Jyotiṣa-śāstra Saṅgraha: Threefold Division, Gaṇita Methods, Muhūrta, and Planetary Reckoning

Verse 1

सनंदन उवाच । ज्योतिषांगं प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ब्रह्मणा पुरा । यस्य विज्ञान मात्रेण धर्मसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥ १ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਨਾਮਕ ਵੇਦਾਂਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਸੀ; ਜਿਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਧਰਮ-ਸਿੱਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 2

त्रिस्कंधं ज्यौतिषां शास्त्रं चतुर्लक्षमुदाहृतम् । गणितं जातकं विप्र संहितास्कंधसंज्ञिताः ॥ २ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤਿੰਨ ਸਕੰਧਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਚਾਰ ਲੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਗਣਿਤ, ਜਾਤਕ ਅਤੇ ਸੰਹਿਤਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 3

गणिते परिकर्मादि खगमध्यस्फुटक्रिंये । अनुयोगश्चंद्रसूर्यग्रहणं तचोदस्याकम् ॥ ३ ॥

ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕਰਮ ਆਦਿ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਦੀ ਸਫੁਟ ਕ੍ਰਿਆ, ਅਨੁਯੋਗ, ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੀ ਗਣਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ-ਨਿਰਣੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 4

छाया श्रृङ्गोन्नतियुती पातसाधानमीरितम् । जातके राशिभेदाश्च ग्रहयोनिश्च योनिजम् ॥ ४ ॥

ਛਾਇਆ-ਸ਼ੰਕੂ, ਸ਼੍ਰਿੰਗ-ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ-ਮਾਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ‘ਪਾਤ’ (ਅਵਨਤੀ) ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਾਤਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਾਸ਼ੀ-ਭੇਦ, ਗ੍ਰਹ-ਯੋਨੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਯੋਨਿਜ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

Verse 5

निषेकजन्मारिष्टानि ह्यायुर्दायो दशाक्रमः । कर्माजीवं चाष्टवर्गो राजयोगाश्च नाभसाः ॥ ५ ॥

ਨਿਸੇਕ ਅਤੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਰਿਸ਼ਟ-ਲੱਛਣ, ਆਯੁਰਦਾਇ, ਦਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ, ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਿਕਾ, ਅਸ਼ਟਵਰਗ, ਰਾਜਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾਭਸ-ਯੋਗ—ਇਹ ਸਭ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 6

चंद्रयोगाः प्रव्रज्याख्या राशिशीलं च दृक्फलम् । ग्रहभावफलं चैवाश्रययोगप्रकीर्णके ॥ ६ ॥

ਆਸ਼੍ਰਯ-ਯੋਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕੀਰਨਕ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ-ਯੋਗ, ‘ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਆ’ ਨਾਮਕ ਯੋਗ, ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਸ਼ੀਲ-ਸੁਭਾਉ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਫਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਭਾਵ ਫਲ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 7

अनिष्टयोगाः स्रीजन्मपलं निर्याणमेव च । नष्टजन्मविधानं च तथा द्रेष्काणलक्षणम् ॥ ७ ॥

ਅਨਿਸ਼ਟ ਯੋਗ, ਇਸਤਰੀ-ਜਨਮ ਦੇ ਫਲ, ਮੌਤ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਨਸ਼ਟ/ਅਗਿਆਤ ਜਨਮ-ਵੇਰਵਾ ਜਾਣਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰੇਸ਼ਕਾਣ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਇਹ ਸਭ ਸਮਝਾਏ ਗਏ ਹਨ।

Verse 8

संहिताशास्त्ररूपं च ग्रहचारोऽब्दलक्षणम् । तिथिवासरनक्षत्रयोगतिथ्यर्द्धसंज्ञकाः ॥ ८ ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਹਿਤਾ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਗ੍ਰਹਚਾਰ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਤਿਥੀ, ਵਾਰ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਯੋਗ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਅਰਧ-ਤਿਥੀ (ਤਿਥ੍ਯਰਧ) ਦੀਆਂ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 9

मुहूर्तोपग्रहाः सूयसंक्रांतिर्गोचरः क्रमात् । चंद्रता राबलं चैव सर्वलग्रार्तवाह्वयः ॥ ९ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਹੂਰਤ ਦੇ ਉਪਗ੍ਰਹ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਗੋਚਰ; ਚੰਦਰ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਰਾਹੂ ਦਾ ਬਲ, ਅਤੇ ਸਭ ਲਗਨਾਂ ਤੇ ਰਿਤੂ-ਕਾਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਸੰਕੇਤ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਚਾਰਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 10

आधानपुंससीमंतजातनामान्नभुक्तयः । चौलङ्कर्ण्ययणं मौंजी क्षुरिकाबंधनं तथा ॥ १० ॥

ਆਧਾਨ, ਪੁੰਸਵਨ, ਸੀਮੰਤੋਨ੍ਨਯਨ, ਜਾਤਕਰਮ, ਨਾਮਕਰਨ, ਅੰਨਪ੍ਰਾਸ਼ਨ; ਅਤੇ ਚੂੜਾਕਰਮ, ਕਰਨਵੇਧ, ਉਪਨਯਨ, ਮੌਂਜੀ-ਧਾਰਣ (ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ), ਤੇ ਖ਼ਸੁਰਿਕਾ-ਬੰਧਨ—ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਹਨ।

Verse 11

समावर्तिनवैवाहप्रतिष्टासद्मलक्षणम् । यात्राप्रवेशनं सद्योवृष्टिः कर्मविलक्षणम् ॥ ११ ॥

ਸਮਾਵਰਤਨ, ਵਿਆਹ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ; ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਵੀ; ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਰਖਾ—ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਕੇਤ ਹਨ।

Verse 12

उत्पत्तिलक्षणं चैव सर्वं संक्षेपतो ब्रुवे । एकं दश शतं चैव सहस्रायुतलक्षकम् ॥ १२ ॥

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹਾਂਗਾ। ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਮਾਪ—ਇੱਕ, ਦਸ, ਸੌ, ਹਜ਼ਾਰ, ਅਯੁਤ (ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ) ਅਤੇ ਲੱਖ।

Verse 13

प्रयुतं कोटिसंज्ञां चार्बुदमब्जं च रर्ववकम् । निरवर्व च महापद्मं शंकुर्जलधिरेव च ॥ १३ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ—ਪ੍ਰਯੁਤ, ਕੋਟਿ, ਅਰਬੁਦ, ਅਬਜ, ਰਰਵਵਕ, ਨਿਰਵਰਵ, ਮਹਾਪਦਮ, ਸ਼ੰਕੁ ਅਤੇ ਜਲਧਿ—ਇਹ ਵਧਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 14

अत्यं मध्यं परार्द्धं च संज्ञा दशगुणोत्तराः । क्रमादुत्क्रमतो वापि योगः कार्योत्तरं तथा ॥ १४ ॥

‘ਅਤ੍ਯ’, ‘ਮੱਧ੍ਯ’ ਅਤੇ ‘ਪਰਾਰਧ’ ਇਹ ਸੰਜ੍ਹਾਵਾਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋਗ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜਾਂ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਅਗਲਾ ਫਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।

Verse 15

हन्याद्गुणेन गुण्यं स्यात्तैनैवोपांतिमादिकान् । शुद्धेद्धरोयद्गुणश्चभाज्यांत्यात्तत्फलं मुने ॥ १५ ॥

ਗੁਣ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਣ-ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਉਪਦੋਸ਼ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਆਚਰਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਗੁਣ ਯਥੋਚਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੀ।

Verse 16

समांकतोऽथो वर्गस्यात्तमेवाहुः कृतिं बुधाः । अंत्यात्तु विषमात्त्यक्त्वा कृतिं मूलंन्यसेत्पृथक् ॥ १६ ॥

ਸਮ ਅੰਕਾਂ ਤੋਂ ਵਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਵਿਦਵਾਨ ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਕ੍ਰਿਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਆਖ਼ਰੀ ਅੰਕ ਵਿਸ਼ਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ‘ਕ੍ਰਿਤੀ’ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ‘ਮੂਲ’ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 17

द्विगुणेनामुना भक्ते फलं मूले न्यसेत्क्रमात् । तत्कृतिं च त्यजेद्विप्र मूलेन विभजेत्पुनः ॥ १७ ॥

ਹੇ ਭਗਤ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਮਿਲਿਆ ਫਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਫਿਰ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਉਸ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ‘ਕ੍ਰਿਤੀ’ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮੂਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮੁੜ ਵੰਡ/ਗਣਨਾ ਕਰੋ।

Verse 18

एवं मुहुर्वर्गमूलं जायते च मुनीश्वर । समत्र्यङ्कहतिः प्रोक्तो घनस्तत्रविधिः पदे ॥ १८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਰਗਮੂਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮਾਨ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਗੁਣਨ ‘ਘਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪੜਾਅ ਦਰ ਪੜਾਅ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 19

प्रोच्यते विषमं त्वाद्यं समे द्वे च ततः परम् । विशोध्यं विषमादंत्याद्धनं तन्मूलमुच्यते ॥ १९ ॥

ਪਹਿਲਾ ਪਦ ਵਿਸ਼ਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦੋ ਪਦ ਸਮ ਹਨ। ਆਖ਼ਰੀ ਵਿਸ਼ਮ ਪਦ ਵਿਚੋਂ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟਾ ਕੇ ਜੋ ਬਚੇ, ਉਹੀ ਉਸ ਧਨ ਦੀ ਮੂਲ (ਆਧਾਰ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 20

त्रिघ्नाद्भजन्मूलकृत्या समं मूले न्यसेत्फलम् । तत्कृतित्वेन निहतान्निघ्नीं चापि विशोधयेत् ॥ २० ॥

‘ਤ੍ਰਿਘਨਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਨਾਲ ਮੂਲ-ਆਧਾਰਿਤ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਫਲ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ ਰੱਖੋ। ਇਸ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤਿਆ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਨਿਘਨੀ’ ਪੀੜਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਪ੍ਰਭ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 21

घनं च विषमादेवं घनमूलं मुर्हुभवेत् । अन्योन्यहारनिहतौ हरांशौ तु समुच्छिदा ॥ २१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਮ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਘਨ ਤੋਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਘਨਮੂਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਭਾਜ੍ਯ-ਭਾਜਕ (ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼) ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਰ ਨਾਲ ਨਿਹਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਹਰ ਅਤੇ ਹਰਾਂਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਰੱਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 22

लवा लवघ्नाश्च हरा हरघ्ना हि सवर्णनम् । भागप्रभागे विज्ञेयं मुने शास्रार्थचिंतकैः ॥ २२ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ‘ਲਵ’ ਅਤੇ ‘ਲਵਘਨਾ’, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਹਰ’ ਅਤੇ ‘ਹਰਘਨਾ’—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਇਕੋ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ (ਸਵਰਨਨਾਮ) ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਭਿੰਨ ਅਤੇ ਉਪਭਿੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਰਥ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 23

अनुबंधेऽपवाहे चैकस्य चेदधिकोनकः । भागास्तलस्थहारेण हरं स्वांशाधिकेन तान् ॥ २३ ॥

ਜੋੜ (ਅਨੁਬੰਧ) ਅਤੇ ਘਟਾਉ (ਅਪਵਾਹ) ਵਿੱਚ ਜੇ ਇੱਕ ਪਦ ਵੱਧ ਜਾਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਹਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਾਗ ਕੱਢੋ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਹਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਰ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦਿਓ।

Verse 24

ऊनेन चापि गुणयेद्धनर्णं चिंतयेत्तथा । कार्यस्तुल्यहरां शानां योगश्चाप्यंततो मुने ॥ २४ ॥

ਰਾਸ਼ੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਫਲ ਕੱਢੋ; ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਧਨ ਜਾਂ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ। ਹਰਾਂ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਦਾ ਸਮਹਰਨ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋੜ ਕਰਕੇ ਅੰਤਿਮ ਕੁੱਲ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰੋ।

Verse 25

अहारराशौ रूप्यं तु कल्पयेद्धरमप्यथा । अंशाहतिश्छेदघातहृद्भिन्नगुणने फलम् ॥ २५ ॥

ਅਹਾਰ-ਰਾਸ਼ੀ (ਹਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ) ਵਿੱਚ ‘ਰੂਪ੍ਯ’ ਪਦ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਧਰ’ ਪਦ ਵੀ। ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਗੁਣਾ, ਛੇਦ ਦਾ ਗੁਣਾ (ਘਾਤ), ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਣਨਾ ਨਾਲ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

छेदं चापि लवं विद्वन्परिवर्त्य हरस्य च । शेषः कार्यो भागहारे कर्तव्यो गुणनाविधिः ॥ २६ ॥

ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਛੇਦ ਅਤੇ ਲਵ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਹਰ ਨੂੰ ਹਟਾਓ। ਭਾਗਹਾਰ (ਭਾਗਾਕਾਰ) ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ੇਸ਼ ਕੱਢੋ, ਫਿਰ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਲਾਗੂ ਕਰੋ।

Verse 27

हारांशयोः कृती वर्गे घनौ घनविधौ मुने । पदसिद्ध्यै पदे कुर्यादथोरवं सर्वतश्च रवम् ॥ २७ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਹਾਰ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਪਾਠ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ-ਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਘਨ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਘਨ-ਪਾਠ ਵਰਤੋ। ਪਦ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹਰ ਪਦ ਦਾ ਠੀਕ ਉਚਾਰਣ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ ਨਾਦ ਉਤਪੰਨ ਕਰੋ।

Verse 28

छेदं गुणं गुणं छेदं वर्गं मूलं पदं कृतिम् । ऋणं स्वं स्वमृणं कुर्यादृश्ये राशिप्रसिद्धये ॥ २८ ॥

ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ: ਛੇਦ ਨੂੰ ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਗੁਣੇ ਨੂੰ ਛੇਦ ਮੰਨੋ; ਵਰਗ ਨੂੰ ਮੂਲ ਅਤੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਵਰਗ ਕਰੋ; ਪਦ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪਦ ਬਣਾਓ; ਅਤੇ ਋ਣ ਨੂੰ ਧਨ, ਧਨ ਨੂੰ ਋ਣ ਕਰ ਦਿਓ।

Verse 29

अथ स्वांशाधिकोने तु लवाढ्यो नो हरो हरः । अंशस्त्वविकृतस्तत्र विलोमे शेषमुक्तवत् ॥ २९ ॥

ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਭਾਜਕ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਭਾਗ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭਾਗਫਲ (ਹਰ) ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਸਗੋਂ ਲਵ ਵਧਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ ਅਪਰਿਵਰਤਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਲੋਮ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਰਵੋਕਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

उद्दिष्टाराशिः संक्षिप्तौ हृतोंऽशै रहितो युतः । इष्टघ्नदृष्टेनैतेन भक्तराशिरनीशितः ॥ ३० ॥

ਉੱਦਿਸ਼ਟ ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ, ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇ ਕੇ, ਅਤੇ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟਾ ਜਾਂ ਵਧਾ ਕੇ—ਇਸ ‘ਇਸ਼ਟਘਨ’ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਫਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਕਤ ਰਾਸ਼ੀ (ਭਾਗਫਲ-ਰਾਸ਼ੀ) ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 31

योगोन्तरेणोनयुतोद्वितोराशीतसंक्रमे । राश्यंतरहृतं वर्गोत्तरं योसुतश्च तौ ॥ ३१ ॥

ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ੀ-ਸੰਕ੍ਰਮਣ ਵੇਲੇ ਬਿਆਸੀ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਗੁਣਾ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਨੌਂ ਜੋੜੋ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਘਟਾਓ। ਉਸ ਫਲ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦਿਓ; ਭਾਗਫਲ ਸਮੇਤ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਗਣਿਤ ਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

गजग्रीष्टकृतिर्व्यैका दलिता चेष्टभाजिता । एकोऽस्य वर्गो दलितः सैको राशिः परो मतः ॥ ३२ ॥

ਇੱਕੋ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ-ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਗ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਉਸ ਘਟੇ ਹੋਏ ਮਾਨ ਦਾ ਵਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਇਕਾਈ ਫਿਰ ਸਿੱਧ ਰਾਸ਼ੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ।

Verse 33

द्विगुणेष्टहृतं रूपं श्रेष्टं प्राग्रूपकं परम् । वर्गयोगांतरे व्येके राश्योर्वर्गोस्त एतयोः ॥ ३३ ॥

ਇਸ਼ਟ ਰਾਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇ ਕੇ ਜੋ ਰੂਪ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਗੁਣਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਪਰਮ ‘ਪ੍ਰਾਗਰੂਪਕ’ (ਪੂਰਵ-ਰੂਪ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਰਗ-ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਰਗਫਲ ਇਕੱਠਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 34

इष्टवगेकृतिश्चेष्टघनोष्टग्रौ च सौककौ । एषीस्यानामुभे व्यक्ते गणिते व्यक्तमेव च ॥ ३४ ॥

ਇੱਛਿਤ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਗਤੀ ਅਤੇ ਘਣਤਾ ਦੇ ਮਾਪ, ਓਠ ਅਤੇ ਕੰਠ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਅਤੇ ‘ਏਸ਼ੀ’ ਤੇ ‘ਈਸਿਆ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੇਵਲ ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਅਰਥਾਤ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਧੀ ਹੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।

Verse 35

गुणघ्नमूलोनयुतः सगुणार्द्धे कृतं पदम् । दृष्टस्य च गुणार्द्धो न युतं वर्गीकृतं गुणः ॥ ३५ ॥

ਜਦੋਂ ਵਰਗਮੂਲ ਨੂੰ ਗੁਣਕ ਨਾਲ ਗੁਣੇ ਹੋਏ ਘਟਾਉ ਪਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਗੁਣਕ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਸਮੇਤ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਗਲਾ ਪਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੁਣਕ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਜੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਨਾ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਵਰਗ ਹੋ ਕੇ ਗੁਣਕ-ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 36

यदा लवोनपुम्राशिर्दृश्यं भागोनयुग्भुवा । भक्तं तथा मूलगुणं ताभ्यां साध्योथ व्यक्तवत् ॥ ३६ ॥

ਜਦੋਂ ਦਿੱਖ ਰਹੀ ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭਾਗ ਮੰਨ ਕੇ—ਵੰਡ ਅਤੇ ਵਿਨਿਆਸ ਰਾਹੀਂ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਲ-ਗੁਣ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਗਟ ਨਤੀਜਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 37

प्रमाणेच्छे सजातीये आद्यंते मध्यगं फलम् । इच्छघ्नमाद्यहृत्सेष्टं फलं व्यस्ते विपर्ययात् ॥ ३७ ॥

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਮਜਾਤੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਲ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇੱਛਾ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਬਚੇ ਉਹੀ ਫਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਉਲਟਣ ਨਾਲ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

पंचरास्यादिकेऽन्योन्यपक्षं कृत्वा फलच्छिदाम् । बहुराशिवधं भक्ते फलं स्वल्पवधेन च ॥ ३८ ॥

ਪੰਜਰਾਸ਼ੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ‘ਪੱਖਾਂ’ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾ ਕੇ ਕਿ ਉਹ ਫਲ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਣ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ (ਅਸ਼ੁਭ) ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਫਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਨਿਰਸਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 39

इष्टकर्मवधेमूलं च्युतं मिश्रात्कलांतरे । मानघ्नकालश्चातीतकालाघ्नफलसंहृताः ॥ ३९ ॥

ਇੱਛਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ-ਨਾਸ ਦਾ ਮੂਲ, ਜੋ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਢਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮਾਨ-ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਫਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਘਟ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 40

स्वयोगभक्तानिघ्नाः स्युः संप्रयुक्तदलानि च । बहुराशिपलात्स्वल्पराशिमासफलं बहु ॥ ४० ॥

ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਭਗਤਾਂ ਲਈ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਪਿਤ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਦਲ ਵਿਘਨਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਰਾਸ਼ੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮਾਸ-ਵ੍ਰਤ ਵੀ ਬਹੁਤ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

चेद्राशिविवरं मासफलांतरहृतं च यः । क्षेपा मिश्रहताः क्षेपोयोगभक्ताः फलानि च ॥ ४१ ॥

ਜੇ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਮਾਸ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਭਾਗਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ‘ਖੇਪ’ ਨੂੰ ‘ਮਿਸ਼੍ਰ’ ਮਾਨ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਖੇਪਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇਣ ਤੇ ਜੋ ਮਾਨ ਮਿਲੇ, ਉਹੀ ਫਲ ਹਨ।

Verse 42

भजेच्छिदोंशैस्तैर्मिश्रै रूपं कालश्च पूर्तिकृत् । पूर्णोगच्छेत्समेध्यव्येसमेवर्गोर्द्धितेत्यतः ॥ ४२ ॥

ਉਹਨਾਂ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਭਿੰਨ ਅੰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਰੂਪ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਘਾਟ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਸਮੇਤ—ਨਾਰਾਇਣ ਹਰਿ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ-ਯੋਗ ਹੈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਦਰਜਾ ਵੀ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 43

व्यस्तं गच्छतं फलं यद्गुणवर्गं भचहि तत् । व्येकं व्येकगुणाप्तं च प्राध्नं मानं गुणोत्तरे ॥ ४३ ॥

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਫਲ ਨੂੰ ਕਦਮ-ਬ-ਕਦਮ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਫਲ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗੁਣ-ਵਰਗ ਨਾਲ ਭਾਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਰ ਇਕ ਗੁਣ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜੋ ਮਾਨ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਚੀ ਗੁਣ-ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮਾਨ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

भुजकोटिकृतियोगमूलं कर्णश्च दोर्भवेत् । श्रुतिकृत्यंतरपद कोटिर्दोः कर्णवर्गयोः ॥ ४४ ॥

ਭੁਜਾ ਦੇ ਅਗਰ-ਸੰਧਿ ਨਾਲ ਜੋ ‘ਯੋਗ’ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ‘ਕਰਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁਜਾ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੁਜਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਮੱਧ ਪਦ ਹੈ, ਉਹੀ ‘ਕੋਟੀ’ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਰਗ-ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

Verse 45

विंवरात्तत्कर्णपदं क्षेत्रे त्रिचतुरस्रके । राश्योरंतरवर्गेण द्विघ्ने घाते युते तयोः ॥ ४५ ॥

ਤਿਕੋਣ ਜਾਂ ਚਤੁਰਸ੍ਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਪਦ ‘ਵਿੰਵਰ’ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ। ਦੋਨਾਂ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਦੇ ਵਰਗ ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ ਜੋੜ ਕੇ ਨਤੀਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।

Verse 46

वर्गयोगोथ योगांतहंतिर्वर्गांतरं भवेत् । व्यास आकृतिसंक्षण्णोव्यासास्यात्परिधिर्मुने ॥ ४६ ॥

ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਘਾਤ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਜੋੜ ਦੇ ਅੰਤ-ਹ੍ਰਾਸ ਨਾਲ ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੇ, ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਨਾਲ ਵਿਆਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਤੋਂ ਪਰਿਧੀ (ਪਰਿਮਾਪ) ਵੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।

Verse 47

ज्याव्यासयोगविवराहतमूलोनितोऽर्द्धितः । व्यासः शरः शरोनाञ्च व्यासाच्छरगुणात्पदम् ॥ ४७ ॥

ਜਿਆ ਦੇ ਵਰਗ ਵਿਚੋਂ ਤ੍ਰਿਜਿਆ ਦੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਜੋ ਅੰਤਰ ਬਣੇ, ਉਸ ਦਾ ਵਰਗਮੂਲ ਲੈ ਕੇ ਅੱਧਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਸ਼ਰ’ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ, ਧਨੁਰਜਿਆ ਦੇ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋੜੀਂਦਾ ‘ਪਦ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

द्विघ्नं जीवाथ जीवार्द्धवर्गे शरहृते युते । व्यासोष्टतेभवेदेवं प्रोक्तं गणितकोविदैः ॥ ४८ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ‘ਜੀਵਾ’ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਾ ਦੇ ਅੱਧੇ ਦੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜੋੜੋ; ਅਤੇ ‘ਸ਼ਰ’ ਨਾਲ ਘਟਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਬਾਕੀ ਰਹੇ, ਉਹ ਵੀ ਜੋੜੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਾ ‘ਅਠਾਈ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗਣਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 49

चापोननिघ्नः परिधिः प्रगङ्लः परिधेः कृते । तुर्यांशेन शरध्नेनाघेनिनाधं चतुर्गणम् ॥ ४९ ॥

ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਗੁਣਾਂਕ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਰਿਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਕਹੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸੋਧ ਕਰਕੇ ਚਤੁਰਗੁਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਣਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 50

व्यासध्नं प्रभजेद्विप्र ज्या काशं जायते स्फुटा । ज्यांघ्रीषुध्नोवृत्तवर्गोबग्धिघ्नव्यासाढ्यमौर्विहृत् ॥ ५० ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਭਾਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਜਿਆ (ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਤੂ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਆ ਨਾਲ ਵਰਤੁਲ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਆਦਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਜਿਆ-ਤੰਤੂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ।

Verse 51

लब्धोनवृत्तवर्गाद्रिपदेर्धात्पतिते धनुः । स्थूलमध्यापृवन्नवेधो वृत्तांकाशेषभागिकः ॥ ५१ ॥

ਵਰਤੁਲ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਵਰਗ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਪਦ (ਘਨਮੂਲ) ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਧਨੁ (ਧਨੁਸ਼-ਮਾਪ) ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਮੱਧ ਵਾਲੇ ਵਰਤੁਲ ਵਿੱਚ ‘ਨਵ-ਵੇਧ’ ਨੂੰ ਵਰਤੁਲਾਂਸ਼ ਦੇ ਬਾਕੀ ਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਕੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

वृत्तांगांशकृतिर्वेधनिप्रीयनकरामितौ । वारिव्यासहतं दैर्ध्यंवेधांगुलहतं पुनः ॥ ५२ ॥

ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਅੰਕ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਰਤੁਲਾਂਗ (ਪਰਿਧੀ) ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਦਾ ਮਾਪ ਨਖਾਂਤ ਅੰਗੁਲ-ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਲੰਬਾਈ ਨੂੰ ਵੇਧ-ਅੰਗੁਲ ਇਕਾਈਆਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 53

खरवेंदुरामविहतं मानं द्रोणादिवारिणः । विस्तारायामवेधानांमंगुल्योन्यनाडिघ्नाः ॥ ५३ ॥

ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਵ ਮਾਪ ਨਿਯਤ ਗਣਨਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਚੌੜਾਈ, ਲੰਬਾਈ ਤੇ ਵੇਧ (ਗਹਿਰਾਈ) ਦੇ ਮਾਪ ਅੰਗੁਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਸੀ ਉਪ-ਵੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਡੀ ਤੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 54

रसांकाभ्राब्धिभिर्भक्ता धान्ये द्रोणादिकामितिः । उत्सेधव्यासदैर्ध्याणामंगुल्यान्यस्य नो द्विज ॥ ५४ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ‘ਰਸ, ਅੰਕ, ਅਭ੍ਰ, ਅਬਧਿ’ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਈਆਂ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਧਾਨ੍ਯ-ਮਾਪ ਨੂੰ ਭਾਗ ਕਰਨ ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਇੱਛਿਤ ਮਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਚਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਇਕਾਈ ‘ਅੰਗੁਲੀ’ (ਉਂਗਲ ਦੀ ਚੌੜਾਈ) ਹੈ।

Verse 55

मिथोघ्नाति भजेत्स्वाक्षेशैर्द्रोणादिमितिर्भवेत् । विस्ताराद्यं गुलान्येवं मिथोघ्नान्यपसांभवेत् ॥ ५५ ॥

‘ਮਿਥੋਘਨਾ’ ਨਾਮਕ ਮਾਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਗੁਲੀਆਂ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੌੜਾਈ ਆਦਿ ਰੇਖੀ ਮਾਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਅਨੁਪਾਤੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ‘ਗੁਲਾ’ ਆਦਿ ਉਪ-ਮਾਪ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 56

वाणेभमार्गणैर्लब्धं द्रोणाद्यं मानमादिशेत् । दीपशंकुतलच्छिद्रघ्नः शंकुर्भैवंभवेन्मुने ॥ ५६ ॥

ਮਾਪ-ਡੰਡੇ ਅਤੇ ਮਾਪ-ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਮਾਪ-ਸਮੂਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ! ਸ਼ੰਕੂ (ਗਨੋਮਨ/ਖੂੰਟੀ) ‘ਭੈਵ’ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋਵੇ—ਦੀਵਾ, ਸ਼ੰਕੂ, ਤਲ ਅਤੇ ਛੇਦ ਆਦਿ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 57

नरोन दीपकशिखौच्यभक्तो ह्यथ भोद्वने । शंकौनृदीपाधश्छिद्रघ्नैर्दीपौच्च्यं नरान्विते ॥ ५७ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੀਵਾ-ਸਟੈਂਡ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖਿਆ-ਆਵਰਨ ਰੱਖੇ। ਸ਼ੰਕੂ, ਦੀਵਾ-ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਛੇਦ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਉਚਾਈ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 58

विंशकुदीपौच्चगुणाच्छाया शंकूद्धृता भवेत् । दीपशंक्वंतरं चाथ च्छायाग्रविवरघ्नभा ॥ ५८ ॥

ਸ਼ੰਕੂ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਵੀਹ ਗੁਣਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਛਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੱਕ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਖਾਲੀ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ-ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੀਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 59

मानांतरद्रुद्भूमिः स्यादथोभूनराहतिः । प्रभाप्ता जायते दीपशिखौच्च्यं स्यात्त्रिराशिकात् ॥ ५९ ॥

ਇੱਕ ਮਾਪ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤਰਫਲ ਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਰਿਮਾਣ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਤ੍ਰੈਰਾਸ਼ੀ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਦੀਵੇ ਦੀ ਸ਼ਿਖਾ ਦੀ ਉਚਾਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 60

एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं गणिते परिकर्मकम् । ग्रहमध्यादिकं वक्ष्ये गणिते नातिविस्तरान् ॥ ६० ॥

ਗਣਿਤ ਦੇ ਪਰਿਕਰਮ (ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ) ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੇ, ਗਣਿਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਮੱਧ-ਸਥਾਨ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 61

युगमानं स्मृतं विप्र खचतुष्करदार्णवाः । तद्दशांशास्तु चत्वारः कृताख्यं पादमुच्यते ॥ ६१ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਯੁਗ ਦਾ ਮਾਪ ‘ਖ-ਚਤੁਸ਼ਕਰ-ਦਾਰ্ণਵ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦਸ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ‘ਕ੍ਰਿਤ’ (ਸਤ੍ਯ) ਯੁਗ ਦਾ ਪਾਦ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 62

त्रयस्रेता द्वापरः द्वौ कलिरेकः प्रकीर्तितः । मनुकृताब्दसहिता युगानामेकसप्ततिः ॥ ६२ ॥

ਤਿੰਨ ਤ੍ਰੇਤਾ-ਯੁਗ, ਦੋ ਦ੍ਵਾਪਰ-ਯੁਗ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਲੀ-ਯੁਗ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਹੈ। ਮਨੂ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਸਮੇਤ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕਹੱਤਰ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 63

विधेर्द्दिने स्युर्विप्रेंद्र मनवस्तु चतुर्दश । तावत्येव निशा तस्य विप्रेंद्र परिकीर्तिता ॥ ६३ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਵਿਧਾਤਾ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਅਵਧੀ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 64

स्वयंभुवा शरगतानब्दान्संपिंड्य नारद । खचरानयनं कार्यमथवेष्टयुगादितः ॥ ६४ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ! ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪੀਡਿਤ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਯੁਗਮ-ਵੇਸ਼ਟਨ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰ ‘ਆਕਾਸ਼-ਗਾਮੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ’ ਦੇ ਆਨਯਨ (ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ) ਦਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 65

युगे सूर्यज्ञशुक्राणां खचतुष्करदार्णवाः । पूजार्किगुरुशुक्राणां भगणापूर्वपापिनाम् ॥ ६५ ॥

ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਣਨਾਵਾਂ, ਚਾਰ ਆਕਾਸ਼ੀ ਗਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਰਨਵ-ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਪਰਿਗਣਨਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ-ਗੁਰੂ-ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਗ੍ਰਹਿ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਮੇਤ—ਪੂਰਵ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਇਆਂ ਲਈ ਵਿਹਿਤ ਹੈ।

Verse 66

इंदोरसाग्नित्रिषु सप्त भूधरमार्गणाः । दस्रत्र्याष्टरसांकाश्विलोचनानि कुजस्य तु ॥ ६६ ॥

ਚੰਦਰ ਲਈ ‘ਅਸਾ–ਅਗਨੀ–ਤ੍ਰਿ’ ਸ਼ਬਦ-ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਸੱਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁਜ (ਮੰਗਲ) ਲਈ ‘ਦਸ੍ਰ–ਤ੍ਰਿ–ਅਸ਼ਟ–ਰਸ’ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ‘ਲੋਚਨ’ (ਲੱਛਣ/ਇਕਾਈਆਂ) ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 67

बुधशीघ्रस्य शून्यर्तुखाद्रित्र्यंकनगेंदवः । बृहस्पतेः खदस्राक्षिवेदस्रङ्हूयस्तथा ॥ ६७ ॥

ਬੁੱਧ ਦੇ ‘ਸ਼ੀਘ੍ਰ’ ਮਾਪ ਦੇ ਅੰਕ ‘ਸ਼ੂਨ੍ਯ–਋ਤੁ–ਖ–ਅਦ੍ਰਿ–ਤ੍ਰਿ–ਅੰਕ–ਨਗ–ਇੰਦੁ’ ਸ਼ਬਦ-ਗੁੱਛ ਨਾਲ ਸੰਕੇਤਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਅੰਕ ‘ਖ–ਦਸ੍ਰ–ਅਕ੍ਸ਼ਿ–ਵੇਦ–ਸ੍ਰਙ੍–ਹੂਯ’ ਨਾਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 68

शितशीघ्रस्य यष्णसत्रियमाश्विस्वभूधराः । शनेर्भुजगषट्पचरसवेदनिशाकराः ॥ ६८ ॥

ਸ਼ਿਤ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਅਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰ (ਬੁੱਧ) ਲਈ ‘ਯਸ਼੍ਣ, ਸਤ੍ਰਿਯ, ਆਸ਼੍ਵਿ, ਸ੍ਵ, ਭੂਧਰ’ ਇਹ ਗਣ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਲਈ ‘ਭੁਜਗ, ਸ਼ਟ੍ਪਚਰ, ਸਵੇਦ, ਨਿਸ਼ਾਕਰ’ ਇਹ ਗਣ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ।

Verse 69

चंद्रोञ्चस्याग्निशून्याक्षिवसुसर्पार्णवा युगे । वामं पातस्य च स्वग्नियमाश्विशिखिदस्रकाः ॥ ६९ ॥

ਯੁਗ-ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ— ‘ਚੰਦਰ, ਉੰਚ/ਉਤਥਾਨ, ਅਗਨੀ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ, ਨੇਤਰ, ਵਸੂ, ਸਰਪ ਅਤੇ ਅਰਨਵ (ਸਮੁੰਦਰ)’. ਅਤੇ ‘ਪਾਤ’ (ਅਵਰੋਹ) ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਖੱਬੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ— ‘ਸ੍ਵ, ਅਗਨੀ, ਯਮ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ-ਦ੍ਵੈ, ਸ਼ਿਖੀ ਅਤੇ ਦਸ੍ਰ’— ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 70

उदयादुदयं भानोर्भूमैः साचेन वासराः । वसुव्द्यष्टाद्रिरूपांकसप्ताद्रितिथयो युगे ॥ ७० ॥

ਸੂਰਜ ਦੇ ਇੱਕ ਉਦਯ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਉਦਯ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਮਾਪ ਹੈ, ਉਹ ‘ਵਾਸਰ’ (ਦਿਨ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸ਼ਬਦ-ਸੰਖਿਆ ਨਾਲ— ‘ਵਸੂ, ਦ੍ਵਿ, ਅਸ਼ਟ, ਅਦ੍ਰਿ, ਰੂਪਾਂਕ, ਸਪਤ, ਅਦ੍ਰਿ’— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 71

षड् वहित्रिहुताशांकतिथयश्चाधिमासकाः । तिथिक्षयायमार्थाक्षिद्व्यष्टव्योमशराश्विनः ॥ ७१ ॥

ਅਧਿਮਾਸ ਨੂੰ ‘਷ਡ’ ਆਦਿ ਸੰਖਿਆ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ‘ਵਹਿਤ੍ਰੀ, ਹੁਤਾਸ਼, ਅੰਕ, ਤਿਥੀ’ ਵਰਗੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਥੀ-ਕ੍ਸ਼ਯ ਅਤੇ ਤਿਥੀ-ਆਯਾਮ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਅੰਕ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 72

रवचतुष्का समुद्राष्टकुर्पचरविमासकाः । षट्त्र्यग्निवेदग्निपंचशुभ्रांशुमासकाः ॥ ७२ ॥

‘ਰਵ-ਚਤੁਸ਼ਕਾ’, ‘ਸਮੁੰਦਰ-ਅਸ਼ਟ’, ‘ਕੁਰਪ-ਚਰ’ ਅਤੇ ‘ਰਵੀ-ਮਾਸਕ’; ਅਤੇ ‘਷ਟ-ਤ੍ਰ੍ਯਗਨੀ’, ‘ਵੇਦ-ਅਗਨੀ’, ‘ਪੰਚ-ਸ਼ੁਭ੍ਰਾਂਸ਼ੁ-ਮਾਸਕ’— ਇਹ ਮਾਸਕ (ਮਿਆਰੀ ਮਾਪ) ਦੇ ਨਾਮ-ਭੇਦ ਹਨ, ਜੋ ਯਜ੍ਞ ਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 73

प्रागातेः सूर्यमंदस्य कल्पेसप्ताष्टवह्नयः । कौजस्य वेदस्वयमा बौधस्याष्टर्तुवह्नयः ॥ ७३ ॥

ਸੂਰਯਮੰਦ ਦੇ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਗਾਤੇ (ਪੂਰਵ-ਆਗਮਨ ਵਿਧੀ) ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਅਤੇ ਅੱਠ ਅਗਨੀਆਂ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਕੌਜ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਬੌਧ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਰਿਤੂਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਠ ਰਿਤੂ-ਅਗਨੀਆਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 74

रवरवरंध्राणि जैवस्य शौक्रस्यार्धगुणेषवः । गोग्नयः शनिमंदस्य पातानामथवा मतः ॥ ७४ ॥

ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਾਤ-ਚਿੰਨ੍ਹ ‘ਰਵ, ਰਵਰ ਅਤੇ ਰੰਧ੍ਰ’ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ; ਸ਼ੁੱਕਰ ਲਈ ‘ਅਰਧਗੁਣ’ ਅਤੇ ‘ਇਸ਼ੁ (ਤੀਰ)’; ਅਤੇ ਮੰਦਗਾਮੀ ਸ਼ਨੀ ਲਈ ‘ਗੌ’ ਤੇ ‘ਅਗਨੀ’—ਇਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਤਾਂ ਦੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 75

मनुदस्रास्तु कौजस्य बौधस्याष्टाष्टसागराः । कृताद्रिचंद्राजैवस्य रवैकस्याग्निरवनंदकाः ॥ ७५ ॥

ਕੌਜ (ਮੰਗਲ) ਲਈ ਪਾਤ-ਚਿੰਨ੍ਹ ‘ਮਨੁਦਸ੍ਰ’ ਹਨ; ਬੌਧ (ਬੁੱਧ) ਲਈ ‘ਅੱਠ-ਅੱਠ-ਸਾਗਰ’। ਕ੍ਰਿਤਾਦ੍ਰਿ, ਚੰਦਰਾਜ, ਐਵਸ੍ਯ ਲਈ ਅਤੇ ‘ਰਵੈਕ’ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ‘ਅਗਨੀ, ਰਵ ਅਤੇ ਨੰਦਕ’—ਇਉਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 76

शनिपातस्य भगणाः कल्पे यमरसर्तवः । वर्तमानयुगे पानावत्सराभगणाभिधाः ॥ ७६ ॥

ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀ-ਪਾਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਗਣ ‘ਯਮ–ਰਸ–ਰਿਤਵਹ’ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਪਾਨਾਵਤਸਰ-ਭਗਣ’ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 77

मासीकृतायुता मासैर्मधुशुक्लादिभिर्गतैः । पृथक्त्थासिधिमासग्रासूर्यमासविभाजिताः ॥ ७७ ॥

ਜਦੋਂ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਧੁ, ਸ਼ੁਕਲ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਗਿਣ ਕੇ—ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ: ਸਥਾਸੀ (ਸਾਵਨ) ਮਾਸ, ਧਿ (ਚਾਂਦ੍ਰ) ਮਾਸ, ਗ੍ਰਾਸ (ਸੰਯੋਗ) ਮਾਸ ਅਤੇ ਸੂਰਯ (ਸੌਰ) ਮਾਸ।

Verse 78

अथाधिमासकैर्युक्ता दिनीकृत्य दिनान्विताः । द्विस्थास्तितिक्षयाभ्यस्ताश्चांद्रवासरभाजिताः ॥ ७८ ॥

ਫਿਰ ਅਧਿਕ ਮਾਸਾਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਸਮਾਂਜਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਨ-ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਥੀ-ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਤਿਥੀ-ਘਾਟ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰ-ਵਾਸਰ (ਚੰਦਰ ਦਿਨ-ਗਿਣਤੀ) ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 79

लथोनरात्रिरहितालंकार्यामर्द्धरात्रिकाः । सावनोद्यूगसारर्कादिर्दिनमासाब्दयास्ततः ॥ ७९ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੂਰਵ ਕਾਲ-ਵਿਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਰਾਤ, ਅਰਾਤ (ਰਾਤ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ), ਅਲੰਕਾਰਯ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼) ਰਾਤ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਅੱਧੀ-ਰਾਤਿਕਾ ਆਦਿ ਨਾਮ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਾਵਨ-ਦਿਨ, ਯੁਗ, ਸੰਵਤਸਰ-ਸਾਰ, ਸੂਰਜ-ਗਤੀ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਮਹੀਨਾ-ਸਾਲ ਦੇ ਮਾਪ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥

Verse 80

सप्तिभिः क्षपितः शेषः मूर्याद्योवासरेश्वरः । मासाब्ददिनसंख्यासंद्वित्रिघ्नं रूपसंयुतम् ॥ ८० ॥

ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਸੱਤ ਨਾਲ ਵੰਡਣ ਤੇ ਸੂਰਜ (ਐਤਵਾਰ) ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵਾਰ-ਅਧਿਪਤੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਹੀਨੇ, ਸਾਲ ਅਤੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਲੈ ਕੇ, ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁੱਗਣਾ ਜਾਂ ਤਿੱਗਣਾ ਆਦਿ ਕਰਨ ਨਾਲ ਲੋੜੀਂਦਾ ਗਣਿਤੀ ਮਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ॥

Verse 81

सप्तोर्द्धनावशेषौ तौ विज्ञेयौ मासवर्षपौ । स्नेहस्य भगणाभ्यस्तो दिनराशिः कुवासरैः ॥ ८१ ॥

ਉਹ ਦੋ ਬਾਕੀਆਂ—ਸੱਤ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਛੱਡ ਕੇ—ਮਹੀਨਾ ਅਤੇ ਸਾਲ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਦਿੱਤੀ ਰਾਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਭਗਣ (ਚੱਕਰ) ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਜੋ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜੋੜ ਬਣੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਾਰਾਂ (ਵਾਸਰਾਂ) ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥

Verse 82

विभाजितो मध्यगत्या भगणादिर्ग्रहो भवेत् । एवं ह्यशीघ्रमंदाञ्चये प्रोक्ताः पूर्वपापिनः ॥ ८२ ॥

ਮੱਧ ਗਤੀ ਨਾਲ ਵੰਡਣ ਤੇ ਉਹ ਮਾਨ ਭਗਣ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਿ (ਸੂਰਜ ਆਦਿ) ਵਜੋਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼ੀਘਰ ਅਤੇ ਮੰਦ ਗਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੋਧਾਂ ਦੇ ਸੰਚੇ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਕ੍ਰਮ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ॥

Verse 83

विलोमगतयः पातास्तद्वञ्चक्राष्विशोधिताः । योजनानि शतान्यष्टौ भूकर्णौ द्विगुणाः स्मृतः ॥ ८३ ॥

ਪਾਤਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਉਲਟ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੰਚਕ ਚੱਕਰ ਅਸ਼ੋਧਿਤ (ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਭੂ-ਕਰਨ’ ਦਾ ਮਾਪ ਅੱਠ ਸੌ ਯੋਜਨ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਮਾਪ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਗਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥

Verse 84

तद्वर्गतो दशगुणात्पद भूपरिधिर्भवेत् । लंबज्याघ्नस्वजीवाप्तः स्फुटो भूपरिधिः स्वकः ॥ ८४ ॥

ਉਸ ਮਾਨ ਦੇ ਵਰਗ ਦਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸਹੀ ਪਰਿਧੀ ਲੰਬ-ਜਿਆ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵ (ਜਿਆ) ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇਣ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ॥

Verse 85

तेन देशांतराभ्यस्ता ग्रहभुक्तिर्विभाजिता । कलादितत्फलं प्रार्च्याः ग्रहेभ्यः परिशोधयेत् ॥ ८५ ॥

ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਉਪਜੀ ਗ੍ਰਹ-ਭੁਕਤੀ ਦਾ ਵਿਭਾਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕਲਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥

Verse 86

रेखाप्रतीचिसंस्थाने प्रक्षिपेत्स्युः स्वदेशतः । राक्षसातपदेवौकः शैलयोर्मध्यसूत्रगाः ॥ ८६ ॥

ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪੱਛਮੀ ਰੇਖਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ, ਆਤਪਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ—ਦੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਧ-ਸੂਤਰ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ।

Verse 87

अवंतिकारोहतिकं तथा सन्निहितं सरः । वारप्रवृत्तिवाग्देशे क्षयार्द्धेभ्यधिको भवेत् ॥ ८७ ॥

ਅਵੰਤਿਕਾ-ਰੋਹਤਿਕ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਨੇੜਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ—‘ਵਾਰ-ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ-ਵਾਗਦੇਸ਼’ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਤੇ—ਖ਼ਯ ਪੱਖ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 88

तद्देशांतरनाडीभिः पश्चादूने विनिर्दिशेत् । इष्टनाडीगुणा भुक्तिः षष्ट्या भक्ता कलादिकम् ॥ ८८ ॥

ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਦੇ ਅੰਤਰ ਵਾਲੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਉਤਨਾ ਘਟਾ ਕੇ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਿਤ ਨਾਡੀ-ਗੁਣਕ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ‘ਭੁਕਤੀ’ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਠ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇਣ ਤੇ ਕਲਾ ਆਦਿ ਸੁਖਮ ਇਕਾਈਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 89

गते शोद्ध्यं तथा योज्यं गम्ये तात्कालिको ग्रहः । भचक्रलिप्ताशीत्यंशः परमं दक्षिणोत्तरम् ॥ ८९ ॥

ਜੋ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਘਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦੀ ਗ੍ਰਹ-ਸਥਿਤੀ ਲੈਣੀ ਹੈ। ਭਚੱਕਰ ਅੰਸ਼-ਲਿਪਤ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਸੀ ਅੰਸ਼ ਤੱਕ ਪਰਮ ਦੱਖਣ-ਉੱਤਰ ਸੀਮਾ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 90

विक्षिप्यते स्वपातेन स्वक्रांत्यंतादनुष्णगुः । तत्र वासं द्विगुणितजीवस्रिगुणितं कुजः ॥ ९० ॥

ਆਪਣੇ ਪਾਤ ਕਾਰਨ ਸਵਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਅਨੁਸ਼ਣਗੁ ਦਾ ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਨੂੰ ਦੋਗੁਣਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਤਿਗੁਣਾ ਲੈ ਕੇ ਕੁਜ (ਮੰਗਲ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।

Verse 91

बुधशुक्रार्कजाः पातैर्विक्षिप्यंते चतुर्गुणम् । राशिलिप्ताष्टमो भागः प्रथमं ज्यार्द्धमुच्यते ॥ ९१ ॥

ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪਾਤਾਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਚੌਗੁਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅੰਸ਼-ਲਿਪਤ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਠਵਾਂ ਭਾਗ ‘ਪਹਿਲਾ ਜਿਆਰਧ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

ततो द्विभक्तलब्धोनमिश्रितं तद्द्वितीयकम् । आद्येनैव क्रमात्पिंडान्भक्ताल्लब्धोनितैर्युतान् ॥ ९२ ॥

ਫਿਰ ਦੋ ਭਾਗ ਕਰਨ ਤੇ ਜੋ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭ ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ ਜੋ ਰਹੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਿੰਡ ਗਠਿਤ ਕਰੋ—ਹਰ ਵੰਡ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ।

Verse 93

खंडकाः स्युश्चतुर्विशा ज्यार्द्धपिंडाः क्रमादमी । परमा पक्रमज्या तु सप्तरंध्रगुणेंदवः ॥ ९३ ॥

ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਿਆਰਧ-ਪਿੰਡ ਹਨ ਅਤੇ ‘ਖੰਡਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਚੌਵੀ ਹਨ। ਪਰਮ ਪਕ੍ਰਮ-ਜਿਆ ਦਾ ਮਾਪ ‘ਸਪਤਰੰਧ੍ਰ-ਗੁਣਿਤ ਇੰਦੁ’ ਦੇ ਮਿਆਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 94

तद्गुमज्या त्रिजिवाप्ता तञ्चापं क्रांतिरुच्यते । ग्रहं संशोध्य मंदोञ्चत्तथा शीघ्नाद्विशोध्य च ॥ ९४ ॥

ਤ੍ਰਿਜਿਆ (ਤ੍ਰਿਜਿਵਾ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ‘ਗੁਮਜਿਆ’ ਤੋਂ ਜੋ ਧਨੁ-ਚਾਪ ਨਿਕਲੇ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗ੍ਰਹਿ-ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਕੇ ਮੰਦੋੱਚ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 95

शेषं कंदपदंतस्माद्भुजज्या कोटिरेव च । गताद्भुजज्याविषमे गम्यात्कोटिः पदे भवेत् ॥ ९५ ॥

ਉਸ ਬਾਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਕੰਦਪਦ’ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ਭੁਜਜਿਆ (ਜਿਆ) ਅਤੇ ਕੋਟੀ (ਕੋਜਿਆ) ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਗਤ ਭੁਜਜਿਆ ਵਿਸ਼ਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਕੋਟੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 96

समेति गम्याद्वाहुदज्या कोटिज्यानुगता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्यापिंडकं गतम् ॥ ९६ ॥

ਜਦੋਂ (ਗਣਿਤ) ‘ਗਮਿਆ’ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਭੁਜਜਿਆ ਕੋਟਿਜਿਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੱਤਵ-ਯਮਾਂ ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਲਿਪਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਣ ਤੇ ਜੋ ਜਿਆ-ਪਿੰਡ (ਸਮੂਹ) ਮਿਲੇ, ਉਹ ‘ਗਤ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 97

गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९७ ॥

‘ਗਤ’ ਅਤੇ ‘ਗਮ੍ਯ’ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਭਾਗ ਕਰਨ। ਜੋ ਫਲ ਮਿਲੇ, ਉਹ ‘ਗਤ’ ਨਾਮਕ ਜਿਆ-ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 98

स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुत्क्रमज्यागता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्या पिंडकं गतम् ॥ ९८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਜਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਤਕ੍ਰਮਜਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲਿਪਤਾਂ ਨੂੰ ਤੱਤਵ-ਯਮਾਂ ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰਨ ਤੇ ਜੋ ਜਿਆ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡਕ ਵਿੱਚ—ਅਰਥਾਤ ਚੱਲਦੇ ਜੋੜ ਵਿੱਚ—ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 99

गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९९ ॥

ਤੱਤਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੋ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਜੋ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਚਕਾਰ ਅਭਿਆਸਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲੇ, ਉਹ ‘ਗਤ’ ਨਾਮਕ ਜਿਆਪਿੰਡ (ਡੋਰੀ-ਗੋਲਾ) ਵਿੱਚ ਯਥੋਚਿਤ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 100

स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुक्रमज्यास्वपिस्मृतः । ज्यां प्रोह्य शेषं तत्त्वताश्वि हंतं तद्विवरोद्धृम् ॥ १०० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ-ਜਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਉ-ਕ੍ਰਮ-ਜਿਆ (ਉਲਟੀ ਕ੍ਰਮ-ਜਿਆ) ਦੀ ਰੀਤ ਵੀ ਯਾਦ ਹੈ। ਜਿਆ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਲੈ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ, ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਵਰ (ਅੰਤਰ) ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 101

संख्यातत्त्वाश्विसंवर्ग्यसंयोज्यं धनुरुच्यते । रवेर्मंदपरिध्यंशा मनवः शीतगोरदाः ॥ १०१ ॥

ਜਦੋਂ ਗਿਣੇ ਹੋਏ ਤੱਤ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮੂਹ ‘ਧਨੁਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੰਦ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ; ਉਹ ਠੰਡਕ ਅਤੇ ਗੋ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ (ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਭਲਾਈ) ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 102

युग्मांते विषमांते तुनखलिप्तोनितास्तयोः । युग्मांतेर्थाद्रयः खाग्निसुराः सूर्यानवार्णवाः ॥ १०२ ॥

ਸਮ ਅੰਤ ਤੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਮ ਅੰਤ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਖ-ਚਿੰਨ੍ਹ, ਲੇਪਨ (ਉਬਟਨ) ਅਤੇ ਰਕਤ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਮ ਅੰਤ ਤੇ ਧਨ, ਪਹਾੜ, ਆਕਾਸ਼, ਅੱਗ, ਦੇਵ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ—ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 103

ओजेद्व्यगा च सुयमारदारुद्रागजाब्धयः । कुजादीनामतः शौघ्न्यायुग्मांतेर्थाग्निदस्रकाः ॥ १०३ ॥

ਹੋਰ ਤਕਨੀਕੀ ਨਾਮ ਹਨ—ਓਜੇਦ੍ਵ੍ਯਗਾ, ਸੁਯਮਾ, ਆਰਦਾ, ਰੁਦ੍ਰਾ, ਗਜਾ ਅਤੇ ਅਬ੍ਧਯਹ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਜ (ਮੰਗਲ) ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ—ਸ਼ੌਘਨ੍ਯਾ, ਅਯੁਗਮਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਥਾ, ਅਗਨੀ ਤੇ ਦਸਰਕਾ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 104

गुणाग्निचंद्राः खनगाद्विरसाक्षीणि गोऽग्रयः । ओजांते द्वित्रियमताद्विविश्वेयमपर्वताः ॥ १०४ ॥

ਇਹ ‘ਗੁਣ’, ‘ਅਗਨੀ’ ਅਤੇ ‘ਚੰਦਰ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਖਨ’ ਤੇ ‘ਗਾਦ’ ਦੇ ਸਮੂਹ; ‘ਵਿਰਸਾਕ੍ਸ਼ੀਣ’ ਅਤੇ ਅਗ੍ਰਯ ‘ਗੋ’ ਸਮੂਹ ਵੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਦੋ’ ਅਤੇ ‘ਤਿੰਨ’ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵ’ ਸਮੂਹ—ਇਹ ਸਭ ‘ਅਪਰਵਤ’ (ਪਹਾੜ-ਰਹਿਤ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 105

खर्तुदस्नाविपद्वेदाः शीघ्नकर्मणि कीर्तिताः । ओजयुग्मांतरगुणाभुजज्यात्रिज्ययोद्धृताः ॥ १०५ ॥

ਖਰਤੁ, ਦਸਨਾ ਅਤੇ ਵਿਪਦ ਆਦਿ ਵੈਦਿਕ ਪਦ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਗਣਨਾ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਕੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ‘ਓਜ’ (ਵਿਸ਼ਮ ਪਦਾਂ) ਦੇ ਯੁਗਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਗੁਣ ਲੈ ਕੇ, ਅਤੇ ਭੁਜ-ਜ੍ਯਾ ਤੇ ਤ੍ਰਿ-ਜ੍ਯਾ (ਜ੍ਯਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿ-ਜ੍ਯਾ) ਦੇ ਮਾਪ ਵਰਤ ਕੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।

Verse 106

युग्मवृत्तेधनर्णश्यादोजादूनेऽधिके स्फुटम् । तद्गुणे भुजकोटिज्येभगणांशविभाजिते ॥ १०६ ॥

ਯੁਗਮ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਧਨ-਋ਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ‘ਓਜ’ ਭਾਗ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਘਟਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ (ਸ਼ੁੱਧ) ਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਭਗਣ-ਅੰਸ਼ ਦੇ ਯੋਗ ਭਾਗ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇਣ ਤੇ ਭੁਜ-ਜ੍ਯਾ ਅਤੇ ਕੋਟਿ-ਜ੍ਯਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 107

तद्भुजज्याफलधनुर्मांदं लिप्तादिकं फलम् । शैऽयकोटिफलं केंद्रे मकरादौ धनं स्मृतम् ॥ १०७ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਭੁਜ-ਜ੍ਯਾ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਧਨੁ (ਧਨੁਸ਼) ਦਾ ਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਫਲ ਨੂੰ ਲਿਪਤਾ (ਮਿੰਟ) ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸ਼ੈ’ਯ-ਕੋਟਿ-ਫਲ’ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਤੇ, ਮਕਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਧਨ’ (ਧਨਾਤਮਕ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 108

संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् । तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलकर्णश्चलाभिधः ॥ १०८ ॥

ਪਰੰਤੂ ਤ੍ਰਿ-ਜੀਵਾ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ, ਕਰਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕੋਟਿ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫਲ ਦਾ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਬਾਹੁ ਅਤੇ ਫਲ ਦੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਤੋਂ ‘ਮੂਲ-ਕਰਣ’, ਜੋ ‘ਚਲਾ’ (ਚਲਦਾ ਕਰਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 109

त्रिज्याभ्यस्तं भुजफलं मकरादौ धनं स्मृतम् । संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् ॥ १०९ ॥

ਜਦੋਂ ਚਾਪ ਮਕਰ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਤ੍ਰਿਜਿਆ ਨਾਲ ਗੁਣਿਆ ਭੁਜਾ-ਫਲ ‘ਧਨ’ (versed-sine) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤ੍ਰਿਜੀਵਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸੋਧ ਕਰਕੇ ਕਰਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹੀ ‘ਕੋਟੀ’ (cosine) ਦਾ ਫਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 110

तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलं कर्णश्चलाभिधः । त्रिज्याभघ्यस्तं भुजफलं पलकर्णविभाजितम् ॥ ११० ॥

ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਬਾਹੂ-ਫਲਾਂ ਦੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਦਾ ਵਰਗਮੂਲ ‘ਕਰਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਚਲਾ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਚਾਹੀਦਾ ਭੁਜਾ-ਫਲ ਤ੍ਰਿਜਿਆ ਨਾਲ ਗੁਣ ਕਰਕੇ ਫਿਰ (ਇੱਥੇ) ‘ਪਲ-ਕਰਣ’ ਨਾਮਕ ਕਰਣ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ॥

Verse 111

लब्धस्य चापं लिप्तादि फलं शैध्र्यमिदं स्मृतम् । एतदादौ कुजादीनां चतुर्थे चैव कर्मणि ॥ १११ ॥

ਜਿਸ ਨੇ (ਸੰਬੰਧਿਤ) ਲੱਭਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ‘ਚਾਪ’ ਅਤੇ ‘ਲਿਪਤ’ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਫਲ ਨਿਕਲੇ, ਉਹੀ ‘ਸ਼ੈਧ੍ਰਯ’ (ਢਿਲਾਪਣ/ਕਮਜ਼ੋਰੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਗਲ ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥

Verse 112

मांद्यं कर्मैकमर्केंद्वोर्भौद्वोर्भौमादीनामाथोच्यते । शैध्र्यं माद्यं पुनर्मांद्यं शैघ्र्यं चत्वार्यनुक्रमात् ॥ ११२ ॥

ਹੁਣ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧ-ਸ਼ੁੱਕਰ, ਮੰਗਲ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਲਈ ‘ਮਾਂਦ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਕਰਮ (ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਸ਼ੈਧ੍ਰਯ, ਮਾਦ੍ਯ, ਫਿਰ ਮਾਂਦ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੈਘ੍ਰਯ॥

Verse 113

अजादिकेंद्रे सर्वेषां मांद्ये शैघ्र्ये च कर्मणि । धनं ग्रहाणां लिप्तादि तुलादावृणमेव तत् ॥ ११३ ॥

ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ ਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਦ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਾਂਦ੍ਯ ਜਾਂ ਸ਼ੈਘ੍ਰਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ—ਤੁਲਾ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ‘ਲਿਪਤ’ ਆਦਿ ਮਾਤਰਾ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਕਰਜ਼ਾ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ॥

Verse 114

अर्कबाहुफलाभ्यस्ता ग्रहभुक्तिविभाजिताः । भचक्रकलिकाभिस्तु लिप्ताः कार्या ग्रहेऽर्कवत् ॥ ११४ ॥

ਅਰਕ (ਮਦਾਰ) ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਭੁਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਕਰੋ। ਭਚਕ੍ਰ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਲਿਕਾਂ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੋ।

Verse 115

ग्रहभक्तः फलं कार्यं ग्रहवन्मंदकर्मणि । कर्कादौ तद्धनं तत्र मकरादावृणं स्मृतम् ॥ ११५ ॥

ਗ੍ਰਹਿ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਭਗਤ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਮੰਦ ਜਾਂ ਘਾਟਾ ਹੋਵੇ, ਫਲ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸਮਝੇ। ਕਰਕ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਧਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ, ਅਤੇ ਮਕਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 116

दोर्ज्योत्तरगुणाभुक्तिस्तत्त्वनेत्रोद्धृता पुनः । स्वमंदपरिधिक्षुण्णा भगणांशोद्धृताःकलाः ॥ ११६ ॥

ਦੋর্জਿਆ ਉੱਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣ ਲਗਾ ਕੇ ਜੋ ਭੁਕਤੀ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਫਿਰ ‘ਤੱਤਵ-ਨੇਤ੍ਰ’ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕੱਢੀ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਮੰਦ-ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਅਤੇ ਪਰਿਧੀ ਨਾਲ ਸਮਾਂਜਸ ਕਰਕੇ, ਭਗਣ-ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਕਲਾ (ਮਿੰਟ) ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 117

मंदस्फुटकृता भुक्तिः शीघ्नोच्चभुक्तितः । तच्छेषं विवरेणाथ हन्यात्रिज्यांककर्णयोः ॥ ११७ ॥

ਮੰਦ-ਸਫੁਟ ਨਾਲ ਬਣੀ ਭੁਕਤੀ, ਸ਼ੀਘ੍ਰ-ਉੱਚ ਭੁਕਤੀ ਤੋਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਚਿਆ ਅੰਤਰ ‘ਵਿਵਰ’ ਮੰਨ ਕੇ ਤ੍ਰਿਜਿਆ, ਅੰਕ ਅਤੇ ਕਰਣ ਦੇ ਮੂਲਿਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 118

चक्रकर्णहृतं भुक्तौ कर्णे त्रिज्याधिके धनम् । ऋणमूनेऽधिके प्रोह्य शेषं वक्रगतिर्भवेत् ॥ ११८ ॥

ਭੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਚਕ੍ਰ-ਕਰਣ ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰੋ। ਜੇ ਕਰਣ ਤ੍ਰਿਜਿਆ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਧਨ (ਧਨਾਤਮਕ), ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਿਣ। ਵੱਧ-ਘੱਟ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜ-ਘਟਾ ਕੇ ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹੇ, ਉਹੀ ਵਕ੍ਰਗਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 119

कृतर्तुचंद्रैर्वेदेंद्रैः शून्यत्र्येकैर्गुणाष्टभिः । शररुद्रैश्चतुर्यांशुकेंद्रांशेर्भूसुतादयः ॥ ११९ ॥

ਰਿਤੁ‑ਚੰਦ੍ਰ ਆਦਿ ਸੰਕੇਤ‑ਸ਼ਬਦ—ਵੇਦੇਂਦ੍ਰ, ਸ਼ੂਨ੍ਯ‑ਤਿੰਨ‑ਇੱਕ, ਅੱਠ ਗੁਣ, ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਤੇ ਚਾਰ ਕਿਰਣਾਂ—ਨਾਲ ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਸੁਤ (ਮੰਗਲ) ਆਦਿ ਗ੍ਰਹ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼, ਰਾਸ਼ੀ ਤੇ ਵਿਭਾਗ ਸਮੇਤ ਸੂਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 120

वक्रिणश्चक्रशुद्धैस्तैरंशैरुजुतिवक्रताम् । क्रमज्या विषुवद्भाघ्नी क्षितिज्या द्वादशोद्धृता ॥ १२० ॥

ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਕੱਖ‑ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਕ੍ਰਗਾਮੀ ਗ੍ਰਹ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਗਤੀ ਤੋਂ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਮਜਿਆ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੁਵਤ‑ਗੁਣਕ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਬਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇਣ ਤੇ ਖ਼ਿਤਿਜਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 121

त्रिज्यागुणा दिनव्यासभक्ता चापं च शत्रवः । तत्कार्मुकमुदक्रांतौ धनहीनो पृथक्क्षते ॥ १२१ ॥

ਤ੍ਰਿਜਿਆ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਦਿਨ‑ਵਿਆਸ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇ ਕੇ ‘ਚਾਪ’ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ‘ਕਾਰਮੁਕ’ ਉਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਧਨਹੀਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖਾਸ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 122

स्वाहोरात्रचतुर्भागेदिनरात्रिदले स्मृते । याम्यक्रांतौ विपर्यस्ते द्विगुणैते दिनक्षये ॥ १२२ ॥

ਇੱਕ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ‑ਰਾਤ ਦੇ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਦੱਖਿਣਾਯਨ (ਯਾਮ੍ਯ‑ਕ੍ਰਾਂਤੀ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਉਲਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਘਟਣ ਤੇ ਇਹ ਦੋਗੁਣੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 123

भभोगोऽष्टशतीर्लिप्ताः स्वाशिवशैलोस्तथात्तिथेः । ग्रहलिप्ता भगाभोगाभानि भुक्त्यादिनादिकम् ॥ १२३ ॥

‘ਭਭੋਗ’ ਅੱਠ ਸੌ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਲਿਪਤਾ’ (ਮਿੰਟ) ਦੀ ਸੰਜ਼ਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਵਾਸ਼ਿਵ, ਸ਼ੈਲ ਆਦਿ ਅਤੇ ਤਿਥੀ‑ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਪ; ‘ਗ੍ਰਹ‑ਲਿਪਤਾ’ ਅਤੇ ਭਗ, ਭੋਗ, ਭਾਨੀ, ਭੁਕਤੀ ਆਦਿ ਵਿਭਾਗ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹਨ।

Verse 124

रवींदुयोगलिप्तास्तु योगाभभोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना भुक्तियोगाप्तनाडिकाः ॥ १२४ ॥

ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਨਾਡਿਕਾ-ਕਾਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਭੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੀਤਿਆ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਠ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਭੁਕਤੀ-ਯੋਗ ਗਣਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਾ ਮਾਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 125

अर्कोनचंद्रलिप्तास्तु तिथयो भोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना नाऽतोभुक्ततरोद्धृताः ॥ १२५ ॥

ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਿਪਤਾਂ ਤੋਂ ਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭੋਗ (ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਅੰਸ਼) ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇ ਕੇ ਤਿਥੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੀਤਿਆ ਤੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਸੱਠ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਕਲਾ-ਮਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੁਕਤ-ਅਭੁਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 126

तिथयः शुक्लप्रतिपदो द्विघ्नाः सैका न गाहताः । शेषं बवो बालवश्च कौलवस्तैतिलो गरः ॥ १२६ ॥

ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਤੋਂ ਤਿਥੀਆਂ ‘ਦ੍ਵਿਘਨ’ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਇੱਕ ਤਿਥੀ ਐਸੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਘਨ ਮੰਨ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਬਾਕੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਹਨ—ਬਵ, ਬਾਲਵ, ਕੌਲਵ, ਤੈਤਿਲ ਅਤੇ ਗਰ।

Verse 127

वणिजोभ्रे भवेद्विष्टिः कृष्णभूतापरार्द्धतः । शकुनिर्नागाश्च चतुष्पद किंस्तुघ्नमेव च ॥ १२७ ॥

ਜਦੋਂ ‘ਵਣਿਜ’ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਟੀ’ ਕਰਨ ਉੱਭਰੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਭੂਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਪੰਛੀ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਚੌਪਾਏ ਆਦਿ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦਿਖਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਰਜ-ਘਨ (ਕਾਰਜ ਨਾਸਕ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 128

शिलातलेवसंशुद्धे वज्रलेपेतिवासमे । तत्र शकांगुलैरिष्टैः सममंडलमालिखेत् ॥ १२८ ॥

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਵਜ੍ਰ-ਲੇਪ (ਕਠੋਰ ਲੇਪ) ਲਾ ਕੇ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਹਿਤ ਉਂਗਲੀ-ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਸਮ ਅਤੇ ਸਮਮਿਤ ਮੰਡਲ (ਵਰਤੁਲ) ਖਿੱਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 129

तन्मध्ये स्थापयेच्छंकुं कल्पना द्द्वादशांगुलम् । तच्छायाग्रं स्पृशेद्यत्र दत्तं पूर्वापराह्णयोः ॥ १२९ ॥

ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗੇ ਸਥਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਰਾਂ ਅੰਗੁਲ ਦਾ ਸ਼ੰਕੂ (ਖੜ੍ਹਾ ਖੂੰਟਾ) ਗਾੜ੍ਹੋ। ਪੂਰਵਾਹਨ ਅਤੇ ਅਪਰਾਹਨ ਵੇਲੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਦਾ ਅਗਲਾ ਸਿਰਾ ਲੱਗੇ, ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਾਓ।

Verse 130

तत्र बिंदुं विधायोभौ वृत्ते पूर्वापराभिधौ । तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्तव्या दक्षिणोत्तत ॥ १३० ॥

ਉੱਥੇ ‘ਪੂਰਬ’ ਅਤੇ ‘ਪੱਛਮ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿਮਿਨਾ (ਮਾਪ ਦੀ ਡੋਰੀ) ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚੋ।

Verse 131

याम्योत्तरदिशोर्मध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा । दिग्मध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिशस्तद्वदेव हि ॥ १३१ ॥

ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿਮਿਨਾ ਨਾਲ ਪੂਰਬ–ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ‘ਮੱਛੀ’ (ਚਿੰਨ੍ਹ) ਨਾਲ ਉਪਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਓਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 132

चतुरस्तं बहिः कुर्यात्सूत्रैर्मध्याद्विनिःसृतैः । भुजसूत्रांगुलैस्तत्र दत्तैरिष्टप्रभा मता ॥ १३२ ॥

ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਕੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਚੌਕੋਰ ਬਣਾਓ। ਉੱਥੇ ਜੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਧਾਗੇ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਰੱਖੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇੱਛਿਤ ਪ੍ਰਭਾ (ਉਚਿਤ ਅਨੁਪਾਤ/ਰੂਪ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 133

प्रांक्पश्चिमाश्रिता रेखा प्रोच्यते सममंडलम् । भमंडलं च विषुवन्मंडलं परिकीर्तितम् ॥ १३३ ॥

ਪੂਰਬ–ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ‘ਸਮਮੰਡਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ‘ਭਮੰਡਲ’ ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ੁਵਨਮੰਡਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 134

रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रया तथा । इष्टच्छायाविषुवतोर्मध्येह्यग्राभिधीयते ॥ १३४ ॥

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖੀ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੁਵਤ (ਪੂਰਬ–ਪੱਛਮ) ਰੇਖਾ ਵੀ। ਇੱਛਿਤ ਛਾਂ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਮੱਧ ਬਿੰਦੂ ‘ਅਗ੍ਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 135

शंकुच्छायाकृतियुतेर्मूलं कंर्णोऽय वर्गतः । प्रोह्य शंकुकृते मूलं छाया शेकुविपर्ययात् ॥ १३५ ॥

ਸ਼ੰਕੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸਮਕੋਣ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਕਰਨ (ਹਾਈਪੋਟੇਨਿਊਜ਼) ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਰਨ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੰਕੂ ਦੇ ਵਰਗ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ—ਉਲਟੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ—ਛਾਂ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 136

त्रिंशत्कृत्योयुगे भानां चक्रं प्राक्परिलंबते । तद्गुणाद्भदिनैर्भक्त्या द्युगणाद्यदवाप्यते ॥ १३६ ॥

ਇੱਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਭਾਨਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਤੀਹ ਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਕਰਕੇ ਦਿਨ-ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਭਕਤੀਭਾਵੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 137

तद्दोस्रिव्नादशाध्नांशा विज्ञेया अयतानिधाः । तत्संस्वकृताद्धहात्कांतिच्छायावरदलादिकम् ॥ १३७ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਭਾਗ ਯਥੋਚਿਤ ਨਿਧੀ ਵਾਂਗ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾਲ ਕਾਂਤੀ, ਛਾਂ, ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ, ਬਲ ਆਦਿ ਫਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।

Verse 138

शंकुच्छायाहते त्रिज्ये विषुवत्कर्कभाजिते । लंबाक्षज्ये तयोस्छाये लंबाक्षौ दक्षिमौ सदा ॥ १३८ ॥

ਤ੍ਰਿਜਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕੂ-ਛਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ੁਵਤ ਅਤੇ ਕਰਕ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇਣ ਤੇ ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਹ ਲੰਬਾਕਸ਼-ਜਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਛਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੇ ਦੋ ਲੰਬਾਕਸ਼ ਸਦਾ ਦੱਖਣ ਮੰਨੇ ਜਾਣ।

Verse 139

साक्षार्कापक्रमयुतिर्द्दिक्साम्येंतरमन्यथा । शेषह्यानांशाः सूर्यस्य तद्वाहुज्याथ कोटिजाः ॥ १३९ ॥

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਅਪਕ੍ਰਮ ਦਿਕਸਾਮ੍ਯ (ਵਿਸੁਵ-ਦਿਸ਼ਾ) ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੁੜੇ, ਤਦ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਣਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੁਖਮ ਅਣਾਂਸ਼ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਜ੍ਯਾ ਅਤੇ ਕੋਟਿਜ੍ਯਾ ਦੇ ਮਾਪ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।

Verse 140

शंकुमानांगुलाभ्यस्ते भुजत्रिज्ये यथांक्रमम् । कोटीज्ययाविभज्याप्ते छायाकर्माबहिर्द्दले ॥ १४० ॥

ਸ਼ੰਕੂ ਦਾ ਮਾਪ ਅੰਗੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਭੁਜਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਜ੍ਯਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਉਹ ਗੁਣਫਲ ਕੋਟਿਜ੍ਯਾ ਨਾਲ ਭਾਗੋ। ਜੋ ਮੂਲ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਛਾਇਆ-ਕਰਮ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋ।

Verse 141

स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्साम्येऽतरमन्यथा । दिग्भेदोपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हता ॥ १४१ ॥

ਜੇ ਸ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਨਤੀ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਕਸਾਮ੍ਯ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਿਕਲਪ ਵਿਧੀ ਲਓ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦਿਸ਼ਾ-ਭੇਦ ਤੋਂ ਉਪਕ੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਸੰਭਾਲੋ। ਉਸ ਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਜ੍ਯਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਜ੍ਯਾ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਮਾਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 142

परमोपक्रमज्याप्त चापमेपादिगो रविः । कर्कादौ प्रोह्यचक्रार्द्धात्तुलादौ भार्द्धसंयुतात्त ॥ १४२ ॥

ਪਰਮ ਉਪਕ੍ਰਮ-ਜ੍ਯਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਚਾਪ ਨਾਲ ਰਵੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਦ (ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ) ਗਮਨ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਕ ਆਦਿ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਘਟਾਓ; ਅਤੇ ਤੁਲਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅੱਧੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਫਲ ਲਵੋ।

Verse 143

मृगादौ प्रोह्यचक्रात्तु मध्याह्नेऽर्कः स्फुटो भवेत् । तन्मंदमसकृद्धामंफलं मध्यो दिवाकरः ॥ १४३ ॥

ਮ੍ਰਿਗ ਆਦਿ ਤੋਂ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੇ ਮੱਧਾਹਨ ਵਿੱਚ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ) ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਫਲ ਮੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਾਮ (ਕਾਂਤੀ) ਬਹੁਤ ਅਧਿਕ ਨਹੀਂ; ਜਦੋਂ ਦਿਵਾਕਰ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਇਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।

Verse 144

ग्रहोदयाः प्राणहताः खखाष्टैकोद्धता गतिः । चक्रासवो लब्धयुती स्व्रहोरात्रासवः स्मृताः ॥ १४४ ॥

ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਉਦਯ ‘ਪ੍ਰਾਣਹਤਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਨਿਕਲੀ ਗਤੀ ‘ਖਖਾਸ਼ਟੈਕੋੱਧਤਾ-ਗਤੀ’ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਬਧੀ (ਪ੍ਰਾਪਤ ਫਲ) ਸਮੇਤ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ-ਚੱਕਰ ‘ਚਕ੍ਰਾਸਵ’ ਆਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਮਾਪ ‘ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਸਵ’ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 145

त्रिभद्युकर्णार्द्धगुणा स्वाहोरात्रार्द्धभाजिताः । क्रमादेकद्वित्रिभघाज्या तच्चापानि पृथक् पृथक् ॥ १४५ ॥

ਇਹ ਮਾਪ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਕਰਕੇ, ‘ਕਰਣਾਰਧ’ ਗੁਣਕ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਦੇ ਅੱਧ ਨਾਲ ਭਾਗ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇੱਕ-, ਦੋ- ਅਤੇ ਤਿੰਨ-ਭਾਗ ‘ਘ’ ਦੇ ਮਾਪ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਪ/ਅੰਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 146

स्वाधोधः प्रविशोध्याथ मेषाल्लंकोदयासवः । स्वागाष्टयोर्थगोगैकाः शरत्र्येकं हिमांशवः ॥ १४६ ॥

ਦੱਖਣ ਪਥ (ਦੱਖਣਾਯਨ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਮੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਦਯ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਲੰਕਾ-ਉਦਯ ਦੇ ਮਾਪ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣਾਯਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ; ਇੱਕ ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੂ ਦਾ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਿਮ/ਸ਼ੀਤ ਰਿਤੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 147

स्वदेशचरखंडोना भवंतीष्टोदयासवः । व्यस्ताव्यस्तैर्युतास्तैस्तैः कर्कटाद्यास्ततस्तु यः ॥ १४७ ॥

ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਰ-ਖੰਡ ਆਦਿ ਸਥਾਨਕ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ਼ਟ-ਉਦਯ ਦੇ ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਵਿਆਸਤ-ਅਵਿਆਸਤ (ਉਲਟੇ-ਸਿੱਧੇ) ਜੋੜਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਕਰਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 148

उत्क्रमेण षडेवैते भवंतीष्टास्तुलादयः । गतभोग्यासवः कार्याः सायनास्स्वेष्टभास्कराः ॥ १४८ ॥

ਉਤਕ੍ਰਮ (ਉਲਟੇ ਕ੍ਰਮ) ਵਿੱਚ ਇਹ ਛੇ ਹੀ ਇਸ਼ਟ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਤੁਲਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ। ਗਤ-ਭੋਗ੍ਯ (ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭੋਗਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ) ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮਾਪ ਕੱਢਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਸਾਯਨ (ਅਯਨ/ਝੁਕਾਵ) ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਣਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 149

स्वोदयात्सुहता भक्ता भक्तभोग्याः स्वमानतः । अभिष्टधटिकासुभ्यो भोग्यासून्प्रविशोधयेत् ॥ १४९ ॥

ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਭ ਉਦਯ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਭਗਤ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੱਛਿਤ ਘਟਿਕਾ/ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭੋਗਯ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ।

Verse 150

तद्वदेवैष्यलग्नासूनेवं व्याप्तास्तथा क्रमात् । शेषं त्रिंशत्क्रमाद्ध्यस्तमशुद्धेन विभाजितम् ॥ १५० ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲਗਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਕਦਮ-ਬ-ਕਦਮ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਵਰਤੇ। ਫਿਰ ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੀਹ-ਤੀਹ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ, ਪਹਿਲੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮਾਨ ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰੇ।

Verse 151

भागयुक्तं च हीनं च व्ययनांशं तनुः कुजे । प्राक्पश्चान्नतनाडीभ्यस्तद्वल्लंकोदयासुभिः ॥ १५१ ॥

ਜਦੋਂ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਕੁਜ (ਮੰਗਲ) ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਲੋੜੀਂਦੇ ਭਿੰਨ ਨਾਲ ਵਧਾ ਕੇ ਅਤੇ ਘਟਾ ਕੇ ‘ਵਿਆਯ-ਅੰਸ਼’ ਕੱਢੇ; ਅਤੇ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਦੀਆਂ ਨਤ-ਨਾਡੀਆਂ (ਛਾਂ ਮਾਪ) ਤੋਂ ਵੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਕਾ-ਉਦਯ-ਅਸੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰੇ।

Verse 152

भानौ क्षयधने कृत्वा मध्यलग्नं तदा भवेत् । भोग्यासूनूनकस्याथ भुक्तासूनधिकस्य च ॥ १५२ ॥

ਜਦੋਂ ਭਾਨੁ (ਸੂਰਜ) ਕ੍ਸ਼ਯ-ਧਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਮੱਧ-ਲਗਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰੇ। ਭੋਗਯ ਪ੍ਰਾਣ ਘੱਟ ਹੋਣ ਜਾਂ ਭੁਕਤ ਪ੍ਰਾਣ ਵੱਧ ਹੋਣ—ਦੋਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੈ।

Verse 153

सपिंड्यांतरलग्नासूनेवं स्यात्कालसाधनम् । विराह्वर्कभुजांशाश्चेदिंद्राल्पाः स्याद् ग्रहो विधोः ॥ १५३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਲਗਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਕਾਲ-ਸਾਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਵਿਯੋਗ (ਵਿਰਾਹ) ਅਤੇ ਅਰਕ-ਭੁਜਾਂਸ਼ ਆਦਿ ਗਣਿਤ ਅੰਸ਼ ‘ਇੰਦਰ’ ਇਕਾਈ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵਿਧੁ (ਚੰਦਰ) ਦਾ ਗ੍ਰਹ (ਗ੍ਰਾਹਕ ਪ੍ਰਭਾਵ) ਕਾਰਗਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 154

तेषां शिवघ्नाः शैलाप्ता व्यावर्काजः शरोंगुलैः । अर्कं विधुर्विधुं भूभा छादयत्यथा छन्नकम् ॥ १५४ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਘਾਤਕ ਵੈਰੀ ਵੀ ਸਨ—ਪਹਾੜ-ਜਨਮੇ, ਭੇੜੀਏ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰੂਰ—ਜੋ ਅੰਗੁਲੀ-ਮਾਪ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਆਘਾਤ ਕਰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਚਮਕ ਚੰਦ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਚੰਦ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 155

छाद्यछादकमानार्धं शरोनं ग्राह्यवर्जितम् । तत्स्वच्छन्नं च मानैक्यार्द्धांशषष्टं दशाहतम् ॥ १५५ ॥

ਜੋ ਢੱਕਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਦਾ ਅੱਧਾ ਲਵੋ; ਜੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਫਿਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕੇ ਮਾਪ ਤੋਂ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਮਾਪ ਦਾ ਸੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਦਸ ਗੁਣਾ ਕਰੋ—ਇਹੀ ਫਲ ਹੈ।

Verse 156

छन्नघ्नमस्मान्मूलं तु खांगोनग्लौवपुर्हृतम् । स्थित्यर्द्धं घटिकादिस्याद्व्यंगबाह्वंशसंमितैः ॥ १५६ ॥

ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ‘ਛੰਨਘਨ’ (ਆਵਰਨ-ਘਾਤਕ) ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਮੂਲ ਮਾਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਖ, ਅੰਗ, ਨ, ਗਲ, ਵਪੁ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਪਦ ਕੱਢ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੋਸ਼ੀ/ਸੁਧਾਰੇ ਬਾਹੁ-ਮਾਪ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟਿਕਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 157

इष्टैः पलैस्तदूनाढ्यं व्यगावूनेऽर्कषङ्गुणः । तदन्यथाधिके तस्मिन्नेवं स्पष्टे सुखांत्यगे ॥ १५७ ॥

ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਜਾਂ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਘਾਟ ਇੱਕ ‘ਵਿਆਗਾਵ’ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫਲ ਸੂਰਜ-ਗੁਣ ਅਰਥਾਤ ਛੇ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰੋ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਣਨਾ ਸਪਸ਼ਟ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ-ਫਲ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ‘ਤੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 158

ग्रासेन स्वाहतेच्छाद्यमानामे स्युर्विशोपकाः । पूर्णांतं मध्यमत्र स्याद्दर्शांतेंजं त्रिभोनकम् ॥ १५८ ॥

ਚੰਦ ਦੇ ਆਪਣੇ ‘ਗ੍ਰਾਸ’ (ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ) ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਤਿਥੀ-ਅੰਗ ਢੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਵਿਸ਼ੋਪਕ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਪੂਰਨਾਂਤ’ ਨੂੰ ਮੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੱਖ ਦੇ ਅੰਤ (ਦਰਸ਼ਾਂਤ) ‘ਅਜ’ ਨੂੰ ‘ਤ੍ਰਿਭੋਨਕ’ ਅਰਥਾਤ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 159

पृथक् तत्क्रांत्यक्षभागसंस्कृतौ स्युर्नतांशकाः । तद्दिघ्नांशकृतिद्व्यूनार्द्धार्कयुता हरिः ॥ १५९ ॥

ਕ੍ਰਾਂਤੀ-ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਅਕਸ਼-ਭਾਗ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਮਾਨ ਨਿਕਲਣ, ਉਹ ‘ਨਤਾਂਸ਼ਕ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦੋਗੁਣਾ ਵਰਗ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਦੋ ਘਟਾ ਕੇ ਅਤੇ ਅੱਧ-ਆਰਕ ਜੋੜ ਕੇ ‘ਹਰੀ’ (ਭਾਜਕ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 160

त्रिभानांगार्कविश्लेषांशोंशोनघ्नाः । पुरंदराः । हराप्तालंबनं स्वर्णवित्रिभेर्काधिकोनके ॥ १६० ॥

ਪ੍ਰਾਪਤ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਤੇ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵਾਕ ਦੀ ਥਾਂ ਸੂਤਰ-ਸਰੂਪ ਸ਼ਬਦ-ਸੂਚੀ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਜਾਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਤੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅਰਥ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਗਣਿਤੀ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 161

विश्वघ्नलंबनकलाढ्योनस्तु तिथिवद्यगुः । शरोनोलंबनषडघ्ने तल्लवाढ्योनवित्रिभात् ॥ १६१ ॥

ਸ਼ੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਜੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਲੰਬਨ ਨਾਲ ਸੋਧ ਕਰਨ ਤੇ ਤਿਥੀ ਦਾ ਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ‘਷ਡਘਨ’ (ਛੇ ਗੁਣਾ) ਕਰਕੇ, ਲੰਬਨ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਵ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਨਤੀਜਾ ਤ੍ਰਿਭਾਗ-ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ।

Verse 162

नतांशास्तजांसाने प्राधृतस्तद्विवर्जित । शब्देंदुलिप्तैः षड्भिस्तु भक्तानतिर्नतिर्नतांशदिक् ॥ १६२ ॥

ਜਦ ਨਤਾਂਸ਼ ਤਜਾਂਸਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ‘ਸ਼ਬਦ-ਚੰਦਰ’ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਦੀ ਨਤੀ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਪੂਰਨ ਨਮਸਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 163

तयोर्नाट्योहभिन्नैकदिक् शरः स्फुटतां व्रजेत् । ततश्छन्नस्थितिदले साध्ये स्थित्यर्द्धषट्त्रिभिः ॥ १६३ ॥

ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਸ਼ਰ (ਸੂਚਕ) ਇਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਜਦ ਲੁਕਿਆ ‘ਸਥਿਤੀ-ਦਲ’ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਛੇ ਦੇ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ (ਇਕਾਈਆਂ) ਨਾਲ ਉਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 164

अंशस्तैर्विंत्रिभंद्विस्थंलंबनेतयोः पूर्ववत् । संस्कृतेस्ताभ्यां स्थित्यर्द्धे भवतः स्फुटे ॥ १६४ ॥

ਉਹਨਾਂ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਫਲ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਯ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰੱਖੋ। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਮੱਧ ਤੇ ਸਫੁਟ ਸੱਚਾ ਮਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 165

ताभ्यां हीनयुतो मध्यदर्शः कालौ मुखांतगौ । अर्काद्यूना विश्व ईशा नवपंचदशांशकाः ॥ १६५ ॥

ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਘਟਾ‑ਵਧਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਮੱਧਦਰਸ਼’ ਗਿਣਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ ਨੂੰ ਮੁਖ ਅਤੇ ਅੰਤ ਸਮੇਤ ਜਾਣੋ; ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਲਈ ਨੌਂ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਅੰਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 166

कालांशास्तैरूनयुक्ते रवौ ह्यस्तोदयौ विधोः । दृष्ट्वा ह्यादौ खेटबिंबं दृगौञ्च्ये लंबमीक्ष्य च ॥ १६६ ॥

ਸੂਰਜ ਦੇ ਕਾਲਾਂਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਟਾ‑ਵਧਾ ਕੇ ਠੀਕ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਅਸਤ‑ਉਦਯ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਕਰੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰਹਿ/ਚੰਦ ਬਿੰਬ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਜ਼ਰ ਸਧਾਰ ਕੇ ਲੰਬ ਰੇਖਾ ਵੀ ਤੱਕੋ।

Verse 167

तल्लुंबपापबिंबांतर्दृणौ व्याप्तरविघ्नभाः । अस्ते सावयवा ज्ञेया गतैष्यास्तिथयो बुधैः ॥ १६७ ॥

ਜਦੋਂ ਲੰਬ ਵਿੱਚ ਚੰਦ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਬਿੰਬ ਅੰਦਰੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਦਿੱਸੇ, ਤਦ ਵਿਦਵਾਨ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਅੰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਜਾਣਨ—ਬੀਤੀਆਂ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦਾ ਭੇਦ ਕਰਕੇ।

Verse 168

व्यस्ते युक्तांतिभागैश्च द्विघ्नतिथ्याहृता स्फुटम् । संस्कारदिकलंबनमंगुलाद्यं प्रजायते ॥ १६८ ॥

ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾ ਕੇ ਅੰਤਲੇ ਭਿੰਨ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਦੋਗੁਣੀ ਤਿਥੀ ਨਾਲ ਸਫੁਟ ਭਾਗ ਦੇਣ ਤੇ ਸੁਧਾਰਿਆ ਮਾਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ—ਅੰਗੁਲ ਆਦਿ ਮਾਪਾਂ ਲਈ।

Verse 169

सेष्वशोनाः सितं तिथ्यो बलन्नाशोन्नतं विधोः । श्रृङ्गमन्यत्र उद्वाच्यं बलनांगुललेखनात् ॥ १६९ ॥

ਬਾਕੀ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਦਰ ਕਲਾਵਾਂ ‘ਸ਼ੁਕਲ/ਉਜਲੀ’ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਣ। ਚੰਦਰ ਦੇ ਉਦਯ‑ਅਸਤ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਾਧ‑ਘਾਟ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰ‑ਸ਼੍ਰਿੰਗ (ਕਲਾ‑ਟਿੱਪ) ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੋਰ ਥਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ‑ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ॥੧੬੯॥

Verse 170

पंचत्वे गोंकविशिखाः शेषकर्णहताः पृथक् । विकृज्यकांगसिद्धाग्निभक्तालब्धोनसंयुताः ॥ १७० ॥

ਪੰਜਵਰਗ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਂਕਵਿਸ਼ਿਖਾ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੇਸ਼ਕਰਨਹਤ’ ਆਦਿ ਭੇਦ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਅੰਗ ਵਾਲੇ, ਸਾਧਨਾ‑ਸਿੱਧ, ਅਗਨੀ‑ਭਕਤ, ਪੂਜਾ‑ਭਕਤ ਅਤੇ ਅਲੱਭ‑ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਸਭ ਆਪਣੇ‑ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ॥੧੭੦॥

Verse 171

त्रिज्याधिकोने श्रवणे वपूंषि स्युर्हृताः कुजात् । ऋज्वोरनृज्वोर्विवरं गत्यंतरविभाजितम् ॥ १७१ ॥

ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤ੍ਰਿਜਿਆਧਿਕੋਣ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਦੇਹ ਪਾਪਗ੍ਰਹ (ਕੁਜ) ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਸਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਨਾ‑ਸਿੱਧੀ ਗਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਵੱਖ‑ਵੱਖ ਗਤੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥੧੭੧॥

Verse 172

वक्रर्त्वोर्गतियोगामं गम्येतीते दिनादिकम् । खनत्यासंस्कृतौव्वेषूदक्साम्येन्येंतरं युतिः ॥ १७२ ॥

ਗ੍ਰਹ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ‑ਰਿਤੁ (ਵਕਰੀ ਅਵਸਥਾ) ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਦਿਨ ਆਦਿ ਕਾਲ‑ਮਾਨ ਦਾ ਗਤ‑ਸ਼ੇਸ਼ (ਬੀਤਿਆ‑ਬਾਕੀ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖਨਨ ਆਦਿ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗਣਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੱਧਮਾਨ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰ (ਯੁਤੀ) ਮਿਲਦਾ ਹੈ॥੧੭੨॥

Verse 173

याम्योदक्खेटविवरं मानौक्याद्धोल्पकं यदा । यदा भेदोलंबनाद्यं स्फुटार्थं सूर्यपर्ववत् ॥ १७३ ॥

ਜਦੋਂ ਮਾਪ ਅਤੇ ਸੁਖਮ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ ਦੱਖਣ‑ਉੱਤਰ ਦੇ ਛੇਦ (ਵਿਵਰ) ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਸੂਰਜ‑ਪਥ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਬੱਧ ਖੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਉਹ ਸੂਚਕ‑ਯੰਤਰ ਸਹੀ ਅਰਥ‑ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੧੭੩॥

Verse 174

एकायनगतौ स्यातां सूर्याचन्द्रमसौ यदा । तयुते मंडले क्रांत्यौ तुल्यत्वे वै धृताभिधः ॥ १७४ ॥

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਇੱਕੋ ਅਯਨ-ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਅਤੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ (ਦੀਰਘਾਂਸ਼) ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਯੋਗ ‘ਧ੍ਰਿਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 175

विपटीतायनगतौ चंद्रार्कौ क्रांतिलिप्तिकाः । समास्तदा व्यतीपातो भगणार्द्धे तपोयुतौ ॥ १७५ ॥

ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿਰੋਧੀ ਅਯਨ-ਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਅਤੇ ਲਿਪਤਿਕਾ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਭਗਣ ਦੇ ਅੱਧੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਤਪੋ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ‘ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ’ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 176

भास्करेंद्वो र्भचक्रांत चक्रार्द्धावधिसंस्थयोः । दृक्कल्पसाधितांशादियुक्तयोः स्वावपक्रमौ ॥ १७६ ॥

ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਜਦੋਂ ਰਾਸ਼ੀ-ਚੱਕਰ ਦੇ ਅੰਤ ਜਾਂ ਅੱਧੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਹੋਣ, ਤਦ ਦ੍ਰੱਕਲਪ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਢੇ ਅੰਸ਼ ਆਦਿ ਮਾਨ ਲਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅਪਕ੍ਰਮ (ਡਿਕਲਿਨੇਸ਼ਨ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 177

अथोजपदगम्येंदोः क्रांतिर्विक्षेपसंस्कृताः । यदि स्यादधिका भानोः क्रांतेः पातो गतस्तदा ॥ १७७ ॥

ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਅਜਪਦ (ਰਾਹੁ-ਕੇਤੂ ਬਿੰਦੂ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਵਿਖ਼ੇਪ-ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀ ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪਾਤ (ਨੋਡ-ਗਮਨ) ਹੋਇਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 178

न्यूना चेत्स्यात्तदा भावी वामं युग्मपदस्य च । यदान्यत्वं विधोः क्रांतिः क्षेपाच्चेद्यदि शुद्ध्यति ॥ १७८ ॥

ਜੇ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਜੋੜੇ ਦੇ ਵਾਮ (ਪਹਿਲੇ) ਪਦ ਉੱਤੇ ਸੁਧਾਰ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਜੇ ਕ੍ਸ਼ੇਪ ਜੋੜਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਨਾਲ ਠੀਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 179

क्रांत्योर्जेत्रिज्ययाभिस्ते परमायक्रमोद्धते । तच्चापांतर्मर्द्धवायोर्ज्यभाविनशीतगौ ॥ १७९ ॥

ਅਯਨ-ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਦੀ ਜਿਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਜਿਆ ਤੋਂ ਉਹ ਪਰਮ, ਉੱਚਾ ਗਣਨਾ-ਕ੍ਰਮ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਾਪ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਅੰਤਰਵਾਯੂ’ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨਾਲ ਉਪਜੀਆਂ ਜਿਆਵਾਂ ਸ਼ੀਤ ਤੇ ਉਸ਼ਣ—ਰਿਤੂ-ਫਲ—ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 180

शोध्यं चंद्राद्गते पाते तत्सूयगतिताडितम् । चंद्रभुक्त्या हृतं भानौ लिप्तादिशशिवत्फलम् ॥ १८० ॥

ਚੰਦਰ ਦੇ ਪਾਤ-ਗਮਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਸ਼ੋਧਣਯੋਗ ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ-ਗਤੀ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਚੰਦਰ-ਭੁਕਤੀ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇਣ ਤੇ ਭਾਨੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਫਲ ਲਿਪਤਾ ਆਦਿ ਇਕਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਛਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 181

तदूच्छशांकपातस्य फलं देयं विपर्ययात् । कर्मैतदसकृत्तावत्क्रांती यावत्समेतयोः ॥ १८१ ॥

ਉਸ ਉੱਚ-ਸ਼ੰਕਾ-ਪਾਤ ਦਾ ਫਲ ਉਲਟ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮ ਵਾਰੰਵਾਰ ਉਤਨੀ ਵਾਰ ਕਰੋ ਜਦ ਤੱਕ ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਕ੍ਰਮਸ਼਼ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਇਕਤਾ ਨੂੰ ਨਾ ਪਾ ਲੈਣ।

Verse 182

क्रांत्योः समत्वे पातोऽथ प्रक्षिप्तांशोनिते विधौ । हीनेऽर्द्वरात्रघिकाघतो भावी तात्कालिकेऽधिका ॥ १८२ ॥

ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਉਹੀ ਪਾਤ (ਸੰਧਿ-ਬਿੰਦੂ) ਹੈ। ਪ੍ਰਕਸ਼ਿਪਤ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਜੇ ਮਾਨ ਘੱਟ ਆਵੇ ਤਾਂ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਘਟਿਕਾ ਜੋੜੋ; ਭਾਵੀ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਤਕਾਲਿਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਧੂ ਸ਼ੋਧਨ ਹੈ।

Verse 183

स्थिरीकृतार्द्धरा त्रार्द्धौ द्वयोर्विवरलिप्तकाः । षष्टिश्चाचंद्रभुक्ताप्ता पातकालस्य नाडिकाः ॥ १८३ ॥

ਅੱਧਾ ਮਾਪ ਜਦੋਂ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਦੋ ‘ਤ੍ਰਾਰਧ’ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਵਿਵਰ-ਲਿਪਤਕਾ’ (ਲਿਪਤਾ) ਦਾ ਅੰਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਭੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਜਿਹੇ ਸੱਠ ਮਾਨ ਪਾਤਕਾਲ ਦੀਆਂ ਨਾਡਿਕਾਂ (ਸਮਾਂ-ਇਕਾਈਆਂ) ਹਨ।

Verse 184

रवींद्वोर्मानयोगार्द्धं षष्ट्या संगुण्य भाजयेत् । तयोर्भुक्तयंतरेणाप्तं स्थित्यमर्द्धां नाडिकादिवत् ॥ १८४ ॥

ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਮਾਪ ਦਾ ਅੱਧ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਠ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਭਾਗ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਨੀਂ ਗਤੀ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰਨ ਤੇ ਜੋ ਫਲ ਆਵੇ, ਉਹੀ ਨਾਡਿਕਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਸਥਿਤੀ’ (ਸੰਯੋਗ/ਵਿਯੋਗ) ਦਾ ਅੱਧਾ ਸਮਾਂ ਜਾਣੋ।

Verse 185

पातकालः स्फुटो मध्यः सोऽपि स्थित्यर्द्धवर्जितः । तस्य संभवकालः स्यात्तत्संयोगेक्तसंज्ञकः ॥ १८५ ॥

‘ਪਾਤਕਾਲ’ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੱਧ-ਛਣ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅੱਧੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਹਟਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਯੋਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 186

आद्यंतकालयोर्मध्ये कालो ज्ञेयोऽतिदारुणः । प्रज्वलज्ज्वलनाकारः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥ १८६ ॥

ਆਰੰਭ-ਕਾਲ ਅਤੇ ਅੰਤ-ਕਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਕਾਲ ਹੈ, ਉਹ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਜਾਣੋ—ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ (ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ)।

Verse 187

इत्येतद्गणितो किंचित्प्रोक्तं संक्षेपतो द्विज । जातकं वाच्मि समयाद्राशिसंज्ञापुरःसरम् ॥ १८७ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਇਸ ਗਣਿਤ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਜ್ಞਾਵਾਂ ਦੱਸ ਕੇ, ਮੈਂ ਜਾਤਕ (ਜਨਮ-ਕੁੰਡਲੀ/ਜਨਮਫਲ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।