Anuvaka 3
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—दीर्घायुषः पुष्टेः जयस्य च निमित्तं हविषां विधिवत् प्रवर्तनं, तथा रक्षोपकरणानां (दर्भः, मणिः, हिरण्यं, वस्त्रं) अभिमन्त्रणेनाभिषेकेन च संस्कारः। उपविषयाः—(१) छन्दांसि स्वाहाकाराश्च यज्ञस्य ‘आधाररचना’ इव, यथाविधि कर्मसिद्ध्यर्थं। (२) जरामृत्युभ्यां प्रतिरक्षणाय वस्त्रकवचपरिवेष्टनम्। (३) दर्भहिरण्याभ्यां मणिमन्त्रसिद्धिः। (४) प्रतिस्पर्धासु जयशक्तिः, अश्वप्रदर्शनसामर्थ्यं, विघ्नातिक्रमणं। (५) वैरिणां प्रतिघातः—प्रतिद्वन्द्विनां छेदनं, शत्रूणां निष्प्रभावीकरणं च।
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
एष एकमन्त्रः सूक्तः वैदिकच्छन्दसां (छन्दांसि) जीवतां शक्तीनां संक्षिप्तं याज्ञिकं प्रत्यभिज्ञानम्। प्रमुखच्छन्दसां क्रमशो नामग्रहणेन सुसंमितवाचा यज्ञं प्रतिष्ठापयति, येन पाठस्य याज्ञिकस्य च स्थैर्यं साध्यते; तथा परिपूर्णता, रक्षणं, निर्विघ्नता च कर्मणि सुनिश्चित्यन्ते।
Sukta 22
अथर्ववेदे १९.२२ सूक्तं परवर्तीं हविर्लितन्याः स्वरूपं, यत् संक्षिप्तैः “स्वाहा”-सूत्रैः निर्मितम्। एते मन्त्राः हविषां सम्यग्-क्रमेण यथार्हेभ्यः प्रतिग्राहक-वर्गेभ्यः प्रेषणं (न्यासनं) कुर्वन्ति, विप्रेषणं च निवारयन्ति, तथा च कर्मणः सुव्यवस्थितां सिद्धिं साधयन्ति। अन्ते ब्रह्मणः परमैश्वर्यं स्पष्टं प्रतिपाद्यते—यत् ब्रह्म तेजः पुरोहिताधिकारश्च सर्वोच्चो नियामक-तत्त्वम्—येन यज्ञजीवने समृद्धिः रक्षाच अग्रता च स्थिरीभवति।
Sukta 23
अथर्ववेदशौनके १९.२३ सूक्तं मुख्यतः स्वाहाकारयुक्तानां हविर्निर्देशानां गणनात्मकं क्रमं प्रस्तौति, यत्र विशिष्टेषु ऋक्-एककसमूहेषु (यथा चतुरृचेषु, अष्टृचेषु च) हविर्दानं नाम्ना निर्दिश्यते। एषा गणना यज्ञकर्मणि लेख्य-न्यायेन प्रवर्तते—कस्यचित् भागस्य लोपं वा अन्यत्र विनियोगं वा निवारयति। अत्र ‘ऋक्’ एव व्यक्तीकृता, ग्राह्या च शक्तिरिव परिगृह्यते; यथोक्तनामधेयाः ऋचः/ऋक्-समूहाः सम्यग्-ग्राहकाः भवन्ति, स्वाहाशब्देन चाग्निः परोक्षतः हविर्वाहकत्वेन सूचितः। अन्ते (१९.२३.३०) ब्रह्मणोऽतिशयित-प्रधानत्वं प्रतिपादयन् दृढो धर्म-सीलः स्थाप्यते, येन यागः पवित्र-ऐश्वर्ये प्रतिष्ठाप्य स्थिरीभवति।
Sukta 24
अथर्ववैदिकस्यास्य विलम्बितसूक्तस्य प्रयोजनं ऐश्वर्यरक्षामन्त्रत्वेन यजमानं संस्कृतेन वाससा परिवेष्ट्य जरामृत्य्वोः शरीरगृहयोः निवृत्तिः करणीया। बृहस्पतेराज्ञया रक्षकवासस्य प्रदानं जरायाः परिहारश्च दीर्घायुषः वर्चसः पशुरक्षणाय रयिपोषयोः च सम्पादनाय।
Sukta 25
एष एकमन्त्रः अथर्ववेद्यः अश्वं जयशीलाय अनवरतपराक्रमाय चाभिमन्त्रयति—मनसा युक्तः स “अग्रं स्थानम्” अभिगच्छतु। स तटं नदीतीरं वा लङ्घयित्वा विघ्नान् अतिवर्तताम्, सारथेराह्वानं क्षिप्रमनुसरत्विति; एवं गमनमेव सिद्धिबलस्य वाहनं भवति।
Sukta 26
अथर्ववेदस्य १९.२६ सूक्तं संक्षिप्तं अथर्वणीयं मन्त्ररूपं यत् हिरण्यं रक्षाकवचत्वेनाभिषिञ्चति, तस्य च तेजोऽग्नितो निष्पन्नमिति प्रतिपादयति। हिरण्यवलयं/आभरणं विदित्वा प्रतिष्ठाप्य धारयन् साधक आयुः (दीर्घायुः), वर्चः (कान्तिः), ओजः (वीर्यं), बलं च प्रार्थयते; जरा मृत्युश्च वाग्भिरिव ‘अपाकृतौ’ स्थाप्येते। पुनश्च वरुणस्य बृहस्पतेरिन्द्रस्य च सार्वभौमज्ञानमवलम्ब्य तस्यामुलेटस्य प्रभावः प्रमाणीकृतः।
Sukta 27
अयं सूक्तः संक्षिप्तोऽथर्वणीयो रक्षापौष्टिक-मन्त्रः, यः लाभार्थिनं बहुस्तरीय-गोपनया समाच्छादयति—पशुधनं जयशक्तिं च, वायोर्ब्रह्मबलं, इन्द्रस्येन्द्रियाणि (ईश्वरीय-शक्तयः), तथा निगूढ-निधेः त्रिवारं रक्षणं जलानाम्। अस्य प्रयोजनं प्राणापानयोः अक्षतत्वं धारयितुं, हरसां मायिनां च ग्रहण-क्षोभं प्रतिषेधितुं, तथा धनस्य विशेषतः हिरण्यादि-मूल्यवस्तूनां स्थैर्यं स्थापयितुं—यथा रक्षितो निधिः रक्षितं जीवनं भवति।
Sukta 28
अथर्ववेदे १९.२८ सूक्ते दर्भनिर्मितो मणिः सजीव इव व्यक्तीकृतः रक्षकः प्रतिष्ठाप्यते। स धारकाय दीर्घायुः तेजश्च ददाति, तथा प्रतिद्वन्द्विनः शत्रूंश्च दहन् छिन्दन् ‘कृन्तन्’ दुष्टचित्तान् निहन्ति। संक्षिप्तैः अनुष्टुभ्भिः मन्त्रैः दर्भः पावनतृणमात्रोऽपि अपोत्पातनाय शस्त्रं कवचं च भवति।
Sukta 29
अथर्ववेदस्य १९.२९ सूक्तं संक्षिप्तं रक्षाभिचारिकं सूक्तम्। अत्र दर्भतृणं मणिश्च रक्षाकरौ व्यक्तीभूय शत्रुतां निराकर्तुं नियुज्येते। ‘छिन्धि’, ‘बध्नीयाः/संहिनु’, ‘जहि’ इत्यादिभिः पुनःपुनरादेशैः स्पर्धकान्, आक्रान्तॄन्, दुष्टचिन्तकांश्च छित्त्वा, बद्ध्वा, स्तम्भयित्वा निष्क्रियान् कर्तुं, यजमानस्य कल्याणं धैर्यं च स्थापयितुं प्रयत्नः क्रियते।
Sukta 30
अथर्ववेदे १९.३० सूक्ते दर्भतृणं सजीवं दिव्यं च “वर्म” इवाभिषिच्य धारयितुं विधीयते, येन सर्वतो रक्षणं दीर्घायुष्यम् सामाजिकव्यवस्थायाश्च परिरक्षणं सिध्यति। दर्भस्य महती रक्षाशक्तिः प्रतिपाद्यते—स ब्रह्मणस्पतेरिन्द्रस्य च स्ववर्मरूपेणाभिज्ञायते—तस्य प्रभावश्च सृष्ट्युत्पत्तिकथया प्रमाणीकृतः, यत्र दर्भः समुद्रनादात् पर्जन्यस्य विद्युतश्च जायते।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.