Anuvaka 3
या अनुवाकात दीर्घायुष्य, समृद्धी आणि विजय यांसाठी हविर्द्रव्यांचे/अर्पणांचे योग्य ‘मार्गीकरण’ (रूटिंग) आणि दर्भ, मणि, सुवर्ण, वस्त्र इत्यादी संरक्षण-माध्यमांचे अभिषेक/संस्कार हे मुख्य विषय आहेत. छंदस् आणि स्वाहा-सूत्रे ही कर्माची ‘पायाभूत रचना’ ठरून विधीची फलनिष्पत्ती योग्य रीतीने घडवतात. जरा (वार्धक्य) व मृत्यू (अकाली मृत्यू) यांपासून कवचासारखे रक्षण करणारे वस्त्र-आवरण वर्णिले आहे. दर्भ व हिरण्य यांच्या साहाय्याने मणि-ताईतांना सामर्थ्य देणे, स्पर्धात्मक यश—जिंकण्याची शक्ती, अश्व-पराक्रम/कामगिरी, अडथळ्यांवर मात—आणि शत्रुत्वाचे निरसन करून प्रतिस्पर्ध्यांचे बळ छेदणे/क्षीण करणे असे उपविषयही येतात.
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
हा एक-मंत्र सूक्त वेदछंदांना (चंदस्) योग्य पठण व यज्ञकर्माची स्थिरता धारण करणाऱ्या सजीव शक्ती म्हणून संक्षिप्त विधिपर मान्यता देतो. प्रमुख छंदांची नावे क्रमाने उच्चारून तो विधीला योग्य मोजलेल्या वाणीमध्ये “आसीन” करतो, आणि त्यामुळे कर्माच्या आचरणात पूर्णता, संरक्षण व निर्दोषता प्राप्त व्हावी असा हेतू आहे.
Sukta 22
AV 19.22 ही उशिरच्या अथर्ववैदिक अर्पण-लितनीत लहान लहान ‘स्वाहा’ सूत्रांची रचना आहे; ती हविर्द्रव्ये योग्य श्रेणीतील ग्राही-वर्गांकडे ‘मार्गित’ करून पोहोचवते. त्यामुळे अर्पणाची दिशाभूल होऊन चुकीच्या ग्राहीकडे जाणे टळते आणि फलप्राप्तीची शिस्तबद्ध कार्यकारिता सुनिश्चित होते. क्रमाच्या शेवटी ब्रह्मन्चे सर्वोच्चत्व—पवित्र सामर्थ्य व पुरोहितीय अधिकार हेच सर्वोच्च नियमनतत्त्व—असे स्पष्ट प्रतिपादन करून, यज्ञजीवनात समृद्धी, संरक्षण आणि अग्रक्रम स्थिर करते.
Sukta 23
AVŚ 19.23 हा मुख्यतः ‘स्वाहा’‑सूत्रांची एक गणनात्मक मालिका आहे. ती विशिष्ट ऋच्/छंद‑एककांना (उदा., चार‑पाद, आठ‑पाद समूह) दिल्या जाणाऱ्या आहुतींचे ‘अनुक्रमण’ करून, काहीही राहू नये किंवा चुकीच्या ठिकाणी जाऊ नये यासाठी यज्ञातील विधी‑हिशेब/नोंद ठेवण्याचे काम करते. या सूक्ताची शक्ती ऋच्लाच व्यक्तिरूप, स्वीकारण्याजोगी सामर्थ्य म्हणून मानण्यात आहे: योग्य नावाने निर्देशित केलेले पद्य‑समूहच योग्य ग्राही ठरतात; आणि ‘स्वाहा’ने सूचित झालेला अग्नी आहुती वाहून नेतो. हा विभाग शेवटी (19.23.30) ब्रह्मन्ची अतुलनीय, सर्वोच्च प्रधानता घोषित करणाऱ्या दृढ धर्ममुद्रेने संपतो; त्यामुळे विधी पवित्र सार्वभौमत्वात आधारून स्थिर होतो.
Sukta 24
हा उत्तरार्ववेदीय सूक्त एक समृद्धी आणि रक्षण मंत्र आहे, जो यजमानास पवित्र वस्त्राने वेष्टित करून जरा (वार्धक्य) आणि मृत्यू यांच्या शक्तींना शरीर आणि गृहापासून दूर सारतो. बृहस्पतींच्या संरक्षक वासाच्या प्रदानाचा आश्रय घेऊन आणि वार्धक्यास निष्कासित करून, तो दीर्घायुष्य, वर्चस (तेजस्वी करिष्मा), गो-रक्षण, आणि रय (संपत्ती) व पोष यांच्या युगल वरदानांची प्राप्ती करतो.
Sukta 25
हा एक-मंत्र अथर्ववैदिक मंत्र घोड्याला अथक, विजयदायी कामगिरीसाठी अभिषिक्त करतो—मनस् (मन) या संकल्पाने त्याला “अग्रस्थान” कडे जूळवतो. नदीकाठ/बंधाऱ्याच्या प्रतिमेतून सूचित अडथळे ओलांडून झेप घेण्याचे सामर्थ्य देतो आणि सारथ्याच्या हाकेला क्षणार्धात प्रतिसाद देण्यास समर्थ करतो. अशा रीतीने गतीच स्वतः विजय-शक्तीचे वाहन बनते.
Sukta 26
AV 19.26 हा संक्षिप्त आथर्वणीय मंत्र-उपचार आहे. यात हिरण्य (सोने) हे रक्षणकारी ताईत म्हणून अभिषिक्त केले असून त्याचे तेज अग्नीपासून उद्भवते असे सांगितले आहे. सुवर्ण वलय/अलंकार जाणून, प्रतिष्ठापित करून व धारण केल्याने साधक आयुष्य (दीर्घायुष्य), वर्चस् (तेज/कांत), ओजस् (वीर्य), आणि बल (शक्ती) यांची प्राप्ती इच्छितो; वार्धक्य व मृत्यू यांना वाक्प्रयोगाने “दूर ठेवले” जाते. पुढे वरुण, बृहस्पती आणि इंद्र यांच्या सार्वभौम ज्ञानाचा आधार घेऊन या ताईताच्या प्रभावकारितेला मंत्र अधिकृत ठरवतो.
Sukta 27
हे सूक्त अथर्वण परंपरेतील संक्षिप्त रक्षा–पौष्टिक मंत्र आहे. ते लाभार्थ्याला स्तरित रक्षणाने ‘आवरण’ घालते: पशुधन व विजयशक्ती, वायूचे ब्रह्मबल, इंद्राची इंद्रिय/ऐश्वर्याधिष्ठित प्रभुत्वशक्ती, आणि गुप्त निधीवर जलांची त्रिविध पहारा-व्यवस्था. प्राण व अपान अखंड राहावेत, हरस व मायावी (मायिन) यांसारख्या ग्रासणाऱ्या/अभिचारी शक्ती दूर पळाव्यात, आणि धन (विशेषतः सुवर्ण/मूल्यवान वस्तू) स्थिर राहावे—अशी याची अभिलाषा आहे; जेणेकरून रक्षित खजिना म्हणजेच रक्षित जीवन ठरेल.
Sukta 28
अथर्ववेद 19.28 मध्ये दर्भापासून बनविलेल्या मणि (ताईत)ला जिवंत, व्यक्तिमत्त्वधारी रक्षक म्हणून सामर्थ्य दिले जाते. तो धारण करणाऱ्यास दीर्घायुष्य व तेज प्रदान करतो आणि प्रतिस्पर्धी व शत्रुत्वकारी शक्तींना सक्रियपणे छेदून पाडतो. संक्षिप्त अनुष्टुभ छंदातील मंत्रवचनांद्वारे दर्भाला दुष्टबुद्धींना दाह करणे, फाडणे व “कापून टाकणे” अशी क्षमता दिली जाते—साध्या पवित्र गवताला धारणकर्त्यासाठी अपोत्प्रेरक (अपाय-निवारक) शस्त्र व कवच बनविते.
Sukta 29
अथर्ववेद 19.29 हे संक्षिप्त रक्षाअभिचारिक सूक्त आहे. यात दर्भ गवत आणि मणी (संरक्षक ताईत) यांना व्यक्तिरूप रक्षक घटक मानून वैरभाव निष्प्रभ केला जातो. “छेदून टाक”, “बांध/दाबून घट्ट कर”, “प्रहार कर” अशा पुनःपुन्हा येणाऱ्या आज्ञार्थ वाक्यांद्वारे प्रतिस्पर्धी, हल्लेखोर व दुष्टेच्छुक यांची शक्ती तोडणे, त्यांना जखडणे व निष्क्रिय करणे हा हेतू आहे; तसेच आश्रयदात्याचे कल्याण व स्थैर्य सुरक्षित राहावे अशी कामना केली आहे.
Sukta 30
AV 19.30 मध्ये दर्भ गवताला जिवंत, दैवी “कवच” (वर्मन्) म्हणून अभिषेक करून, सर्वांगीण संरक्षण, दीर्घायुष्य आणि सामाजिक व्यवस्थेच्या/धर्मव्यवस्थेच्या रक्षणासाठी ते परिधान करण्याचे विधान केले आहे. दर्भाला ब्रह्मणस्पती व इंद्राच्या स्वतःच्या वर्मन् या उच्च रक्षणशक्तींशी एकरूप मानले जाते; तसेच समुद्राच्या गर्जनेतून आणि पर्जन्याच्या वीजेतून दर्भाचा जन्म झाला अशी सृष्टिकथा सांगून त्याची प्रभावीता प्रमाणित केली जाते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.