Dvitiya Pada
Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā
ਨਾਰਦ ਜੀ ਸਨੰਦਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਵਰਣ-ਵਿਭਾਗ, ਸ਼ੁਚਿ-ਅਸ਼ੁਚਿ, ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਗਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸਨੰਦਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ-ਮੋਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਭੇਦ ਅਤੇ ਪੂਜ੍ਯ ਵੀ ਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪੂਜਕ ਵੀ ਐਸੇ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਮਹਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਤੇਜੋਮਯ ਕਮਲ, ਉਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟ੍ਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਦੇਹ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ, ਅੰਧਕਾਰ, ਜਲ, ਅੱਗ, ਰਸਾਤਲ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ-ਪਰਿਮਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਭੂ ਅਪਰਿਮੇਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਅਨੰਤ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੱਤ੍ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਭੂਤ-ਭੇਦ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ-ਸੰਕਲਪਜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ—ਜਲ ਤੋਂ ਵਾਯੂ, ਫਿਰ ਅਗਨੀ, ਫਿਰ ਘਣੀਭਵਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ—ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤ-ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੇਤਨਾ (ਸੁਣਨਾ, ਸਪਰਸ਼/ਤਾਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ) ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਤੱਤ੍ਵ-ਨਿਆਸ, ਪੰਜ ਵਾਯੂ (ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵ੍ਯਾਨ, ਉਦਾਨ, ਸਮਾਨ), ਨਾੜੀਆਂ, ਜਠਰਾਗਨੀ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ/ਬ੍ਰਹਮਰੰਧ੍ਰ ਤੱਕ ਗਤੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।
Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline
ਭਰਦਵਾਜ਼ ਸੰਦੇਹ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਗਰਮੀ (ਅਗਨੀ/ਤੇਜ) ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਖਰਾ ‘ਜੀਵ’ ਕਿਉਂ? ਸਨੰਦਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਦੇਹ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ; ਸਥੂਲ ਦੇਹ ਪੰਜਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਹੀ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਅੰਦਰਲਾ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵੀ, ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’—ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹਰਿ—ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦੀ ਬੱਧ ਅਵਸਥਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰਣ-ਭੇਦ ਜਨਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਹੈ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ। ਲੋਭ-ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ, ਸੱਚ, ਦਇਆ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ—ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ, ਸੰਨਿਆਸ—ਦੇ ਕਰਤੱਬ, ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਅੰਤਰ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੱਕ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Uttaraloka (Northern Higher World), Dharma–Adharma Viveka, and Adhyatma-Prashna (Prelude)
ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਗੋਚਰ ‘ਪਰਲੋਕ’ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਮ੍ਰਿਗੁ/ਭ੍ਰਿਗੁ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ, ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਤੇ ਨਿਰਲੋਭ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਸਤਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਧਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨਾਸਕਤੀ—ਉਭਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਸ ਲੋਕ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ (ਮਿਹਨਤ, ਡਰ, ਭੁੱਖ, ਮੋਹ) ਨੂੰ ਕਰਮ-ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ—ਇਹ ਜਗਤ ਕਰਮ-ਖੇਤਰ ਹੈ; ਕਰਮ ਫਲ ਬਣ ਕੇ ਯੋਗ ਗਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਠੱਗੀ, ਚੋਰੀ, ਨਿੰਦਾ, ਵੈਰ, ਹਿੰਸਾ, ਝੂਠ ਆਦਿ ਤਪ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਮਿਲਿਆ-ਝੁਲਿਆ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁੱਧ ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਬੱਧ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਹੀ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਅਧਿਆਤਮ ਬਾਰੇ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਪਰਮ ਹਿਤ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ।
Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State
ਸੂਤ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਸਨੰਦਨ ਦੇ ਮੁਕਤੀ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਮੁੜ ਅਧਿਆਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਸਨੰਦਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਮਿਥਿਲਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵਾਦਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਰਮਕਾਂਡ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਦੇ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਸੀ। ਕਪਿਲ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਆਸੁਰੀ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਪਰਿਪੱਕ ਵੈਰਾਗ ਵਾਲਾ ਸਾਂਖ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਮਿਥਿਲਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਕਈ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਦ ਵਿਚ ਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਹੋ ਕੇ ‘ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ’ ਵਜੋਂ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਮੋਖ਼ਸ਼ ਸੁਣਦਾ ਹੈ—ਵਰਨ-ਅਭਿਮਾਨ ਛੱਡਣਾ, ਕਰਮ-ਆਸਕਤੀ ਘਟਾਉਣਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ। ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਸਥਿਰ ਫਲ-ਲਾਲਸਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਪ੍ਰਮਾਣ (ਪ੍ਰਤੱਖ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਸਿੱਧਾਂਤ) ਦੀ ਚਰਚਾ, ਨਾਸਤਿਕ/ਭੌਤਿਕ ਮਤਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਬਾਰੇ ਭ੍ਰਮ ਦੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਕ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਲਾਭ ਕੀ; ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਪੰਜ ਭੂਤ, ਗਿਆਨ-ਤ੍ਰਯ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ ਦਾ ਸਾਰ ਸੰਨਿਆਸ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ‘ਅਮਰ ਅਵਸਥਾ’ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਵੇਲੇ ਜਨਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—“ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੜਦਾ।”
Threefold Suffering, Twofold Knowledge, and the Definition of Bhagavān (Vāsudeva); Prelude to Keśidhvaja–Janaka Yoga
ਸੂਤ ਜੀ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਥਿਲ ਆਤਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਰਦ ਜੀ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸਨੰਦਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ? ਸਨੰਦਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਨ ਗਰਭ ਤੋਂ ਬੁਢਾਪੇ ਤੱਕ ਆਧਿਆਤਮਿਕ, ਆਧਿਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਦੈਵਿਕ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪਰਮ ਉਪਚਾਰ ਭਗਵਦ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ—ਨਿਰਮਲ ਆਨੰਦ ਜੋ ਕਦੇ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਾਧਨ ਦੋ ਹਨ—ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ; ਗਿਆਨ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਆਗਮ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਪਰ-ਬ੍ਰਹਮ; ਇਸ ਨੂੰ ਅਥਰਵਣ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੀ ਪਰਾਅ-ਅਪਰ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ‘ਭਗਵਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਅਕਸ਼ਰ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਲਈ ਹੈ; ‘ਭਗ’ ਛੇ ਐਸ਼ਵਰਿਆਂ—ਐਸ਼ਵਰਯ, ਬਲ, ਯਸ਼, ਸ਼੍ਰੀ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ—ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਨਾਮ ਯਥਾਰਥ ਤੌਰ ਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਲਈ ਹੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਯੋਗ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼-ਨਾਸਕ ਇਕੋ ਮਾਰਗ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ–ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ (ਜਨਕ) ਕਥਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ—ਰਾਜ-ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਤੇ ਅਨਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ-ਮੇਰਾ’ ਰੂਪ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼, ਅਤੇ ਫਿਰ ਯੋਗ ਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਮੋੜ।
योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)
ਸਨੰਦਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਿਮੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਨੇ ਰਾਜਾ ਖਾਣਡਿਕ੍ਯ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਮਝਾਇਆ। ਯੋਗ ਮਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪਪੂਰਵਕ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਗਾ ਮਨ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤ ਮਨ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਯਮ-ਨਿਯਮ (ਪੰਜ-ਪੰਜ), ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ (ਸਬੀਜ/ਅਬੀਜ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਭ ਆਲੰਬਨ ਉੱਤੇ ਧਾਰਣਾ। ਆਲੰਬਨ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ, ਸਾਕਾਰ-ਨਿਰਾਕਾਰ; ਭਾਵਨਾ ਤਿੰਨ—ਬ੍ਰਹਮਮੁਖੀ, ਕਰਮਮੁਖੀ ਅਤੇ ਮਿਸ਼੍ਰ। ਨਿਰਾਕਾਰ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਬਿਨਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਹਰੀ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵ ਸਮਾਏ ਹਨ। ਧਾਰਣਾ ਪੱਕੀ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਧੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭੇਦ-ਗਿਆਨ ਮਿਟਣ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਖਾਣਡਿਕ੍ਯ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਕੇ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨਤਾ ਪਾਈ; ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਨੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦਗਧ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਤਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਈ।
Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’
ਨਾਰਦ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਤਾਪ-ਨਿਵਾਰਣ ਦੇ ਉਪਾਅ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਅਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਕਿਵੇਂ ਸਹੀਏ? ਸੂਤ ਸਨੰਦਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਨੰਦਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਰਾਜਾ ਭਰਤ (ਰਿਸ਼ਭ ਵੰਸ਼ਜ) ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਭਰਤ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਕੇ ਅਧੋਖਸ਼ਜ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਕੇ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ‑ਵ੍ਰਤ‑ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਰ ਨਾਲ ਗਰਭਵਤੀ ਹਿਰਣੀ ਦਾ ਗਰਭਪਾਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭਰਤ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਉਸੇ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵਜਨਮ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨਯੁਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਲੋਕ-ਤਿਰਸਕਾਰ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌਵੀਰ ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਕੀ ਢੋਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਢੋਣ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ‘ਤੇ ਉਹ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਤੇ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਬਾਰੇ ਤੱਤਵ-ਵਿਚਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਭਾਰ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਹੈ; ਬਲ‑ਦੁਰਬਲਤਾ ਗੌਣ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ; ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਵਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ‘ਰਾਜਾ’ ‘ਵਾਹਕ’ ਵਰਗੇ ਨਾਮ ਕੇਵਲ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੱਤਵ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Śreyas and Paramārtha: The Ribhu–Nidāgha Teaching on Non-Dual Self (Advaita)
ਸਨੰਦਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਵਿਵੇਕ-ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਫਿਰ ‘ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ’ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾਪਣ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦੀ ਨਵੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਧਨ, ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜ ਆਦਿ ਸੰਸਾਰੀ ਲਕਸ਼ ਗੌਣ ਹਨ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਆਤਮ-ਧਿਆਨ ਹੀ ਸੱਚਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ-ਘੜੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੰਧਨ, ਘੀ, ਕੁਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਸਵੰਤ ਪਦਾਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ; ਪਰਮਾਰਥ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਖ਼ਯ ਹੈ, ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਫਲ ਨਹੀਂ—ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਧ੍ਯ ਵੀ। ਫਿਰ ਰਿਭੂ–ਨਿਦਾਘ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਅਤਿਥੀ-ਸਤਕਾਰ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸਵਾਲ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮਤਾ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਵਾਸ-ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਵਾਲ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਦੂਜੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ–ਹਾਥੀ ਦੀ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਕ੍ਰਮਬੱਧਤਾ ਨਾਲ ‘ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ’ ਭੇਦ ਦੀ ਕਲਪਿਤਤਾ ਖੁਲਦੀ ਹੈ। ਨਿਦਾਘ ਰਿਭੂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼—ਜਗਤ ਅਖੰਡ ਹੈ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਹੈ। ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਜਾ ਜਾਗ੍ਰਤ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੀਵਨਮੁਕਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory
ਸੂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਨੰਦਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੀ ਬਾਲਕ-ਸਮਾਨ ਅਦਭੁਤ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਸਿੱਧੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਾਲੀ ਆਮ ਪੂਰਵ-ਸ਼ਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸਨੰਦਨ ‘ਮਹੱਤਤਾ’ ਨੂੰ ਉਮਰ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ (ਅਨੂਚਾਨ) ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਪਾਂਡਿਤ੍ਯ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਬੱਧ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਣਗਿਣਤ ਗ੍ਰੰਥ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਛੇ ਵੇਦਾਂਗ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੇਦ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਧਿਆਇ ‘ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ’ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਰ (ਉਚਾਰਣ-ਸ੍ਵਰ) ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਗਾਨ ਦੇ ਭੇਦ, ਸ੍ਵਰ-ਬਦਲਾਅ, ਅਤੇ ਗਲਤ ਸ੍ਵਰ/ਅੱਖਰ-ਵੰਡ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਨਰਥ—ਇੰਦਰ-ਸ਼ਤ੍ਰੁ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਾਹੀਂ—ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਾਮਵੇਦੀ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਗਾਂਧਰਵ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸ੍ਵਰ, ਗ੍ਰਾਮ, ਮੂਰਛਨਾ, ਰਾਗ, ਕੰਠ-ਗੁਣ ਦੋਸ਼, ਰੁਚੀਆਂ, ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਸੰਬੰਧ, ਅਤੇ ਸਾਮਸ੍ਵਰਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ-ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਦੱਸ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸ੍ਵਰਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸਮਾਨਤਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Kalpa-Lakṣaṇa and Gṛhya-Kalpa: Classifications, Purifications, Implements, and Spatial Rite-Design
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲਪ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ “ਵਿਧੀ-ਗ੍ਰੰਥ” ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਭੇਦ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਨਕਸ਼ਤਰ-ਕਲਪ (ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇਵਤੇ), ਆਂਗਿਰਸ-ਕਲਪ (ਟਕਰਮ/ਅਭਿਚਾਰ ਕਰਮ), ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਲਪ (ਦੈਵੀ, ਭੌਮ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ)। ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਯਜ್ಞ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਰੀਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਓੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ; ਕੁਸ਼/ਦਰਭਾ ਦੀ ਠੀਕ ਇਕੱਠ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ; ਅਹਿੰਸਾ-ਰੱਖਿਆ (ਪਰਿਸਮੂਹਨ); ਗੋਬਰ ਲੇਪ ਅਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ; ਅੱਗ ਲਿਆ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ; ਸਥਾਨ-ਵਿਨਿਆਸ (ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਖ਼ਤਰਾ; ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਥਾਪਨਾ; ਪਾਤਰ ਉੱਤਰ/ਪੱਛਮ; ਯਜਮਾਨ ਪੂਰਬਮੁਖ); ਸਹਾਇਕ ਚੋਣ (ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਦੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ; ਪੁਰੋਹਿਤ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ); ਅਤੇ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੀ, ਸ੍ਰੁਵ, ਕਟੋਰੇ, ਦੂਰੀਆਂ ਤੇ “ਪੂਰਾ ਪਾਤਰ” ਦੇ ਮਿਆਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦਾ ਦੈਵੀ ਅਰਥ (ਸ੍ਰੁਵ ਵਿੱਚ ਛੇ ਦੇਵਤੇ) ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਦੇਹ-ਸੰਬੰਧ ਦੱਸ ਕੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa
ਸਨੰਦਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ‘ਮੂੰਹ’ ਸਮਾਨ ਵਿਆਕਰਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੁਪ/ਤਿਙ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਂਤ ਨੂੰ ‘ਪਦ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੱਤ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਕਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ (ਕਰਮ, ਕਰਣ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ, ਅਪਾਦਾਨ, ਸੰਬੰਧ/্ঠੀ, ਅਧਿਕਰਣ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ-ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਾਦਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਗ, ਅਵ੍ਯਯਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ-ਪੰਚਮੀ ਦੇ ਨਿਯਮ-ਭੇਦ ਵਰਗੇ ਅਪਵਾਦ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਉਪ’ ਆਦਿ ਉਪਸਰਗਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਅਤੇ ਨਮਃ, ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ, ਸ੍ਵਾਹਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਚਤੁਰਥੀ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਆ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼, ਪਰਸ੍ਮੈਪਦ/ਆਤ੍ਮਨੇਪਦ, ਦਸ ਲਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ (ਮਾ ਸ੍ਮ + ਲੁਙ੍, ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਲੋਟ੍/ਲਿਙ੍, ਪਰੋਕ੍ਸ਼ ਭੂਤ ਵਿੱਚ ਲਿਟ੍, ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਲ੍ਰੁਟ੍/ਲ੍ਰੁਙ੍), ਗਣ, ਅਤੇ ਣਿਜ੍, ਸਨ੍ਨੰਤ, ਯਙ੍-ਲੁਕ ਆਦਿ ਧਾਤੂ-ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ ਅਤੇ ਸਕਰਮਕ-ਅਕਰਮਕ ਭਾਵ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਮਾਸ-ਭੇਦ (ਅਵ੍ਯਯੀਭਾਵ, ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼, ਕਰ੍ਮਧਾਰਯ, ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿ), ਤੱਧਿਤ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ, ਸ਼ਬਦ-ਸੂਚੀਆਂ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਮ–ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਸੰਯੁਕਤ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਇੱਕ ਹੀ ਭਕਤੀ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨੰਦਨ ਜੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਨਿਰੁਕਤ (ਵੇਦਾਂਗ) ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਾਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਵਾਧੂ ਅੱਖਰ, ਵਰਣ-ਉਲਟਫੇਰ, ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਲੋਪ ਵਰਗੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ‘ਖਾਮੀਆਂ’ ਨੂੰ ਮੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿਆਕਰਣਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੰਸ/ਸਿੰਹ ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਯੋਗ, ਪਲੁਤ ਸੁਰ, ਨਾਸਿਕਤਾ/ਅਨੁਸਵਾਰ ਅਤੇ ਛੰਦ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਮੇਤ ਪਾਠ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ; ਬਾਹੁਲਕ (ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਰਤੋਂ) ਅਤੇ ਵਾਜਸਨੇਈ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਪਰਸਮੈਪਦ-ਆਤਮਨੇਪਦ ਵੰਡ, ਗਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਉਦਾਤ्त-ਅਨੁਦਾਤ्त-ਸਵਰਿਤ ਸੁਰ-ਨਿਯਮ, ਧਾਤੂ-ਸੂਚੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤ੍, ਕਿਟ੍, ਣਿ, ਟੋੰਗ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਵੇਰਵਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ, ਆਦੇਸ਼, ਲੋਪ, ਆਗਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਰੂਪ-ਨਿਰਣਯ ਅਤੇ ਨਿਘੰਟੂ/ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਨਿਰਣਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਜਿਹਾ ਹੈ।
Jyotiṣa-śāstra Saṅgraha: Threefold Division, Gaṇita Methods, Muhūrta, and Planetary Reckoning
ਸਨੰਦਨ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋਤਿਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਵਿਦਿਆ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ—ਗਣਿਤ, ਜਾਤਕ, ਸੰਹਿਤਾ—ਕਹਿ ਕੇ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਸਥਿਤੀ, ਗ੍ਰਹਿਣ, ਮੂਲ-ਭਿੰਨ-ਤ੍ਰੈਰਾਸ਼ਿਕ, ਖੇਤਰ-ਵ੍ਰਿੱਤ ਜਿਆਮਿਤੀ, ਜਿਆ-ਤ੍ਰਿਜਿਆ ਗਣਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੂ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਣੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯੁਗ-ਮਨਵੰਤਰ ਮਾਪ, ਮਾਸ-ਵਾਰ, ਅਧਿਕਮਾਸ, ਤਿਥੀ-ਖ਼ਯ/ਆਯਾਮ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਗਣਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪੰਚਾਂਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਸੰਹਿਤਾ-ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕੁਨ-ਨਿਮਿੱਤ, ਗਰਭਾਧਾਨ ਤੋਂ ਉਪਨਯਨ ਤੱਕ ਸੰਸਕਾਰ, ਯਾਤਰਾ/ਘਰ ਦੇ ਸ਼ਕੁਨ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਗੋਚਰ, ਚੰਦਰਬਲ, ਰਾਹੂ ਆਦਿ ਚੋਣ-ਤੱਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਿਆ, ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਪਾਤ, ਯੁਤੀ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ-ਮਾਪ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਸ਼ੀ-ਸੰਜ्ञਾ ਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਤਕ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Jyotiṣa-saṅgraha: Varga-vibhāga, Bala-nirṇaya, Garbha-phala, Āyuḥ-gaṇanā
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨੰਦਨ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਦਾ ਘਣਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ‘ਅੰਗਾਂ’ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਰਾਸ਼ੀ-ਸਵਾਮਿਤਵ ਅਤੇ ਹੋਰਾ, ਦ੍ਰੇਸ਼ਕਾਣ, ਪੰਚਾਂਸ਼, ਤ੍ਰਿੰਸ਼ਾਂਸ਼, ਨਵਾਂਸ਼, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਸ਼ ਆਦਿ ਵਿਭਾਗ ਸਮਝਾ ਕੇ ਛਡਵਰਗ ਨੂੰ ਫਲ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਨ/ਰਾਤ ਉਦੇ, ਲਿੰਗ, ਚਰ-ਸਥਿਰ-ਉਭਯ, ਦਿਸ਼ਾ-ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ, ਪਣਫਰ, ਆਪੋਕਲਿਮ; ਤ੍ਰਿਕ ਅਤੇ ਰਿਹਫ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਲ, ਪਰਾਧੀਨਤਾ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ, ਸੁਭਾਉ, ਵਰਣ-ਅਧਿਪਤ੍ਯ, ਰਾਜਸਭਾ ਦੇ ਪਦ (ਰਾਜਾ/ਮੰਤਰੀ/ਸੈਨਾਪਤੀ) ਅਤੇ ਸਥਾਨ, ਦਿਗ, ਚੇਸ਼ਟਾ, ਕਾਲ-ਬਲ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਗਰਭਾਧਾਨ ਤੇ ਗਰਭ-ਲੱਛਣ, ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਲਿੰਗ, ਜੁੜਵਾਂ ਸੰਕੇਤ, ਭ੍ਰੂਣ-ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਯੋਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਯੁ-ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਯੋਗਜ, ਪੈੰਡ ਅਤੇ ਨਿਸਰਗ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਸਾਲ-ਮਹੀਨਾ-ਦਿਨ ਦੀ ਗਣਨਾ ਅਤੇ ਆਯੁ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਾਅ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Graha–Ketu–Utpāta Lakṣaṇas: Solar/Lunar Omens, Comets, Eclipses, and Calendar Rules
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨੰਦਨ ਰਿਸ਼ੀ/ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਕੇਤੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਾਲ-ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਮਿੱਤ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਚੈਤਰ ਤੋਂ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਚੈਤਰ-ਸ਼ੁਕਲ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਦੇ ਵਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬ-ਰੂਪ, ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਪੁੰਜ, ਪਰਿਵੇਸ਼/ਹਾਲੇ, ਰਿਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਧਾਰਣ ਰੰਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਯੁੱਧ, ਰਾਜਾ-ਮ੍ਰਿਤਿਊ, ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਅਕਾਲ, ਮਹਾਮਾਰੀ ਆਦਿ ਜੋੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਚੰਦਰ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸਿੰਗ’ ਦੀ ਸਥਿਤੀ, ਉਲਟਾ ਉਦਯ, ਦੱਖਣਗਾਮੀ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਦੋਸ਼, ਅਤੇ ‘ਘਟੋਸ਼ਣ’ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ੀ-ਅਸਤ੍ਰ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਗਲ-ਬੁੱਧ ਦੇ ਵਕਰੀ/ਉਦਯ ਹਾਲਾਤ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਖਾ, ਫਸਲ, ਪੇਸ਼ੇ ਅਤੇ ਜਨ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਦਾ ਵਕਰੀ ਰੰਗ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦਿਖਣਾ ਸੰਕਟ-ਸੂਚਕ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਰ ਦੀਆਂ ਵੀਥਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਅਤੇ ਸੰਯੋਗ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਦਾ ਕੁਝ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਚਰ ਹਿਤਕਾਰੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਕੇਤੂਆਂ ਦੇ ਭੇਦ—ਪੂੰਛ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਰੰਗ, ਆਕਾਰ, ਦਿਸ਼ਾ—ਅਤੇ ਫਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਕਾਲ-ਮਾਪ, ਯਾਤਰਾ-ਵਿਆਹ-ਵ੍ਰਤ ਆਦਿ ਲਈ ਚੋਣ ਨਿਯਮ, 60 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਚੱਕਰ ਤੇ ਯੁਗ-ਅਧਿਪਤੀ, ਉੱਤਰਾਯਣ/ਦੱਖਣਾਯਣ ਕਰਮ-ਯੋਗਤਾ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਤਿਥੀ ਵਰਗ (ਨੰਦਾ/ਭਦਰਾ/ਜਯਾ/ਰਿਕਤਾ/ਪੂਰਨਾਂ), ਦ੍ਵਿਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਦੋਸ਼-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ-ਖੇਤੀ ਲਈ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨੰਦਨ ਜੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਵਜੋਂ ਵੰਡ ਕੇ, ਮਾਤਰਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਭੇਦ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮ, ਯ, ਰ, ਸ, ਤ, ਜ, ਭ, ਨ—ਗਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਲਘੂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ, ਵਿਸਰਗ ਅਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ ਨਾਲ ਅੱਖਰ ਦਾ ਭਾਰ (ਗੁਰੂਤਾ) ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਦ ਅਤੇ ਯਤੀ (ਵਿਰਾਮ) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਪਾਦ-ਸਮਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮ, ਅਰਧਸਮ ਅਤੇ ਵਿਸਮ ਵ੍ਰਿੱਤਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। 1 ਤੋਂ 26 ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਪਾਦ-ਗਿਣਤੀ, ਦੰਡਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਤੋਂ ਅਤਿਜਗਤੀ ਤੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੈਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਰ, ਨਸ਼ਟਾਂਕ-ਉੱਧਾਰ, ਉੱਦਿਸ਼ਟ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸੰਖਿਆ/ਅਧਵਨ ਗਿਣਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਨਾਮ-ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੱਸਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Śuka’s Origin, Mastery of Śāstra, and Testing at Janaka’s Court
ਨਾਰਦ ਨੇ ਸਨੰਦਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੇ ਕਰਣੀਕਾਰ ਵਣ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਰਣੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਮਥਦੇ ਸਮੇਂ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਅਪਸਰਾ ਤੋਤੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪਲ ਭਰ ਵਿਆਸ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਡੋਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਣੀ-ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ੁਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਤਸਵ ਮਨਾਇਆ; ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਮਿਲੇ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਗ, ਇਤਿਹਾਸ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਲਈ ਵਿਆਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਮਹਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗਣਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ੁਕ ਧਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਰਿਹਾ, ਸੰਧਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ।
Janaka Instructs Śuka: Āśrama-Sequence, Guru-Dependence, and Marks of Liberation
ਸਨੰਦਨ ਰਾਜੋਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ‑ਪਾਦ੍ਯ, ਆਸਨ‑ਦਾਨ, ਗੋ‑ਦਾਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ‑ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ ਵਿਆਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ‑ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ, ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਗਿਆਨ/ਤਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ। ਜਨਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਉਪਨਯਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਨਿਯਮ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਮਾਵਰਤਨ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ‑ਧਾਰਣ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ ਕਰਮ; ਫਿਰ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਆਸ਼੍ਰਮ/ਸੰਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ‑ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ਰਹਿਤ ਟਿਕਣਾ। ਗੁਰੂ‑ਸੰਗ ਦੀ ਲੋੜ ਉੱਤੇ ਜਨਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਗਿਆਨ ਨੌਕਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਸਾਧਨ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਮੋਖਸ਼‑ਸ਼ਲੋਕ—ਅੰਤਰ ਜੋਤਿ, ਨਿਰਭੈਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਮਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਯ ਸੰਯਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ—ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਕ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਪੱਕੀ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਕ ਆਤਮ‑ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਿਆਸ ਕੋਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਸੰਵਾਦ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਕਰਮ‑ਸੇਵਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha
ਸਨੰਦਨ ਆਖਦਾ ਹੈ—ਵਿਆਸ ਜੀ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ; ਇਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਣੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਵੇਦ-ਸਵਾਧਿਆਇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਲੰਮੇ ਪਾਠ ਦੌਰਾਨ ਭਿਆਨਕ ਹਵਾ ਚੱਲੀ; ਵਿਆਸ ਨੇ ਅਨਧਿਆਇ (ਪਾਠ-ਵਿਰਾਮ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਵਿਆਸ ਦੇਵ-ਪਥ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਪਥ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਾਯੂ/ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਜਗਤ-ਕਾਰਜ (ਬੱਦਲ ਬਣਾਉਣਾ, ਵਰਖਾ ਦਾ ਵਹਨ, ਜੋਤਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਉਦਯ, ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਾਸਨ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਹ ਵੱਲੋਂ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ-ਪ੍ਰੇਰਣਾ) ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਤੀਖੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਪਾਠ ਕਿਉਂ ਵਰਜਿਤ ਹੈ ਇਹ ਸਮਝਾ ਕੇ ਵਿਆਸ ਦਿਵ੍ਯ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ ਸਵਾਧਿਆਇ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਗਿਆਨ ਸਰਵੋਚ, ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਹਿੰਸਾ-ਦਇਆ-ਖਿਮਾ, ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ, ਅਤੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ (ਰੇਸ਼ਮ ਕੀੜੇ ਦਾ ਕੋਕੂਨ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਨੌਕਾ)। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਮ-ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਯਮ-ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Śokanivāraṇa: Non-brooding, Impermanence, Contentment, and Śuka’s Renunciation
ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਸ਼ੋਕ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ ਵਿਹਾਰਕ ਮੋਖਧਰਮ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਮੋਹਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਮੂਲ ਆਸਕਤੀ ਹੈ: ਭੂਤਕਾਲ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੋਚਣਾ, ਜਿੱਥੇ ਲਗਾਵ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਣਾ, ਅਤੇ ਹਾਨੀ ਤੇ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿਲਾਪ। ਉਪਾਅ—ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਨੁਚਿੰਤਨ (ਰੁਮੀਨੇਸ਼ਨ) ਛੱਡਣਾ, ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ੋਕ (ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋਣਯੋਗ) ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰਕ ਰੋਗ (ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਉਪਚਾਰਯੋਗ) ਦਾ ਭੇਦ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ, ਜਵਾਨੀ, ਧਨ, ਸਿਹਤ, ਸੰਗਤ ਦੀ ਅਨਿਤਤਾ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਮਨਨ। ਫਿਰ ਕਰਮ-ਯਥਾਰਥ—ਫਲ ਅਸਮਾਨ ਹਨ, ਯਤਨ ਦੀ ਹੱਦ ਹੈ, ਕਾਲ-ਰੋਗ-ਮੌਤ ਸਭ ਨੂੰ ਵਹਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸੰਤੋਖ ਹੀ ਸੱਚਾ ਧਨ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਸੰਯਮ, ਨਸ਼ਿਆਂ/ਵਿਆਸਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਸਤੁਤੀ-ਨਿੰਦਾ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ, ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਥਿਰ ਉੱਦਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ੁਕ ਸਮਝ ਕੇ ਵਿਆਸ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੈਲਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਆਸ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Śuka’s Yoga-ascent, the Echo of ‘Bhoḥ’, and the Vaikuṇṭha Vision
ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਿਗਿਆਸੂ ਨਾਰਦ ਸ਼ੁਕ-ਸਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਮੋਖਸ਼-ਪਰਾਇਣ ਮੁਕਤ ਭਗਤ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ? ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਕ ਕ੍ਰਮ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਚਲ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੋਗਬਲ ਨਾਲ ਊਰਧਵ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਵਿਆਸ ‘ਸ਼ੁਕ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਕ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ‘ਭੋਹ’ ਇਕ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਜਸ-ਤਮਸ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਤ੍ਵ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਵਸਥਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ-ਵਿਊਹ-ਸੰਯੁਕਤ ਸਤੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ, ਦੁਰਲਭ ਭਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਆਸ ਦੀ ਭਾਗਵਤ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।