Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨੰਦਨ ਜੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਨਿਰੁਕਤ (ਵੇਦਾਂਗ) ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਾਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਵਾਧੂ ਅੱਖਰ, ਵਰਣ-ਉਲਟਫੇਰ, ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਲੋਪ ਵਰਗੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ‘ਖਾਮੀਆਂ’ ਨੂੰ ਮੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਿਆਕਰਣਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੰਸ/ਸਿੰਹ ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਯੋਗ, ਪਲੁਤ ਸੁਰ, ਨਾਸਿਕਤਾ/ਅਨੁਸਵਾਰ ਅਤੇ ਛੰਦ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਮੇਤ ਪਾਠ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ; ਬਾਹੁਲਕ (ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਰਤੋਂ) ਅਤੇ ਵਾਜਸਨੇਈ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਪਰਸਮੈਪਦ-ਆਤਮਨੇਪਦ ਵੰਡ, ਗਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਉਦਾਤ्त-ਅਨੁਦਾਤ्त-ਸਵਰਿਤ ਸੁਰ-ਨਿਯਮ, ਧਾਤੂ-ਸੂਚੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤ੍, ਕਿਟ੍, ਣਿ, ਟੋੰਗ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਵੇਰਵਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ, ਆਦੇਸ਼, ਲੋਪ, ਆਗਮ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਰੂਪ-ਨਿਰਣਯ ਅਤੇ ਨਿਘੰਟੂ/ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਨਿਰਣਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਸ਼ਾ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੰਤ ਜਿਹਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्रांगमुत्तमम् । तत्पंचविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम् ॥ १ ॥
ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ‘ਨਿਰੁਕਤ’ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਵੇਦ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਂਗ (ਸ਼੍ਰਵਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਵੇਦਾਂਗ) ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਵੈਦਿਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਤੇ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ।
Verse 2
क्वचिदूर्णागमस्तत्र क्वचिद्वर्णविपर्ययः । विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः ॥ २ ॥
ਕਿਤੇ ਉੱਥੇ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਉਲਟ-ਫੇਰ; ਕਿਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਰ-ਲੋਪ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
तथा विकारनाशाभ्यां वर्णानां यत्र नारद । धातोर्योगातिशयी च संयोगः परिकीर्तितः ॥ ३ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਲੋਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਤਿਸ਼ਯਿਤ ਸੰਧੀ-ਸਮਾਨ ਮਿਲਾਪ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ‘ਸੰਯੋਗ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 4
सिद्धेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनांशात्पृषोदरः ॥ ४ ॥
ਵਰਣ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ‘ਹੰਸ’ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਹ’; ਵਰਣ-ਵਿਕਾਰ ਨਾਲ ‘ਗੂਢਾਤਮਾ’, ਅਤੇ ਵਰਣ-ਲੋਪ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ‘ਪ੍ਰਿਸ਼ੋਦਰ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਆਕਰਨਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
भ्रमरादुषु शब्देषु ज्ञेयो योगो हि पञ्चमः । बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू ॥ ५ ॥
ਭੰਵਰੇ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਦਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਪੰਜਵਾਂ ਯੋਗ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਹੇ ਪੁਨਰਵਸੂ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 6
नभस्वद्वृषणश्चैवापरस्मैपदि चापि हि । परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ ॥ ६ ॥
‘ਨਭਸਵਤ’ ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਣ’ ਇਹ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਵਰਗ ਦੇ ਧਾਤੂ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਪਰ’ ਅਤੇ ‘ਵ੍ਯਵਹਿਤ’ (ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਵਾਲੇ) ਰੂਪ ਵੀ ‘ਗਤੀ’ ਸੰਜ्ञਾ ਨਾਲ ਹੀ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
Verse 7
विभक्तीनां विपर्यासो यथा दधना जुहोति हि । अभ्युत्सादयामकेतुर्ध्वनयीत्प्रमुखास्तथा । निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा ॥ ७ ॥
ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਦਾ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗਲਤ ਪ੍ਰਯੋਗ “ਦਧਨਾ ਜੁਹੋਤਿ” (“ਦਹੀਂ ਨਾਲ ਆਹੁਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ”)। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਅਭ੍ਯੁਤ੍ਸਾਦਯਾਮਕੇਤੁḥ”, “ਧ੍ਵਨਯੀਤ੍” ਆਦਿ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਅਤੇ “ਗ੍ਰਿਭਾਏ” ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 8
सुप्तिङुपग्रहलिंगनराणां कालहलूचूस्वरकर्तृयडां च । व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ ८ ॥
ਸੁਪ੍ (ਨਾਂਵਾਂ ਦੀ ਵਿਭਕਤੀ), ਤਿਙ੍ (ਕਿਰਿਆ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ), ਉਪਗ੍ਰਹ (ਉਪਸਰਗ), ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਨਰ/ਕਰਤਾ, ਅਤੇ ਕਾਲ, ਹ-ਲੁ-ਚੂ ਅੱਖਰ, ਸ੍ਵਰ, ਕਰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਯਡ੍—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਸ਼ਾਸਤਰਕਾਰ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਚਾਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਬਹੁਲ ਪ੍ਰਚਲਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਿੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 9
रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः ॥ ९ ॥
“ਰਾਤ੍ਰੀ”, “ਵਿੰਬੀ”, “ਕਦ੍ਰੂ” ਅਤੇ “ਆਵਿਸ਼ਟੁ”—ਇਹ ਨਾਮ/ਸ਼ਬਦ ਵਾਜਸਨੇਯੀ (ਸ਼ੁਕਲ ਯਜੁਰਵੇਦ) ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 10
कर्णेभिश्च यशोभाग्य इत्याद्याश्चतुरक्षरम् । देवासोऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि ॥ १० ॥
“ਕਰ੍ਣੇਭਿਃ” ਅਤੇ “ਯਸ਼ੋ-ਭਾਗ੍ਯ” ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਤੁਰਕਸ਼ਰ (ਚਾਰ ਅੱਖਰੀ) ਮੰਤ੍ਰ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਦੇਵਾਸਃ” ਆਦਿ, ਅਤੇ “ਸਰ੍ਵਦੇਵਤਾਤਿਤ੍ਵਾਵਤ੍” (ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ) — ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 11
उभयाविन माद्याश्च प्रलयाद्याश्च स्तृचं तथा । अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा ॥ ११ ॥
ਅੰਦਰੂਨੀ-ਬਾਹਰੀ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਪ੍ਰਲਯ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਪਦਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਪੀੜਾਵਾਂ—ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹਣ। ਰੋਗ ਸਾਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਣ; ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਮੁਖ/ਬਾਣੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਪਾਵੇ।
Verse 12
सगर्भ्योस्थापदी ऋत्व्योरजिष्टं त्रिपंचकम् । हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि ॥ १२ ॥
ਸਗਰਭ੍ਯ, ਸਥਾਪਦੀ, ਰਿਤ੍ਵ੍ਯੋਰ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤ੍ਰਿਪੰਚਕ, ਹਿਰਣ੍ਯਯ ਅਤੇ ‘ਨਰ’—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ; ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਜਪ-ਚਿੰਤਨ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 13
उर्विया स्वप्रया वारवध्वाददुहवैवधी । यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः ॥ १३ ॥
ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੇਦੀ-ਭੂਮੀ ਮੰਨ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਗਤੀ-ਭਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ—ਜਲ-ਵਧੂ ਵਾਂਗ—ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰ।
Verse 14
गोनांचापरिह्रवृत्ताश्चातुरिर्ग्रसितादिका । पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणांतित्यवीवृधत् ॥ १४ ॥
ਜੇ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਗਾੜ ਆ ਵੀ ਜਾਵੇ—ਅਣਗਠੇ ਮੋੜ, ਨਿਗਲੇ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਮਨੋਰਥ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਦਰਲਾ ਛੰਦ-ਮਾਪ ਤੇ ਭਾਵ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
मित्रयुश्च दुरस्वा वा हात्वा सुधितमित्यपि । दधर्त्याद्या स्ववद्भिश्च ससूवेति च धिष्व च ॥ १५ ॥
‘ਮਿਤ੍ਰਯੁḥ’, ‘ਦੁਰਸ੍ਵਾ’, ‘ਹਾਤ੍ਵਾ’, ‘ਸੁਧਿਤਮ੍’ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਵੀ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਦਧਰ੍ਤਿ’, ‘ਆਦ੍ਯਾਃ’, ‘ਸ੍ਵਵਦ੍ਭਿਃ’, ‘ਸਸੂਵੇ’, ‘ਧਿਸ਼੍ਵ’ ਆਦਿ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 16
प्रप्रायं च हरिवतेक्षण्वतः सुपर्थितरः । रथीतरी नसताद्या अम्नर्भुवरथो इति ॥ १६ ॥
ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਹਰੀ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾ ਕੇ—ਅਤੇ ਸੁਤਿਆਰ ਭਗਤ ਮਨੋਂ-ਮਨ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਰਥੀਤਰ’ ਅਤੇ ‘ਨਸਤਾ’ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ‘ਅਮਨਰਭੁਵਰਥ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਤੁਤਿ-ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 17
ब्रूह्याद्यादेः परस्याप्यौ श्रावयेत्यादिके प्लुतः । दाश्वांश्व स्वतवान्यापौत्रिभिष्ट्वं च नृभिष्टुतः ॥ १७ ॥
‘ਬ੍ਰੂਹਿ’ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ‘ਔ’ ਪਦ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤਥਾ ‘ਸ਼੍ਰਾਵਯੇਤ੍’ ਆਦਿ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰ ਨੂੰ ਪਲੁਤ (ਲੰਮਾ ਖਿੱਚ ਕੇ) ਉਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ‘ਦਾਸ਼੍ਵਾਂਸ਼੍ਵ’, ‘ਸ੍ਵਤਵਾਨ੍’ ਅਤੇ ‘ਯਾ-ਪੌਤ੍ਰਿ-’ ਵਰਗੇ ਸਮਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਤ੍ਵੰ’ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਹਿਤ ਹੈ; ‘ਨೃਭਿਸ਼੍ਟੁਤਃ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਯਤ ਧੁਨੀ-ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥੧੭॥
Verse 18
अभीषुण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः ॥ १८ ॥
ਤੁ-ਪ੍ਰਵਾਹ, ਅਰਥਾਤ ਕਾਲ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਜਨ ਸਵੈ-ਸੰਯਮ ਧਾਰ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਚਤੁਰਵਿਧ ਅਤਿ-ਬਾਹੁਲ੍ਯ (ਅਤਿ ਵਿਸਤਾਰ) ਮਨ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ॥੧੮॥
Verse 19
विभाषयान्यथाभावात्सर्वं सिद्ध्येञ्च वैदिकम् । भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनस्स्मृताः ॥ १९ ॥
ਵਿਭਾਸ਼ਾ (ਵਿਕਲਪਿਕ ਰੂਪ) ਅਤੇ ਅਨ੍ਯਥਾ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਸਿੱਧ (ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ) ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘ਭੂ’ ਆਦਿ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦੀ (ਕਰਤਰੀ) ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥੧੯॥
Verse 20
एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः । अतादयोऽष्टत्रिंशञ्च परस्मैपदिनो मुने ॥ २० ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ! ‘ਏਧ੍’ ਆਦਿ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਧਾਤੂਆਂ ਦਾ ਵਰਗ ਉਦਾਤ्त-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਛੱਤੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਅਤਾ’ ਆਦਿ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦੀ ਧਾਤੂ ਅਠੱਤੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ॥੨੦॥
Verse 21
लोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे । उदात्तेतरतु पंचाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥
‘ਲੋਕ੍ਰੁ-’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਰੂਪ ਬਿਆਲੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਦਾਤ्त ਤੇ ਹੋਰ ਸੁਰ-ਭੇਦਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ‘ਫੱਕ-’ ਆਦਿ ਪੰਜਾਹ (ਵਸਤੂਆਂ) ਪਰਿਕੀਰਤਿਤ ਹਨ॥੨੧॥
Verse 22
वर्चाद्या अनुदात्तेत एकविंशतिरीरीताः । गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेताः समीरिताः ॥ २२ ॥
“ਵਰਚ-” ਆਦਿ ਗਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਇਕੀ ਪਦ ਅਨੁਦਾਤ्त (ਨੀਵਾਂ ਸੁਰ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। “ਗੁਪ-” ਆਦਿ ਗਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬਿਆਲੀ ਪਦ ਉਦਾਤ्त (ਉੱਚਾ ਸੁਰ) ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ॥੨੨॥
Verse 23
धिण्यादयोऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः । अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः ॥ २३ ॥
ਸ਼ਾਬਦਿਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ “ਧਿਣ੍ਯ-” ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਸ ਧਾਤੂ ਅਨੁਦਾਤ्त (ਨੀਵਾਂ ਸੁਰ) ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਅਣ-” ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਤਾਈ ਧਾਤੂ ਉਦਾਤ्त (ਉੱਚਾ ਸੁਰ) ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਨ॥੨੩॥
Verse 24
अमादयः समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैः । द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबंधना ॥ २४ ॥
“ਅਮਾ-” ਆਦਿ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ਾਬਦਿਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ। ਧੁਨੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਨਿਰੂਪਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਬਹੱਤਰ, ‘ਮ’ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ, ਅਤੇ ਉਦਾਤ्त (ਉੱਚਾ ਸੁਰ) ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ॥੨੪॥
Verse 25
स्वारितेद्धावुधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः । क्षुधादयोऽनुदात्तेतो द्विषपंचाशदुदाहृताः ॥ २५ ॥
ਸ੍ਵਰਿਤ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ‘ਇੱਧਾਵੁ’ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ। ਪਰ ਅਨੁਦਾਤ्त ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਖ਼ੁਧ’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਬਾਵਨ ਧਾਤੂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ॥੨੫॥
Verse 26
घुषिराद्या उदात्ततोऽष्टाशीतिर्धातवो मताः । द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः ॥ २६ ॥
‘ਘੁਸ਼ਿਰ’ ਆਦਿ ਗਣ ਤੋਂ ਉਦਾਤ्त (ਉੱਚਾ ਸੁਰ) ਵਾਲੇ ਅਠਾਸੀ ਧਾਤੂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ‘ਦ੍ਯੁਤ’ ਆਦਿ ਗਣ ਤੋਂ ਅਨੁਦਾਤ्त (ਨੀਵਾਂ ਸੁਰ) ਵਾਲੇ ਬਾਈ ਧਾਤੂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ॥੨੬॥
Verse 27
षितस्रयोदश घटादिष्वेनुदत्तेत ईरितः । ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपंचाशन्मितास्तथा ॥ २७ ॥
ਘਟ ਆਦਿ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਏਨੁਦਾਤਤੇਤ’ (ਨੀਵਾਂ ਸੁਰ) ਤੇਰਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਜ੍ਵਲਦੁਦਾਤਤੇਤ’ (ਦੀਪਤ ਉੱਚ ਸੁਰ) ਵੀ ਬਾਵਨ ਪਰਿਮਾਣ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ॥੨੭॥
Verse 28
स्वरितेद्राजृसंप्रोक्त स्तनहेभ्राजृतस्रयः । अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात् ॥ २८ ॥
ਸ੍ਵਰਿਤ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ‘ਦ੍ਰਾਜ੍ਰੁ-ਸੰਪ੍ਰੋਕਤ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ‘ਸਤਨਹੇ-ਭ੍ਰਾਜ੍ਰਿਤਸ੍ਰਯਹ’ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਉੱਤੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਨੁਦਾਤਤ ਵਿੱਚ ‘ਏਤ’ (ਨੀਵਾਂਪਣ ਦਾ ਲੱਛਣ) ਸਮਝਾਇਆ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਵੱਖਰਾ ਸੁਰ ‘ਉਦਾਤਤ’ ਜਾਣੋ॥੨੮॥
Verse 29
सहोऽनुदात्तेदेकस्तु रमैकोऽप्यात्मनैपदी । सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत् ॥ २९ ॥
ਨਿਯਮ-ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ‘ਸਹ’ ਨੂੰ ਅਨੁਦਾਤਤ ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਰਮ’ ਇਕਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸਦਸ੍ਰਯ’ ਉਦਾਤਤ-ਚਿੰਨਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਕੁਚ’ ਤੋਂ ‘ਵੇਦਾਃ/ਵੇਦਾ’ ਵੀ ਉਦਾਤਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ॥੨੯॥
Verse 30
स्वरितेतः पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्च ततः परम् । स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः ॥ ३० ॥
ਸ੍ਵਰਿਤ-ਚਿੰਨਿਤ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ‘ਧਿਕ…’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪੈਂਤੀਸ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਸ੍ਵਰਿਤ ਵਿੱਚ ‘ਛਛਿਞ, ਭ੍ਰਿਞ…’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਚਾਰ ਹਨ; ਇਹ ਵੀ ਸ੍ਵਰਿਤ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਠ ਕਰਨੇ ਹਨ॥੩੦॥
Verse 31
धेटः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । अष्टादश स्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः ॥ ३१ ॥
‘ਧੇਟ’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਛਿਆਲੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ‘ਸਮਿਙ’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਅਠਾਰਾਂ ਧਾਤੂ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ॥੩੧॥
Verse 32
ततस्रयोऽनुदात्तेतः पूङाद्याः परिकीर्तिताः । हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः ॥ ३२ ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੂਙ੍’ ਆਦਿ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗਣ ਅਨੁਦਾਤ্ত-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ‘ਹ੍ਰੁ’ ਆਦਿ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਗੁ’ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗਣ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 33
रभद्यब्दयनुदात्तेतो ञिक्ष्विदोतात्त इन्मतः । परस्मैपदिनः पंच दश स्कंम्भ्वादयस्तथा ॥ ३३ ॥
‘ਰਭ੍’ ਆਦਿ ਅਤੇ ‘ਅਬ੍ਦ’ ਗਣ ਅਨੁਦਾਤ্ত-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ‘ਕ੍ਸ਼੍ਵਿਦ੍’ ਆਦਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਣਿ’ ਇਤ੍ ਹੈ ਅਤੇ ਉਦਾਤ্ত ਹੈ—ਇਸ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ—‘ਸਕੰਭ੍’ ਆਦਿ ਪੰਦਰਾਂ ਧਾਤੂ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਹਨ।
Verse 34
कितधातुरुदात्तेञ्च दानशानोभयात्मकौ । स्वरितेतः पचाद्यंकाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ३४ ॥
‘ਕਿਟ੍’ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਧਾਤੂ ਅਤੇ ਉਦਾਤ্ত-ਯੁਕਤ ਧਾਤੂ ਉਭਯਪਦੀ (ਦੋਵੇਂ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਯੋਗ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਸ੍ਵਰਿਤ-ਯੁਕਤ ਅਤੇ ‘ਪਚ੍’ ਆਦਿ ਵਰਗ ਦੇ ਧਾਤੂ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 35
स्वरितेतस्त्रयश्चैतौ वदवची परिभाषिणौ । भ्वाद्या एते षडधिकं सहस्रं धातवो मताः ॥ ३५ ॥
ਸ੍ਵਰ, ਇਤ੍ ਅਤੇ ਸ੍ਵਰਿਤ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਵਿਆਕਰਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ-ਰੂਪ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਭ੍ਵਾਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਧਾਤੂ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 36
परस्मैपदिनः प्रोक्ता वदाश्चापि हनेति च । स्वरितेतो द्विषाद्यास्तु चत्वारो धातवो मताः ॥ ३६ ॥
‘ਵਦ੍’ ਆਦਿ ਅਤੇ ‘ਹਨ੍’ ਆਦਿ ਧਾਤੂ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ‘ਦ੍ਵਿਸ਼੍’ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਰਿਤ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਧਾਤੂ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 37
चक्षिङेकः समाख्यातो धातुरत्रात्मनेपदी । इरादयोऽनुदात्तेतो धातवस्तु त्रयोदश ॥ ३७ ॥
ਇੱਥੇ ‘ਚਕ੍ਸ਼ਿਙ੍’ ਨਾਮਕ ਇਕੋ ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਇਰਾ’ ਆਦਿ ਧਾਤੂ ਅਨੁਦਾਤਤ-ਚਿੰਨਿਤ ਹਨ; ਕੁੱਲ ਤੇਰਾਂ ਹਨ।
Verse 38
आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ षूङ्शीङ्द्वौ शाब्दिकैर्मुने । परस्मैपदिनः प्रोक्ता षुमुखाः सप्त धातवः ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਵਿਆਕਰਣਕਾਰਾਂ ਨੇ ‘ੂਙ੍’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੀਙ੍’—ਇਹ ਦੋ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ੁ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ।
Verse 39
स्वरितेदुर्णुञाख्यातो धातुरेको मुनीश्वर । घुमुखास्त्रय उद्दिष्टाः परस्मैपदिनस्तथा ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ‘ਸਵਰਿਤ–ਏਦ੍–ਉਰ੍–ਣੁਞ੍’ ਨਾਮਕ ਇਕੋ ਧਾਤੂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਘੁ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਹਨ।
Verse 40
ष्टुञेकस्तु समा ख्यातः स्मृते नारद शाब्दिकैः ॥ ४० ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਵਿਆਕਰਣਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ‘੍ਟੁਞੇਕ’ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਮਾ’ ਅਰਥਾਤ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਪਰਿਮਾਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 41
अष्टादश राप्रभृतयः परस्मैपदिनः स्मृताः । इङ्ङात्मनेपदी प्रोक्तो धातुर्नारद केवलः ॥ ४१ ॥
‘ਰਾ’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਠਾਰਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ‘ਇਙ੍’ ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 42
विदाद यस्तु चत्वारः परस्मैपदिनो मताः । ञिष्वप्शये समुद्दिष्टः परस्मैपदिकस्तथा ॥ ४२ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਦਾਦ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਰੂਪ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਞਿਸ਼ਵਪ੍ਸ਼ਯ’ ਵਜੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਵੀ ਪਰਸਮੈਪਦਿਕ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 43
परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः । दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ‘ਸ੍ਯਮ’ ਆਦਿ ਧਾਤੂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਸਮੈਪਦ ਹਨ; ਪਰ ‘ਸਿਮਰਨ’ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਦੀਧੀਂਗ’ ਅਤੇ ‘ਵੇਂਗ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਹਨ।
Verse 44
प्रथादयस्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः । चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तोऽनुदात्तेन्मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥
‘ਪ੍ਰਥਾ-’ ਆਦਿ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਰਯ’ ਵੀ ਉਦਾਤ्तੇਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ‘ਚਰਕਰੀਤ’ ਅਤੇ ‘ਹ੍ਨੁੰਗ’ ਨੂੰ ਅਨੁਦਾਤ्तੇਤ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 45
त्रिसप्तति समाख्याता धातवोऽदादिके गणे । दादयो धातवो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ४५ ॥
ਅਦਾਦਿ ਗਣ ਵਿੱਚ ਤਿਹੱਤਰ ਧਾਤੂ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ। ‘ਦਾ-’ ਆਦਿ ਧਾਤੂ ਵੇਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਸਮੈਪਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 46
स्वरितेद्वै भृञाख्यात उदात्तेद्धाक् प्रकीर्तितः । माङ्हाङ्द्वावनुदात्तेतौ स्वरितेद्दानधातुषु ॥ ४६ ॥
ਸਵਰਿਤੇਤ ਵਿੱਚ ‘ਭ੍ਰਿਞ’ ਧਾਤੂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਦਾਤ्तੇਤ ਵਿੱਚ ‘ਇੱਧਾਕ’ ਧਾਤੂ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ। ‘ਮਾਂਗ’ ਅਤੇ ‘ਹਾਂਗ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਨੁਦਾਤ्तੇਤ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਦਾਨ’ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵਰਿਤੇਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 47
वाणितिराद्यास्रयश्वापि स्वरितेत उदाहृताः । घृमुखा द्वादश तथा परस्मैपतिनो मताः ॥ ४७ ॥
‘ਵਾਣਿਤਿਰ’ ਆਦਿ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸੇ ਆਸਰੇ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਸ੍ਵਰਿਤੇਤ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਘ੍ਰਿਮੁਖ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਾਰਾਂ ਧਾਤੂ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ॥੪੭॥
Verse 48
द्वाविँशतिरिहोद्दिष्टा धातवो ह्वादिके गणे । परस्मैपदिनः प्रोक्ता दिवाद्याः पंचविंशतिः ॥ ४८ ॥
ਇੱਥੇ ਹ੍ਵਾਦਿਕ ਗਣ ਵਿੱਚ ਬਾਈ ਧਾਤੂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਦਿਵਾਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਪੱਚੀ ਧਾਤੂ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ॥੪੮॥
Verse 49
आत्मनेपदिनौ धातू षूङ्दूङ्द्वावपि नारद । ओदितः पूङ्मुखाः सप्त आत्मनेदपिनो मताः ॥ ४९ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ‘ਸ਼ੂਂਗ’ ਅਤੇ ‘ਦੂਂਗ’ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਧਾਤੂ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਓ’ ਧਾਤੂ ਅਤੇ ‘ਪੂਂਗ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਸੱਤ ਧਾਤੂ ਵੀ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ॥੪੯॥
Verse 50
आत्मनेपदिनो विप्र दीङ्मुखास्त्विह कीर्तिताः । स्यतिप्रभृतयो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५० ॥
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ‘ਦੀੰਗ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਧਾਤੂ ਇੱਥੇ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ‘ਸ੍ਯਤਿ’ ਆਦਿ ਧਾਤੂ ਵਿਆਕਰਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ॥੫੦॥
Verse 51
जन्यादयः पंचदश आत्मनेपदिनो मुने । मृषाद्याः स्वरितेतस्तु धातवः पंच कीर्तिताः ॥ ५१ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ! ‘ਜਨੀ’ ਆਦਿ ਪੰਦਰਾਂ ਧਾਤੂ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਹਨ। ਅਤੇ ‘ਮ੍ਰਿਸ਼’ ਆਦਿ ਪੰਜ ਧਾਤੂ ‘ਸ੍ਵਰਿਤੇਤ’ (ਸ੍ਵਰਿਤ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ॥੫੧॥
Verse 52
एकादश पदाद्यास्तु ह्यात्मनेपदिनो मताः । राधोः कर्मक एवात्र वृद्धौ स्वादिचुरादिके ॥ ५२ ॥
‘ਪਦ’ ਆਦਿ ਪਹਿਲੇ ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ‘ਰਾਧ੍’ ਧਾਤੂ ਨੂੰ ਕਰਮਕ (ਸਕਰਮਕ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ੍ਵਾਦਿ ਤੇ ਚੁਰਾਦਿ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿੱਧੀ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਲਈ ਇਹ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
उदात्तेतस्तुदाद्यास्तु त्रयोदश समीरिताः । परस्मैपदिनोऽष्टात्र रधाद्याः परिकीर्तिताः ॥ ५३ ॥
ਉਦਾਤ੍ਤੇਤ ਅਤੇ ਤੁਦਾਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾਂ (ਗਣ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਰਧਾਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਠ (ਗਣ) ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 54
समाद्याश्चाप्युदात्तेतः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । चत्वारिशच्छतं चापि दिवादौ धातवो मताः ॥ ५४ ॥
ਸਮਾਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਦਾਤ੍ਤੇਤ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਛਿਆਲੀ (ਗਣ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਦਿਵਾਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ ਸੌ ਚਾਲੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 55
स्वादयः स्वरितेत्तोंका धातवः परिकीर्तिताः । सप्ताख्यातो दुनोतिस्तु परस्मैपदिनो मुने ॥ ५५ ॥
‘ਸ੍ਵਾਦ੍’ ਆਦਿ ਧਾਤੂ ਸ੍ਵਰਿਤ ਸੁਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ṭoṅ-ਇਤ੍ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ‘ਦੁਨੋਤਿ’ ਧਾਤੂ ਸੱਤਵੇਂ ਗਣ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਹੈ।
Verse 56
अष्टिघावनुदात्तेतौ धातू द्वौ परिकीर्तितौ । परस्मैपदिनस्त्वत्र तिकाद्यास्तु चतुर्दश ॥ ५६ ॥
ਇੱਥੇ ‘ਅਸ਼੍ਟਿ’ ਅਤੇ ‘ਘਾਵ’—ਇਹ ਦੋ ਧਾਤੂ ਅਨੁਦਾਤ੍ਤੇਤ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਤਿਕ’ ਆਦਿ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਧਾਤੂ ਚੌਦਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 57
द्वात्रिंशद्धातवः प्रोक्ता विप्रेन्द्र स्वादिके गणे । स्वरितेतः षङाख्यातास्तुदाद्या मुनिसत्तम ॥ ५७ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸ੍ਵਾਦਿ-ਗਣ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ ਧਾਤੂਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਦਾਦਿ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਛੇ ਗਣ ‘ਸ੍ਵਰਿਤ’ ਸੁਰ ਨਾਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹਨ।
Verse 58
ऋष्युदात्तेज्जुषीपूर्वा अत्मनेपदिनोर्णवाः । व्रश्चादय उदात्तेतः प्रोक्ताः पंचाधिकं शतम् ॥ ५८ ॥
‘ਸ਼੍ਯੁਦਾਤ੍ਤ’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਜੁਸ਼ੀ’ ਉਪਸਰਗ ਵਾਲਿਆਂ ਤੱਕ ‘ਆਤਮਨੇਪਦ-ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ’ ਨਾਮਕ ਵਰਗ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਸ਼੍ਚ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਉਦਾਤ੍ਤ-ਸੁਰ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 59
गूर्युदात्तेदिहोद्दिष्टो धातुरेको मुनीश्वर । णूमुखाश्चैव चत्वारः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५९ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਇੱਥੇ ‘ਗੂਰ੍’ ਨਾਮ ਦੀ ਇਕੋ ਧਾਤੂ ਉਦਾਤ੍ਤ ਸੁਰ ਵਾਲੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਣੁ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਚਾਰ (ਰੂਪ/ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ) ਪਰਸ੍ਮੈਪਦ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 60
कुङाख्यातोनुदात्तेञ्च कुटाद्याः पूर्तिमागताः । पृङ् मृङ् चात्मनेभाषौ षट् परस्मैपदे रिपेः ॥ ६० ॥
‘ਕੁੰਗ੍’ ਧਾਤੂ ਜਦੋਂ ਆਖ੍ਯਾਤ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਨੁਦਾਤ੍ਤ ਸੁਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਕੁਟ’ ਆਦਿ ਧਾਤੂਆਂ ‘ਪੂਰਤੀ’ (ਪ੍ਰਯੋਗ-ਸਿੱਧ) ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ‘ਪ੍ਰਿੰਗ੍’ ‘ਮ੍ਰਿੰਗ੍’ ਆਤਮਨੇਪਦ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ‘ਰਿਪੁ’ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦ ਦੇ ਛੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 61
आत्मनेपदिनो धातू दृङ्धृङ्द्वौ चाप्युदाहृतौ । प्रच्छादिषोडशाख्याताः परस्मैपदिनो मुने ॥ ६१ ॥
ਆਤਮਨੇਪਦ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਦ੍ਰਿੰਗ੍’ ਤੇ ‘ਧ੍ਰਿੰਗ੍’ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੇ! ‘ਪ੍ਰਚ੍ਛ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸ੍ਮੈਪਦ ਵਜੋਂ ਸਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 62
स्वरितेतः षट् ततश्च प्रोक्ता मिलमुखा मुने । कृतीप्रभृतय श्चापि परस्मैपदिनस्रयः ॥ ६२ ॥
ਸਵਰਿਤ-ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਫਿਰ ਛੇ ਰੂਪ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨੀ; ਅਤੇ ‘ਮਿਲਮੁਖਾ’ ਆਦਿ ਗਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਕ੍ਰਿਤੀ’ ਆਦਿ ਰੂਪ ਪਰਸਮੈਪਦ (ਕਰਤ੍ਰਵਾਚ੍ਯ) ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 63
सप्त पंचाशदधिकास्तुदादौ धातवः शतम् । स्वरितेतो रुधोनंदा परस्मैभाषितः कृती ॥ ६३ ॥
ਤੁਦਾਦਿ-ਗਣ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਸੌ ਸਤਾਵਨ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਸਵਰ੍’ ਆਦਿ ਅਤੇ ‘ਰੁਧ੍’, ‘ਨੰਦ’ ਵਰਗੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਪਰਸਮੈਪਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਦੰਤ ਰੂਪ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 64
ञिइंधीतोऽनुदातेतस्रयो धातव ईरिताः । उदात्तेतः शिषपिषरुधाद्याः पंचविंशतिः ॥ ६४ ॥
‘ਞਿ’, ‘ਇੰਧੀ’ ਅਤੇ ‘ਤੋ’—ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਾਤੂ ਅਨੁਦਾਤ्त-ਸੁਰ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਦਾਤ्त-ਸੁਰ ਵਾਲੇ ਧਾਤੂ ਪੱਚੀ ਹਨ, ਜੋ ‘ਸ਼ਿਸ਼੍’, ‘ਪਿਸ਼੍’ ਅਤੇ ‘ਰੁਧ੍’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 65
स्वरितेतस्तनोः सप्त धातवः परिकीर्तिताः । मनुवन्वात्मनेभाषौ स्वरितेत्त्कृञुदाहृतः ॥ ६५ ॥
ਸਵਰਿਤ-ਸੁਰ ਵਾਲੇ ‘ਤਨੁ’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਸੱਤ ਧਾਤੂ-ਰੂਪ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਆਤਮਨੇਪਦ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਮਨੁ’ ਅਤੇ ‘ਵਨ੍’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਞ੍’ ਵੀ ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 66
ततो द्वौ कीर्तितौ विप्र धातवो दश शाब्दिकैः । क्याद्याः सप्तोभयेभाषाः सौत्राः स्तंभ्वादिकास्तथा ॥ ६६ ॥
ਫਿਰ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਸ਼ਾਬਦਿਕਾਂ (ਵਿਆਕਰਣ ਆਚਾਰਿਆਂ) ਨੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਦਸ ਵਰਗ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ—‘ਕ੍ਯ’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ—ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਜੋ ਉਭਯਪਦ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੂਤਰ-ਆਧਾਰਿਤ ‘ਸਤੰਭ੍’ ਆਦਿ ਸਮੂਹ ਵੀ।
Verse 67
परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारोऽपि मुनीश्वर । द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः ॥ ६७ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਚਾਰੇ (ਵਰਗ) ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਕੁਧਾ’ ਆਦਿ ਬਾਈ ਧਾਤੂ ਉਦਾਤਤ-ਸੁਰ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 68
वृङ्ङात्मनेपदी धातुः र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः । परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च ॥ ६८ ॥
‘ਵ੍ਰਿਙ’ ਧਾਤੂ ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਹੈ; ‘ਰ੍ਸ਼੍ਰਥ’ ਆਦਿ ਇਕੀ ਧਾਤੂਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਰਸਮੈਪਦੀ ਧਾਤੂ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਵਰਿਤ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਧਾਤੂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ‘ਇਤ੍’ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਹੈ।
Verse 69
क्र्यादिकेषु द्विपंचाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः । चुराद्या धातवो ञ्यंता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम् ॥ ६९ ॥
ਕ੍ਰਿਆਦੀ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਹ ਧਾਤੂ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਚੁਰਾਦੀ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ ‘ਞ੍ਯੰਤ’ (ਪ੍ਰੇਰਕ/ਉਤਪੰਨ) ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ, ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਸੌ ਛੱਤੀ।
Verse 70
चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने । चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यंता वा परिकीर्तिताः ॥ ७० ॥
ਹੇ ਮੁਨੇ! ‘ਚਿਤ੍ਯ’ ਆਦਿ ਅਠਾਰਾਂ (ਰੂਪ) ਆਤਮਨੇਪਦੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ‘ਚਰਚਾ’ ਆਦਿ ‘ਆਧ੍ਰ਼ਸ਼ੀਯ’ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ, ਜਾਂ ‘ਪ੍ਯੰਤ’ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੀਰਤਿਤ ਹਨ।
Verse 71
अदंता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च । पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे ॥ ७१ ॥
‘ਦ’ ਅੱਖਰ ਤੇ ਨਾ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਅਠਤਾਲੀ ਹਨ। ਅਤੇ ‘ਪਦ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸ ਧਾਤੂਆਂ ਆਤਮਨੇਪਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 72
सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः । धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम् ॥ ७२ ॥
ਇੱਥੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ‘ਸੂਤਰ’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਠ ‘ਞ੍ਯੰਤ’ ਰੂਪ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਧਾਤ੍ਵਰਥ (ਕ੍ਰਿਆਰਥ) ਵਿੱਚ ਚੇਸ਼ਟਵਤ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕ ਤੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 73
तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः । धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः ॥ ७३ ॥
‘ਉਹ ਉਹ ਕਰਦਾ ਹੈ’ ਅਤੇ ‘ਉਹ ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੇਤੁਮਤੀ (ਪ੍ਰੇਰਣਾਰਥ) ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਧਾਤੂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਧਾਤ੍ਵਰਥ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ‑ਕਰਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ‘ਚਿਤ੍ਰ’ ਆਦਿ ਵਿਭਿੰਨ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 74
अष्ट संग्राम आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः । स्तोमाद्याः षोडश तथा अंदतस्यं निदर्शनम् ॥ ७४ ॥
ਅਨੁਦਾਤ्त, ਇੱਛਾ, ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬੁੱਧਾਂ ਨੇ ‘ਸੰਗ੍ਰਾਮ’ ਦੇ ਅੱਠ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਤੋਮ’ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਵਰਗ ਵੀ—ਇਹ ਉਸ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
Verse 75
तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः । सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः ॥ ७५ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਲਨ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ‘ਸੌਤ੍ਰ’, ‘ਲੌਕਿਕ’ ਜਾਂ ‘ਵੈਦਿਕ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁ-ਅਰਥੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 76
सनाद्यंता धातवश्च तथा वै नामधातवः । एवमानंत्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद । संक्षेपोऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च ॥ ७६ ॥
ਸਨਾਦਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਂਤ ਧਾਤੂਆਂ ਅਤੇ ‘ਨਾਮਧਾਤੂ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਅਨੰਤ ਵਿਸਤਾਰਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਹੈ, ਵਿਸਥਾਰ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 77
ऊदृदंतैर्यौति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः । वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजंतेषु निहताः स्मृताः ॥ ७७ ॥
ਊ-, ਦ੍ਰਿ-, ਦੰਤ- ਆਦਿ ਨਾਲ, ਅਤੇ ‘ਯੌਤੀ’ ਵਰਗੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ; ਰੁਕ੍ਸ਼੍ਣੁ, ਸ਼ੂਙ੍, ਸ੍ਨੁਨੁਕ੍ਸ਼ੁ ਆਦਿ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚਿਡ੍, ਈਙ੍, ਸ਼੍ਰੀ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ; ਵ੍ਰਿਙ੍ ਤੇ ਵ੍ਰਿਞ੍ ਨਾਲ ਵੀ—ਜਿੱਥੇ ਏਕਾਚ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਅਜੰਤ (ਪਰਸਮੈਪਦੀ) ਪ੍ਰਤ੍ਯਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 78
शक्लपचूमुचार्रच्वच्विच्सिच्प्रच्छित्यज्निजिर् भजः । भञ्ज्भुज्भ्रस्ज्मत्जियज्युज्रुज्रञ्जविजिर्स्वञ्जिसञ्ज्सृजः ॥ ७८ ॥
ਹੁਣ ਧਾਤੂਆਂ—ਸ਼ਕ੍, ਕ੍ਲਪ੍, ਪਚ੍, ਊ, ਮੁਚ੍, ਆਰ੍, ਰਚ੍, ਵਚ੍, ਵਿਚ੍, ਸਿਚ੍, ਪ੍ਰਚ੍ਛ੍, ਇਤ੍ਯ, ਅਜ੍, ਨਿਜ੍, ਇਰ੍, ਭਜ; ਅਤੇ ਭਞ੍ਜ੍, ਭੁਜ੍, ਭ੍ਰਸ੍ਜ੍, ਮਤ੍, ਜਿ, ਯਜ੍, ਯੁਜ੍, ਰੁਜ੍, ਰਞ੍ਜ੍, ਵਿਜ੍, ਸ੍ਵਞ੍ਜ੍, ਸਞ੍ਜ੍ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਜ।
Verse 79
अदक्षुद्खिद्छिद्तुदिनुदः पद्यभिद्विद्यतिर्विनद् । शद्सदी स्विद्यतिस्स्कन्दिर्हदी क्रुध्क्षुधिबुध्यती ॥ ७९ ॥
ਹੁਣ (ਹੋਰ) ਧਾਤੂ/ਰੂਪ—ਅਦਕ੍ਸ਼ੁਦ੍, ਖਿਦ੍, ਛਿਦ੍, ਤੁਦੀ, ਨੁਦ; ਅਤੇ ਪਦ੍ਯ, ਭਿਦ੍, ਵਿਦ੍ਯਤਿ, ਵਿਨਦ੍; ਸ਼ਦ੍/ਸਦੀ, ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਿ, ਸਕੰਦਿ, ਹਦੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਕ੍ਰੁਧ੍, ਕ੍ਸ਼ੁਧਿ ਅਤੇ ਬੁਧ੍ਯਤੀ।
Verse 80
बंधिर्युधिरुधीराधिव्यध्शुधः साधिसिध्यती । मन्यहन्नाप्क्षिप्छुपितप्तिपस्तृप्यतिदृप्यती ॥ ८० ॥
ਮਨੁੱਖ ਬਹਿਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਕਤ (ਯੁਧਿਰੁਧੀਰ) ਖੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਵਿਆਕੁਲ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਧਿ-ਵਿਆਧਿ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਆਦਿ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ-ਸਿੱਧੀ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ, ਪ੍ਰਹਾਰ, ਕਠੋਰ ਤਿਰਸਕਾਰ, ਲੁਕਿਆ ਉਦਵੇਗ, ਦਾਹ-ਪੀੜਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਤੋਂ ਦರ್ಪ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਵਿਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 81
लिब्लुव्वपूशप्स्वपूसृपियभरभगम्नम्यमो रभिः । क्रुशिर्दंशिदिशी दृश्मृश्रिरुश्लिश्विश्स्पृशः कृषिः ॥ ८१ ॥
ਹੋਰ ਧਾਤੂਆਂ—ਲਿਬ੍, ਲੁਵ੍, ਵਪੂ, ਸ਼ਪ੍, ਸ੍ਵਪ੍, ਊ, ਸ੍ਰਿਪ੍, ਇ, ਭਰ, ਭਗ, ਗਮ੍, ਨਮ੍, ਯਮ੍, ਰਭਿ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੁਸ਼ਿ, ਦੰਸ਼ਿ, ਦਿਸ਼ੀ, ਦ੍ਰੁਸ਼੍, ਮ੍ਰੁਸ਼੍, ਸ਼੍ਰੀ, ਰੁਸ਼੍, ਲਿਸ਼੍, ਵਿਸ਼੍, ਸ੍ਪ੍ਰੁਸ਼੍ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਿ।
Verse 82
त्विष्तुष्दुष्पुष्यपिष्विष्शिष्शुष्श्लिष्यतयो घसिः । वसतिर्दहदिहिदुहो नह्मिह्रुह्लिह्वहिस्तथा ॥ ८२ ॥
(ਧਾਤੂ ਹਨ:) ਤ੍ਵਿਸ਼੍, ਤੁਸ਼੍, ਦੁਸ਼੍, ਪੁਸ਼੍ਯ, ਪਿਸ਼੍, ਵਿਸ਼੍, ਸ਼ਿਸ਼੍, ਸ਼ੁਸ਼੍, ਸ਼੍ਲਿਸ਼੍ ਅਤੇ ਯਤ; ਨਾਲ ਹੀ ਘਸ੍। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ੍, ਦਹ੍, ਦਿਹ੍, ਦੁਹ੍, ਨਹ੍, ਮਿ, ਹ੍ਰੁ, ਹ੍ਲਿ ਅਤੇ ਹ੍ਵਹ੍—ਇਹ ਵੀ ਧਾਤੂ ਹਨ।
Verse 83
अनुदात्ता हलंतेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् । चाद्या निपाता गवयः प्राद्या दिग्देशकालजाः ॥ ८३ ॥
ਹਲੰਤ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਦਾਤਤ ਸੁਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੋ ਸੌ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਚ’ ਆਦਿ ਨਿਪਾਤ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰ’ ਆਦਿ ‘ਗਵਯ’ ਵਰਗ—ਦਿਸ਼ਾ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ।
Verse 84
शब्दाः प्रोक्ता ह्यनेकार्थाः सर्वलिंगा अपि द्विज । गणपाठः सूत्रपाठो धातुपाठस्तथैव च ॥ ८४ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਸ਼ਬਦ ਅਨੇਕ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਲਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਯੋਗ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਣਪਾਠ, ਸੂਤਰਪਾਠ ਅਤੇ ਧਾਤੁਪਾਠ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।
Verse 85
पाठोनुनासिकानां च परायणमिहोच्यते । शब्दाः सिद्धा वैदिकास्तु लौकिकाश्चापि नारद ॥ ८५ ॥
ਇੱਥੇ ਅਨੁਨਾਸਿਕ ਧੁਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਠੀਕ ਪਾਠ ਅਤੇ ਪਰਾਯਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸ਼ਬਦ ਵੇਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ।
Verse 86
शब्दपारायणं तस्मात्कारणं शब्दसंग्रहे । लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणम् ॥ ८६ ॥
ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪਰਾਯਣ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਅਧਿਐਨ ਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਕੋਸ਼) ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਹੀ ਲਘੁ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸਾਧੂ ਰੂਪ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਰਣਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 87
प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागममुखैः कृतम् ॥ ८७ ॥
ਇਹ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ, ਆਦੇਸ਼, ਲੋਪ ਅਤੇ ਆਗਮ ਆਦਿ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 88
इत्थमेतत्समाख्यातं निरुक्तं किंचिदेवते । कात्स्न्येर्न वक्तुमानंत्यात्कोऽपिशक्तो न नारद ॥ ८८ ॥
ਹੇ ਦੇਵਤੇ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਿਰੁਕਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ; ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਅਨੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਨਾਰਦ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Frequently Asked Questions
They function as pedagogical examples for Nirukta/Vyākaraṇa: haṃsa illustrates formation by addition of a letter, while siṃha illustrates transposition, demonstrating how apparent surface variation can be explained through standard operations without losing semantic intent.
Bāhulaka indicates that certain reversals/interchanges or irregular-looking formations are accepted because they are attested in widespread usage—especially in Vedic transmission—so grammatical authority recognizes them as valid within the śāstra framework.
It lays out technical distinctions among udātta, anudātta, and svarita, gives root-group enumerations under each accent, and ties accent to voice behavior and markers, reflecting a Dhātupāṭha-like taxonomy used for correct recitation and interpretation.
Meaning and correctness are determined through systematic analysis—prakṛti and pratyaya plus operations like ādeśa, lopa, and āgama—supported by recitational discipline (svara, pluta, nasalization) and validated attestations in Vedic and laukika usage.