Anuvaka 6
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—कालः (समयः) विश्वाधिपतिरूपेण, अथर्वणीय-भैषज्यप्रयोगैः, गृहस्थ-स्थैर्येण, तथा यथाविधि-क्रियासम्पत्त्या मानवस्य समग्रतां साधयितुं नियोज्यते। उपविषयाः—कामः आद्यः सृजनप्रेरकः, यः पौष्टिकतां प्रति प्रवर्तते; इन्द्रिय-प्राण-अङ्गानां पुनःसंयोजनं (आत्मकेन्द्रित-शरीरैक्यं); अग्निः गृहपतिरूपेण व्रतपारूपेण च—गृह-रक्षा तथा विधि-नियमनम्; दुःस्वप्न-दुष्स्वप्न्य-शमनम्—स्वप्ननिमित्त-भीति-मृत्युसमीप-सीमान्तस्थितीनां प्रशमनम्; यज्ञः यथाविधि-सम्पन्नः शान्ति-समृद्ध्योः साधनम्।
Suktas in Anuvaka 6
Sukta 51
अथर्ववेदस्य १९.५१ सूक्तं संक्षिप्तं भैषज्यं मन्त्ररूपं यत् पुरुषं पुनः सम्यक् संयोजयति। इदं सूक्तं इन्द्रियाणि च प्राणापानव्यानादीन् च संकोचात् पीडनात् विस्थापनाच्च “विमोच्य” पुनः प्रतिष्ठापयति, तथा च आत्मानं सर्वव्यवस्थापकं केन्द्रं कृत्वा स्थिरीकरोति। अन्तःपूर्णतासूत्रं (आत्मा सह प्राणापानव्यानैः) इदं सूक्तं सामान्येन कर्मानुज्ञामन्त्रेण सह योजयति, येन चिकित्साकर्मणि शरीरस्पर्शः सुरक्षितः देवताभ्यनुज्ञातश्च भवति।
Sukta 52
अयं लघु-सूक्तः कामं (इच्छां) आद्यं स्रष्टृ-प्रेरणां—“मनसः प्रथमं बीजम्”—इति समाह्वयति, तस्य च विश्वजनकत्वं यजमानस्य प्रत्यक्ष-पौष्टिक-समृद्ध्यै विनियुङ्क्ते। सृष्टेः प्रथम-प्रवृत्त्या सह स्वकीयाभिलाषस्य संधानात्, मन्त्राः दूरादपि साध्यानि सुलभानि, परस्परं प्रत्युत्तरिणि, अन्ते च “अक्षयाणि” (अविनाशिनि) भवन्त्विति प्रार्थयन्ति; एतत् सर्वं कामाय समर्पितेन हविषा मुद्रितमिव निश्चीयते।
Sukta 53
अयं कालसूक्तः कालं परमं विश्वाधिपतिं प्रतिष्ठापयति—यः द्यावापृथिव्यौ जनयति, भूतं भविष्यच्च विभजति, प्रजापतेरपि जनकत्वेन तिष्ठति। कालं प्रथमं दैवं शक्तिं ऋतस्य धुरं च स्तुत्वा, सूक्तं काल-नियमनस्य (यथर्तु, यथाक्षण) पावनतां प्रतिपादयति, तथा सर्वेषां वस्तूनां मापन-प्रेरण-कर्तरि विश्वतत्त्वे कर्मकाण्डस्याधिकारं प्रतिष्ठापयति।
Sukta 54
अथर्वणीयस्य उत्तरकालेन रचितं विश्वोत्पत्तिविषयकं सूक्तमिदम् (अ.वा. १९.५४) कालनाम परमं पुरुषीकृतं तत्त्वं परं ब्रह्मेव प्रतिष्ठापयति। तस्मात् कालात् आपः, ब्रह्म-तपसी (पवित्रशक्तिः), दिशः, तथा सूर्यस्य चक्ररूपो दिवस-ऋतु-परिवर्तः प्रादुर्भवतीति प्रतिपाद्यते। अनेन कालस्य अधीनत्वे ऋग्यजूंषि वेदवाक् च, सर्वे लोकाश्च स्थिताः इति घोषयित्वा पञ्चाङ्ग-यज्ञादि-ऋतक्रमं पवित्रीकरोति; एवं च विश्वकाल-नियमनस्य आधारेण यज्ञान् राजत्वं च (राज्याधिकारं) वैधयति।
Sukta 55
अथर्ववेदस्य १९.५५ सूक्तं संक्षिप्तं गार्ह्यं सूक्तम्। अस्मिन् गृहेऽग्निर्गृहपतिरिति प्रतिष्ठाप्यते—स नित्यं रक्षिता, सौमनस्यं जनयिता, धनस्य पुनःपुनर्वृद्धिं च दाता। नित्यप्रदीपनैर्हविर्दानैश्च अग्नेः सम्भाव्यं घोरं तेजः (वायौ शर इव ज्वाला) शान्तीकृत्य रक्षणाय, शरीरपुष्टये, जीवनधारणाय च समृद्धिरूपेण नियोज्यते।
Sukta 56
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणिको मन्त्रः दुःस्वप्न-शान्त्यर्थं, स्वप्नं नाम सीमास्थं मृत्युसमीपं चोपद्रवं प्रतिमुखीकरोति—यमलोकादुत्थाय स मर्त्यान् भयसम्भ्रमयोः प्रवर्तयति। स्वप्नस्योत्पत्तिं नाम्ना निर्दिश्य, तं विश्वनियमाधीनं स्थापयित्वा (वरुण-आदित्यैः, त्रितेन आप्त्येन च), तथा तस्य “जन्म-प्रकारान्” मन्त्रविद्यया विज्ञाय, जप्ता अमङ्गलस्वप्नान् निवारयितुं, कीर्तिं रक्षितुं, समीपवर्तिनो वैरिणोऽपि दुष्प्रभावान् प्रतिहन्तुं च सामर्थ्यं प्राप्नोति।
Sukta 57
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणीयो मन्त्रः दुःस्वप्न्यं—रात्रौ स्वप्नेषु जातं अमङ्गल-बलं स्वप्नावशेषं च—लक्ष्यीकृत्य तद् विधिना “समाहृत्य” मणिवद् बन्धनं विमोच्य रोगिणो गृहस्य वा देहात्/गृहात् परतो नयति। अत्र मङ्गल-स्वप्न-निमित्तानि धार्याणि विविच्य, अमङ्गल-स्वप्नान् शत्रवेऽसपिण्डाय च प्रेषयति, तथा अमङ्गल-शकुन-पक्षि-प्रादुर्भावेषु रक्षां मुद्रयति।
Sukta 58
अयं परवोऽथर्वणीयः सूक्तः यज्ञं जीवितं नियामकं च शक्तिरूपेण निरूपयति, यः संवत्सरं वर्धयति इव कृत्वा यजमानं कालचक्रस्य समग्रपर्याये धारयति। घृतेन यथाविभक्तैश्च हविर्भिः अछिन्नं प्राणं, श्रवणदर्शनयोः इन्द्रिययोः अक्षतत्वं, चिरस्थायि वर्चः (तेजः) च प्रार्थयते; तथा समृद्धिं समुदायस्य क्षेमे, दृढरक्षायां च प्रसारयति। अन्ते सूक्तं सर्वं देवगणं—ऋत्विज इव दैवीः शक्तीः, विश्वे देवान् सह पत्निभिः—आह्वयति, ये हृष्टाः स्वस्वभागान् गृह्णीयुः, यज्ञं च अव्यभिचारिणं सुफलं च कुर्वीरन्।
Sukta 59
अयं संक्षिप्तोऽथर्वणिको मन्त्रः अग्निं मर्त्येषु वर्तमानं जीवत्-यज्ञं च सावधानं व्रतपां (धर्मविधानानां रक्षकम्) च प्रतिष्ठापयति। स च यज्ञस्य “रक्षाजाल” इव भवति—यदि किञ्चिद् व्रतं नियमो वा अज्ञानतः प्रमादितं स्यात्, तदा सर्वतः तस्य न्यूनतां पूरयितुं दोषं च प्रतिकर्तुं अग्निः प्रार्थ्यते, तथा देवानां पथ्येन यथाक्रमं यथाकालं च यज्ञं प्रवर्तयितुं वह्निः याच्यते।
Sukta 60
अथर्ववेदस्य १९.६० सूक्तं शरीरस्य अखण्डतां, प्राणबलं, स्थिरं च ओजः संक्षेपेण आशीर्वदति। अस्मिन् सूक्ते प्राणः, चक्षुः, श्रोत्रं, वाक् इत्यादयः शक्तयः तथा बाहू, ऊरू, जङ्घे, पादाः इत्यादयः अवयवाः निर्दिश्य तेषु ओजः, जवः, प्रतिष्ठा च प्रतिष्ठाप्यन्ते। तथा च आघातं, क्षयं, जरा-लक्षणानि च स्पष्टतया अपवर्तयति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.