसमं बले, तेजसादित्यसदृशं बृहस्पतिसमं मतौ— स महामना अभिमन्युः व्यात्तानन इवान्तकः द्रोणायाभिमुखं यान्तं कैः शूरैः प्रतिषिद्धः?
Verse 49
अभिमन्युं महात्मानं व्यात्ताननमिवान्तकम् | द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूरा: समवारयन्
वैशम्पायन उवाच— अभिमन्युं महात्मानं व्यात्ताननमिवान्तकं द्रोणायाभिमुखं यान्तं के शूराः समवारयन्?
Verse 50
तरुणस्तरुणप्रज्ञ: सौभद्र: परवीरहा । यदाभ्यधावद् वै द्रोणं तदा5डसीद् वो मन: कथम्
वैशम्पायन उवाच— तरुणस्तरुणप्रज्ञः सौभद्रः परवीरहा । यदाभ्यधावद् वै द्रोणं तदा वो मनः कथम् ॥
Verse 51
द्रौपदेया नरव्याप्रा: समुद्रमिव सिन्धव: । यद् द्रोणमाद्रवन् संख्ये के शूरास्तान् न््यवारयन्
वैशम्पायन उवाच— द्रौपदेया नरव्याप्राः समुद्रमिव सिन्धवः । यद् द्रोणमाद्रवन् संख्ये के शूरास्तान् न्यवारयन् ॥
Verse 52
एते द्वादश वर्षाणि क्रीडामुत्सूज्य बालका: । अस्त्रार्थमवसन् भीष्मे बि शभ्रतो व्रतमुत्तमम्
वैशम्पायन उवाच— एते द्वादश वर्षाणि क्रीडामुत्सृज्य बालकाः । अस्त्रार्थमवसन् भीष्मे ब्रह्मचर्यव्रतमुत्तमम् ॥
Verse 53
क्षत्रंजय: क्षत्रदेव: क्षत्रवर्मा च मानद: । धृष्टद्युम्नात्मजा वीरा: के तान् द्रोणादवारयन्
वैशम्पायन उवाच— क्षत्रंजयः क्षत्रदेवः क्षत्रवर्मा च मानदः । धृष्टद्युम्नात्मजा वीरा के तान् द्रोणादवारयन् ॥
Verse 54
शताद् विशिष्ट यं युद्धे सममन्यन्त वृष्णय: । चेकितान महेष्वासं कस्तं द्रोणादवारयत्
वैशम्पायन उवाच— शताद् विशिष्टं यं युद्धे सममन्यन्त वृष्णयः । चेकितानं महेष्वासं कस्तं द्रोणादवारयत् ॥
Verse 55
वार्थक्षेमि: कलिड्रानां यः कन्यामाहरद् युधि । अनाधृष्टिरदीनात्मा कस्तं द्रोणादवारयत्
वैशम्पायन उवाच— वृद्धक्षेमस्य पुत्रो यः कलिङ्गराजकन्यां युध्यपाहरत्—स वार्थक्षेमिरनाधृष्यः अदीनात्मा; तं द्रोणस्य समीपं गन्तुं कः पर्यवारयत्?
Verse 56
भ्रातर: पञज्च कैकेया धार्मिका: सत्यविक्रमा: । इन्द्रगोपकसंकाशा रक्तवर्मायुधध्वजा:
वैशम्पायन उवाच— कैकेयदेशे भ्रातरः पञ्च धार्मिका सत्यविक्रमाः। इन्द्रगोपकसंकाशा रक्तवर्मायुधध्वजाः॥ ते पाण्डवानां मातृष्वसुः सुताः शूरा द्रोणं हन्तुं जयार्थं समभिद्रुताः; तान् के वीराः पर्यवारयन्?
Verse 57
मातृष्वसु: सुता वीरा: पाण्डवानां जयार्थिन: । तान् द्रोणं हन्तुमायातान् के वीरा: पर्यवारयन्
वैशम्पायन उवाच— मातृष्वसुः सुता वीरा पाण्डवानां जयार्थिनः। तान् द्रोणं हन्तुमायातान् के वीराः पर्यवारयन्?
Verse 58
यं योधयन्तो राजानो नाजयन् वारणावते । षण्मासानपि संरब्धा जिघांसन्तो युधाम्पतिम्
वैशम्पायन उवाच— वारणावते षण्मासान् संरब्धा राजानः बहवो युधि। योधयन्तोऽपि यं नाजयन् युधाम्पतिं जिघांसवः॥ धनुष्मतां वरं शूरं सत्यसन्धं महाबलम्। तं नरसिंहं युयुत्सुं द्रोणस्य समीपं गन्तुं कः पर्यवारयत्?
Verse 59
धनुष्मतां वरं शूरं सत्यसंध॑ महाबलम् | द्रोणात् कस्तं नरव्याप्र॑ युयुत्सुं पर्यवारयत्
वैशम्पायन उवाच— धनुष्मतां वरं शूरं सत्यसन्धं महाबलम्। द्रोणात् कस्तं नरव्याघ्रं युयुत्सुं पर्यवारयत्?
Verse 60
य: पुत्रं काशिराजस्य वाराणस्यां महारथम् | समरे स्त्रीषु गृध्यन्तं भल्लेनापाहरद् रथात्
वैशम्पायन उवाच—यः काशिराजस्य पुत्रं वाराणस्यां महारथं समरे स्त्रीषु गृध्यन्तं भल्लेन रथादपाहरत्। यः कुन्तीकुमाराणां गूढमन्त्रणां धारयति, दुर्योधनानर्थे च नित्यं युक्तः, द्रोणवधार्थं च सृष्टः—स महाधनुर्धरः धृष्टद्युम्नो रणक्षेत्रे शराग्निना योधान् निर्दहन् सर्वतः सेनां विदारयन् द्रोणाचार्याभिमुखोऽभ्ययात्; तं कः शूराः पर्यवारयन्?
Verse 61
धृष्टय्युम्नं महेष्वासं पार्थानां मन्त्रधारिणम् । युक्त दुर्योधनानर्थे सृष्ट द्रोणवधाय च
वैशम्पायन उवाच—धृष्टद्युम्नं महेष्वासं पार्थानां मन्त्रधारिणम्। दुर्योधनानर्थे युक्तं सृष्टं द्रोणवधाय च। स रणक्षेत्रे शराग्निना योधान् निर्दहन् सर्वतः सेनां विदारयन् द्रोणाचार्याभिमुखमायाति; तं तदा के शूरा न्यवारयन्?
Verse 62
निर्दहन्तं रणे योधान् दारयन्तं च सर्वतः । द्रोणाभिमुखमायान्तं के शूरा: पर्यवारयन्
वैशम्पायन उवाच—निर्दहन्तं रणे योधान् दारयन्तं च सर्वतः। द्रोणाभिमुखमायान्तं के शूराः पर्यवारयन्?
Verse 63
उत्सज् इव संवृद्ध द्रुपदस्यास्त्रवित्तमम् | शैखण्डिनं शस्त्रगुप्तं के च द्रोणादवारयन्
वैशम्पायन उवाच—उत्सङ्ग इव संवृद्धं द्रुपदस्यास्त्रवित्तमम्। शिखण्डिनं शस्त्रगुप्तं के च द्रोणादवारयन्?
Verse 64
य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत् समवेष्टयत् । महता रथघोषेण मुख्यारिघ्नो महारथ:
वैशम्पायन उवाच—य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत् समवेष्टयत्। महता रथघोषेण मुख्यारिघ्नो महारथः॥
Verse 65
दशाश्वमेधानाजलद्ले स्वन्नपानाप्तदक्षिणान् । निरर्गलान् सर्वमेधान् पुत्रवत् पालयन् प्रजा:
वैशम्पायन उवाच—स प्रजाः पुत्रवत् पालयन् सुन्दरान्नपानसमृद्धदक्षिणाभिरुपेतान् निरर्गलान् निर्दोषान् दशाश्वमेधान् अयजत्; बहूनि च सर्वमेधानि समापयामास। धर्मनिबद्धं राजधर्ममिदं प्रकाशयति—यत् प्रजापालनात् समृद्धिः, यज्ञदानसम्पत्तिश्च, सत्प्रवृत्तेः फलमिव प्रादुरभवत्।
Verse 66
गड़ास्रोतसि यावत्य: सिकता अप्यशेषत: । तावतीर्गा ददौ वीर उशीनरसुतो<5ध्वरे
वैशम्पायन उवाच—गङ्गास्रोतसि यावत्यः सिकताः स्युरशेषतः, तावतीर्गा ददौ वीर उशीनरसुतोऽध्वरे। अनेनोपमानेन तस्य कीर्तिर्व्यञ्ज्यते—दानं न कदाचित्कं, किन्तु महद्, संकल्पितं, धर्म्यं च; यत् ब्राह्मणान् पोषयति यज्ञव्यवस्थां च धारयति।
Verse 67
न पूर्वे नापरे चक्रुरिदं केचन मानवा: । इतीदं चुक्रुशु्देवा: कृते कर्मणि दुष्करे
वैशम्पायन उवाच—न पूर्वे नापरे चक्रुरिदं केचन मानवाः—इतीदं देवाः पुनःपुनश्चुक्रुशुः, कृते कर्मणि दुष्करे। तेन तस्य राज्ञोऽतुलो निश्चयः, यज्ञस्य चासाध्यतुल्यं दुष्करत्वं, देवैरेव प्रशंसितम्।
Verse 68
पश्यामस्त्रिषु लोकेषु न त॑ संस्थास्नुचारिषु । जातं चापि जनिष्यन्तं द्वितीयं चापि साम्प्रतम्
वैशम्पायन उवाच—पश्यामस्त्रिषु लोकेषु न तं संस्थास्नुचारिषु; जातं चापि जनिष्यन्तं द्वितीयं चापि साम्प्रतम्। स एव महाभारं वोढुं समर्थः; तस्य गतिं मर्त्यलोकनिवासिनो मनुष्याः न ज्ञास्यन्ति।
Verse 69
अन्यमौशीनराच्छैब्याद् धुरो वोढारमित्युत । गति यस्य न यास्यन्ति मानुषा लोकवासिन:
वैशम्पायन उवाच—अन्यमौशीनराच्छैब्याद् धुरो वोढारमित्युत; न पश्यामोऽद्य, न च भविष्ये तदुत्पत्तेर्लक्षणं विद्मः। गति यस्य न यास्यन्ति मानुषा लोकवासिनः।
Verse 70
तस्य नप्तारमायान्तं शैब्यं क: समवारयत् | द्रोणायाभिमुखं यत्तं व्यात्ताननमिवान्तकम्
वैशम्पायन उवाच— उशीनरस्य नप्तारं शैब्यं द्रोणायाभिमुखं समायान्तं व्यात्ताननमिवान्तकं कः समवारयत्?
Verse 71
विराटस्य रथानीकं मत्स्यस्यामित्रधातिन: । प्रेप्सन्तं समरे द्रोणं के वीरा: पर्यवारयन्
वैशम्पायन उवाच— विराटस्य मत्स्यराजस्य शत्रुधातिनो रथानीकं समरे द्रोणं प्रेप्सन्तं के वीरा पर्यवारयन्?
Verse 72
सद्यो वृकोदराज्जातो महाबलपराक्रम: । मायावी राक्षसो वीरो यस्मान्मम महद् भयम्
वैशम्पायन उवाच— सद्यो वृकोदराद्जातो महाबलपराक्रमः । मायावी राक्षसो वीरो यस्मान्मम महद्भयम् । पार्थानां जयकामं तं पुत्राणां मम कण्टकम् । महाकायं घटोत्कचं द्रोणस्य समीपं गन्तुं कः समवारयत्?
Verse 73
पार्थानां जयकामं तं॑ पुत्राणां मम कण्टकम् । घटोत्कचं महात्मानं कस्तं द्रोणादवारयत्
वैशम्पायन उवाच— पार्थानां जयकामं तं पुत्राणां मम कण्टकम् । महात्मानं घटोत्कचं कस्तं द्रोणादवारयत्?
Verse 74
एते चान्ये च बहवो येषामर्थाय संजय । त्यक्तार: संयुगे प्राणान् कि तेषामजितं युधि
वैशम्पायन उवाच— एते चान्ये च बहवो येषामर्थाय संजय त्यक्तारः संयुगे प्राणान्; किं तेषामजितं युधि, संजय?
Verse 75
येषां च पुरुषव्याप्र: शार्ड्र्धन्चा व्यपाश्रय: । हितार्थी चापि पार्थानां कथं तेषां पराजय:
वैशम्पायन उवाच—येषां पुरुषव्याघ्रः शार्ङ्गधन्वा जनार्दनः आश्रयश्च हितैषी च, तेषां पार्थानां कथं पराजयः स्यात्?
Verse 76
लोकानां गुरुरत्यर्थ लोकनाथ: सनातन: । नारायणो रणे नाथो दिव्यो दिव्यात्मक: प्रभु:
लोकानां गुरुरत्यर्थं लोकनाथः सनातनः। नारायणो रणे नाथो दिव्यो दिव्यात्मकः प्रभुः॥
Verse 77
यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिण: । तान्यहं कीर्तयिष्यामि भक्त्या स्थैर्यार्थमात्मन:
यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिणः। तान्यहं कीर्तयिष्यामि भक्त्या स्थैर्यार्थमात्मनः॥
Verse 183
सम्प्लावयन् दिश: सर्वा मानवैरास्तरन् महीम् । जो मेघके समान श्यामवर्णवाले परम पराक्रमी महारथी अर्जुन विद्युत॒की उत्पत्ति करते हुए बादलोंके समान भयंकर वच्ञास्त्रका प्रयोग करते हैं
वैशम्पायन उवाच—अर्जुनः श्यामवर्णो महाबाहुः परन्तपः। मेघ इवाभवद् घोरो विद्युद्भास्वरकार्मुकः॥ इन्द्रवृष्टिमिवेषूणां वृष्टिं व्यधमत प्रभुः। धनुष्टङ्काररथनेमिघोषैः सम्प्लावयन् दिशः॥ क्रोधवातेन सञ्चोद्यो मनोवेगसमो जवे। मर्माणि विददाराशु शत्रूणां शरवृष्टिभिः॥ रक्ताम्भसा दिशः सर्वाः सम्प्लावयन् समन्ततः। मानवैरास्तरन् भूमिं बभौ मेघ इवोद्धतः॥
Frequently Asked Questions
The ethical pressure point is Dhṛtarāṣṭra’s confrontation with strategic reality: acknowledging that outcomes are shaped by alliance and exceptional capability (Kṛṣṇa with Arjuna) while simultaneously interpreting catastrophic losses through kāla, which complicates simple moral accounting of merit, effort, and desert.
The chapter teaches that prowess, learning, ritual discipline, and arms do not grant immunity from mortality; prudent judgment requires seeing the limits of human control, recognizing the decisive role of wise counsel and alliances, and accepting that events may unfold contrary to intention under the pressure of time and circumstance.
No formal phalaśruti is stated; the meta-commentary operates indirectly through Dhṛtarāṣṭra’s reflective framing—linking narrative memory of Kṛṣṇa’s deeds to a broader interpretive claim about inevitability (kāla) and the epistemic limits of assessing outcomes solely by effort or virtue.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.