Uttaraloka (Northern Higher World), Dharma–Adharma Viveka, and Adhyatma-Prashna (Prelude)
ਭਾਰਦਵਾਜ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਗੋਚਰ ‘ਪਰਲੋਕ’ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਮ੍ਰਿਗੁ/ਭ੍ਰਿਗੁ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ, ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਤੇ ਨਿਰਲੋਭ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਸਤਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਧਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨਾਸਕਤੀ—ਉਭਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਇਸ ਲੋਕ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ (ਮਿਹਨਤ, ਡਰ, ਭੁੱਖ, ਮੋਹ) ਨੂੰ ਕਰਮ-ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ—ਇਹ ਜਗਤ ਕਰਮ-ਖੇਤਰ ਹੈ; ਕਰਮ ਫਲ ਬਣ ਕੇ ਯੋਗ ਗਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਠੱਗੀ, ਚੋਰੀ, ਨਿੰਦਾ, ਵੈਰ, ਹਿੰਸਾ, ਝੂਠ ਆਦਿ ਤਪ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਮਿਲਿਆ-ਝੁਲਿਆ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁੱਧ ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਬੱਧ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਹੀ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਦਵਾਜ ਅਧਿਆਤਮ ਬਾਰੇ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਪਰਮ ਹਿਤ ਤੇ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ।
Shlokas
Verse 1
भरद्वाज उवाच । अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते । तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १ ॥
ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
Verse 2
मृगुरुवाच । उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते । पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स परो लोक उच्यते ॥ २ ॥
ਮ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਿਮਾਲੇ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਉਹੀ ਉੱਚਾ ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪੁੰਨਮਈ, ਖੇਮਦਾਇਕ ਅਤੇ ਇੱਛਾ-ਪੂਰਕ।
Verse 3
तत्र ह्यपापकर्माणः शुचयोऽत्यंतनिर्मलाः । लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः ॥ ३ ॥
ਉੱਥੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬਿਨਾ ਉਪਦ੍ਰਵ, ਬਿਨਾ ਹਾਨੀ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ॥
Verse 4
स स्वर्गसदृशो देशः तत्र ह्युक्ताः शुभा गुणाः । काले मृत्युः प्रभवति स्पृशंति व्याधयो न च ॥ ४ ॥
ਉਹ ਦੇਸ ਸਵਰਗ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੌਤ ਕੇਵਲ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੋਗ ਉੱਥੇ ਛੂਹਦੇ ਨਹੀਂ॥
Verse 5
न लोभः परदारेषु स्वदारनिरतो जनः । नान्यो हि वध्यते तत्र द्रव्येषु च न विस्मयः ॥ ५ ॥
ਉੱਥੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ; ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵੱਲ ਮੋਹ ਭਰਾ ਅਚੰਭਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ॥
Verse 6
परो ह्यधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते । कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते ॥ ६ ॥
ਉੱਥੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਧਰਮ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥
Verse 7
यानासनाशनोपेता प्रसादभवनाश्रयाः । सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः ॥ ७ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਵਾਹਨਾਂ, ਆਸਨਾਂ ਅਤੇ ਰਸਭਰੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ; ਉਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਇੱਛਿਤ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਸਨ॥
Verse 8
प्राणधारणमात्रं तु केषांचिदुपपद्यते । श्रमेण महता केचित्कुर्वंति प्राणधारणम् ॥ ८ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਧਾਰਣ (ਸਾਹ ਰੋਕਣਾ) ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਧਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
इह धर्मपराः केचित्केचिन्नैष्कृतिका नराः । सुखिता दुःखिताः केचिन्निर्धना धनिनो परे ॥ ९ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਧਰਮਪਰਾਇਣ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੈਸ਼ਕ੍ਰਿਤਿਕ (ਨੀਤਿਕ ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਹਨ; ਕੁਝ ਸੁਖੀ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੁਖੀ; ਕੁਝ ਨਿਰਧਨ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਨੀ।
Verse 10
इह श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते । लोभश्चार्थकृतो तॄणां येन मुह्यंत्यपंडिताः ॥ १० ॥
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਮ, ਡਰ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਤੀਖੀ ਭੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਲੋਭ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨੀ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 11
यस्तद्वेदो भयं प्राज्ञः पाप्मना न स लिप्यते । सोपधे निकृतिः स्तेयं परिवादोऽभ्यसूयता ॥ ११ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਯ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਛਲ, ਕਪਟ, ਚੋਰੀ, ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਈਰਖਾ—ਇਹ ਦੋਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਹੰਦੇ।
Verse 12
परोपघातो हिंसा च पैशुन्यनृतं तथा । एतान्संसेवते यस्तु तपस्तस्य प्रहीयते ॥ १२ ॥
ਪਰ-ਉਪਘਾਤ, ਹਿੰਸਾ, ਪੈਸ਼ੁਨ੍ਯ (ਦੁਸ਼ਟ ਚੁਗਲੀ) ਅਤੇ ਝੂਠ—ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਤਪ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
यस्त्वेतानाचरेद्विद्वान्न तपस्तस्य वर्द्धते । इह चिंता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः ॥ १३ ॥
ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹ ਨਿਯਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਤਪ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਮਿਲੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 14
कर्मभूमिरियं लोके इह कृत्वा शुभाशुभम् । शुभैः शुभमवाप्नोति तथाशुभमथान्यथा ॥ १४ ॥
ਇਹ ਲੋਕ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 15
इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास्तथा । इष्टेष्टतपसः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः ॥ १५ ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਿਤ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ (ਆਸ਼੍ਰਿਤ) ਹੋਏ।
Verse 16
उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः । इहस्थास्तत्र जायंते ये वै पुण्यकृतो जनाः ॥ १६ ॥
ਧਰਤੀ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਲੋਕ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉੱਥੇ (ਉਸ ਉੱਤਮ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ) ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 17
यदि सत्कारमिच्छंति तिर्यग्योनिषु चापरे । क्षीणायुषस्तथा चान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले ॥ १७ ॥
ਕੁਝ ਲੋਕ ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 18
अन्योन्यभक्षणासक्ता लोभमोहसमन्विताः । इहैव परिवर्त्तन्ते न च यान्त्युत्तरां दिशम् ॥ १८ ॥
ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਭੱਖਣ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਅਤੇ ਲੋਭ‑ਮੋਹ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸੇ ਸੰਸਾਰ‑ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਮੁਕਤੀ‑ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।
Verse 19
गुरूनुपासते ये तु नियता ब्रह्मचारिणः । पंथानं सर्वालोकानां विजानंति मनीषिणः ॥ १९ ॥
ਪਰ ਜੋ ਨਿਯਮਬੱਧ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ‑ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 20
इत्युक्तोऽयं मया धर्मः संक्षिप्तो ब्रह्मनिर्मितः । धर्माधर्मौ हि लोकस्य यो वै वेत्ति स बुद्धिमान् ॥ २० ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਧਰਮ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ। ਜੋ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੈ।
Verse 21
भरद्वाज उवाच । अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते । यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २१ ॥
ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਤਪੋਧਨ! ਪੁਰਖ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਅਧਿਆਤਮ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 22
भृगुरुवाच । अध्यात्ममिति विप्रर्षे यदेतदनुपृच्छसि । तद्व्याख्यांस्यामि ते तात श्रेयस्करतमं सुखम् ॥ २२ ॥
ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ‘ਅਧਿਆਤਮ’ ਬਾਰੇ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਤਾਤ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ; ਉਹ ਗਿਆਨ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 23
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विंदति ॥ २३ ॥
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਤਿ ਅਤੇ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It functions as a moral-cosmological exemplum: a realm characterized by purity, non-injury, restraint, and freedom from greed—illustrating how refined dharma correlates with a secure, auspicious destination and clarifying the karmic logic behind differing conditions across births.
Harming others, violence, malicious tale-bearing, and falsehood are named as causes of tapas-kṣaya; the chapter also lists deceit with pretext, fraud, theft, slander, and malice as stains associated with ignorance and fear, contrasted with the wise knower’s purity.
After establishing dharma–adharma discernment and karmic fruition, it pivots to Bhāradvāja’s question on adhyātma, framing inner knowledge—linked to creation and dissolution—as the next step beyond moral discipline, aimed at highest good and lasting happiness.