Threefold Suffering, Twofold Knowledge, and the Definition of Bhagavān (Vāsudeva); Prelude to Keśidhvaja–Janaka Yoga

Verse 1

सूत उवाच । तच्छृत्वा नारदो विप्रा मैथिलाध्यात्ममुत्तमम् । पुनः पप्रच्छ तं प्रीत्या सनंदनमुदारधीः ॥ १ ॥

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਮੈਥਿਲ ਆਧਿਆਤਮ ਸੁਣ ਕੇ ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਰਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸਨੰਦਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।

Verse 2

नारद उवाच । आध्यात्मिकादित्रिविधं तापं नानुभवेद्यथा । प्रब्रूहि तन्मुने मह्यं प्रपन्नाय दयानिधे ॥ २ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ, ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਪ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਭੋਗਣੇ ਪੈਣ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 3

सनंदन उवाच । तदस्य त्रिविधं दुःखमिह जातस्य पंडित । गर्भे जन्मजराद्येषुस्थानेषु प्रभविष्यतः ॥ ३ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਪੰਡਿਤ! ਇੱਥੇ ਜਨਮੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਦਾ ਦੁੱਖ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪੇ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

Verse 4

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिरैका चात्यंतिकी मता ॥ ४ ॥

ਅਤਿਸ਼ਯ ਉਲਾਸ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਏਕਰਸ ਪਰਮ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ—ਇਕੋ ਅਤਿਅੰਤਿਕ (ਅਨੰਤ) ਔਖਧ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 5

तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पंडितैर्नरैः । तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने ॥ ५ ॥

ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪੰਡਿਤ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਾਧਨ-ਰੂਪ ਕਰਮ—ਦੋਵੇਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 6

आगमोत्थं विवेकाञ्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्मविवेकजम् ॥ ६ ॥

ਗਿਆਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਆਗਮ (ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਪਰੰਪਰਾ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ। ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਆਗਮਮਯ ਹੈ, ਤੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿਵੇਕਜ ਹੈ।

Verse 7

मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वायं मुनिसत्तमः । तदेतच्छ्रूयतामत्र सुबोधं गदतो मम ॥ ७ ॥

ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੂ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣੋ।

Verse 8

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ८ ॥

ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ—ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ। ਜੋ ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 9

द्वे विद्ये वेदितव्ये चेत्याह चाथर्वणी श्रुतिः । परमा त्वक्षरप्राप्तिर्ऋग्वेदादिमया परा ॥ ९ ॥

ਆਥਰਵਣੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਦੋ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਪਰਮ ਵਿਦਿਆ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਕਸ਼ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਪਰ ਵਿਦਿਆ ਰਿਗਵੇਦ ਆਦਿ ਵੇਦ-ਸਮੂਹ ਹੈ।

Verse 10

यत्तदव्यक्तमजरमनीहमजमव्ययम् । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादादिसंयुतम् ॥ १० ॥

ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਅਜਰ, ਨਿਸ਼ਸਪ੍ਰਿਹ, ਅਜ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ। ਉਹ ਅਨਿਰਦੇਸ਼੍ਯ ਤੇ ਅਰੂਪ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 11

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिमकारणम् । व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यंति सूरयः ॥ ११ ॥

ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵਿਭੂ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਨਿਤ੍ਯ, ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਅਕਾਰਣ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪ ਕੇ ਫੈਲਿਆ ਹੈ।

Verse 12

तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्ध्येयं मोक्षकांक्षिभिः । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२ ॥

ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ; ਮੋਖਸ਼ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਉਹ ਸੁਖ਼ਮ ਤੱਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ।

Verse 13

तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस्तस्योद्दिष्टोऽक्षयात्मनः ॥ १३ ॥

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਉਹੀ ਸਰੂਪ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਅਭਿਧੇਯ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਅਖੰਡ/ਅਕਸ਼ਯ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਾਚਕ ਹੈ।

Verse 14

एवं निगदितार्थस्य यत्तत्वं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्त्रयीमयम् ॥ १४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਅਰਥ ਦਾ ਜੋ ਤੱਤ ਉਸਦੀ ਯਥਾਰਥਤਾ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਜਾਣੋ; ਉਹ ਕੇਵਲ ਵੇਦ-ਤ੍ਰਯੀਮਯ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।

Verse 15

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विजा । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिकः ॥ १५ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮ ਲਈ ਵੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਕੇਵਲ ਉਪਚਾਰਕ/ਰਿਵਾਇਤੀ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्त्तते । भगवन्भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥ १६ ॥

ਸ਼ੁੱਧ, ਮਹਾਵਿਭੂਤੀ-ਸਰੂਪ ਪਰਬ੍ਰਹਮ—ਜੋ ਸਭ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

ज्ञेयं ज्ञातेति तथा भकारोऽर्थद्वयात्मकः । तेनागमपिता स्रष्टा गकारोऽयं तथा मुने ॥ १६ ॥

‘ਭ’ ਅੱਖਰ ਦੇ ਦੋ ਅਰਥ ਹਨ—‘ਜ੍ਞੇਯ’ (ਜਾਣਨ ਯੋਗ) ਅਤੇ ‘ਜ੍ਞਾਤਾ’ (ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ); ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ‘ਗ’ ਅੱਖਰ ‘ਆਗਮਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਸ੍ਰਸ਼ਟਾ’ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਹੈ।

Verse 18

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ १७ ॥

ਪੂਰਨ ਐਸ਼ਵਰਯ, ਵੀਰਤਾ, ਯਸ਼, ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ੍ਯ—ਇਹ ਛੇ ਹੀ ‘ਭਗ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 19

वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि । सर्वभूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥ १८ ॥

ਸਾਰੇ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਭੂਤਾਤਮਾ, ਅਖਿਲਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ ਰਹੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਵ’ ਅੱਖਰ ਦਾ ਅਰਥ ਅਵ੍ਯਯ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ) ਹੈ।

Verse 20

एवमेव महाशब्दो भगवानिति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥ १९ ॥

ਹੇ ਸਤ੍ਤਮ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸ਼ਬਦ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ।

Verse 21

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिः परिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण चान्यत्र ह्युपचारतः ॥ २० ॥

ਉਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪੂਜਣਯ ਤੱਤ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ-ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਇਹ ਗੌਣ/ਲਾਖਣਿਕ ਨਹੀਂ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਕੇਵਲ ਉਪਚਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥ २१ ॥

ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਤੇ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਅਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ‘ਭਗਵਾਨ’ ਕਹਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 23

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥ २२ ॥

ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀ, ਬਲ, ਐਸ਼ਵਰਯ, ਵੀਰਯ ਅਤੇ ਤੇਜ—ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਘਾਟ ਦੇ—‘ਭਗਵਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਚ੍ਯ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯ ਗੁਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸਰਬਥਾ ਰਹਿਤ ਹੋਣ।

Verse 24

सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि । भूतेषु वसनादेव वासुदेवस्ततः स्मृतः ॥ २३ ॥

ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

खांडिक्यं जनकं प्राह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्यामनंतस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ॥ २४ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਨੇ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਜਨਕ ਨੂੰ ਅਨੰਤ—ਵਾਸੁਦੇਵ—ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਤੱਤਵਕ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣਾਈ।

Verse 26

भूतेषु वसते सोंऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः ॥ २५ ॥

ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਵਾਸੁਦੇਵ ਹੀ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਧਾਤਾ ਤੇ ਵਿਧਾਤਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ।

Verse 27

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनांतरालम् ॥ २६ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਸਭ ਆਵਰਨਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ, ਅਖਿਲਾਤਮਾ ਉਹੀ ਹੈ; ਉਸੀ ਨਾਲ ਭੁਵਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।

Verse 28

समस्तकल्याणगुणं गुणात्मको हित्वातिदुःखावृतभूतसर्गः । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितोऽसौ ॥ २७ ॥

ਉਹ ਸਮਸਤ ਕਲਿਆਣ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਾਰ, ਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਭਗਵਾਨ ਹੈ। ਅਤਿ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਨਭਾਵਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦਾ ਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

तेजोबलैश्वर्यमहावबोधं स्ववीर्यशक्त्यादुगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः संति परावरेशे ॥ २८ ॥

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੇਜ, ਬਲ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਮਹਾਬੋਧ—ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੀਰਯ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਆਦਿ ਗੁਣ—ਅਖੰਡ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਰਾਤਪਰ ਹੈ, ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਆਦਿ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ।

Verse 30

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥ २९ ॥

ਉਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਵ੍ਯਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਮਸ਼ਟੀ—ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਵੀ। ਉਹ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 31

स ज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेव रूपम् । संदृश्यते चाप्यवगम्यते च तज्ज्ञानमतोऽन्यदुक्तम् ॥ ३० ॥

ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ—ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸ਼ੁੱਧ, ਪਰਾਤੀਤ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸਰੂਪ—ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਨੋ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿੱਸ ਕੇ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ‘ਗਿਆਨ’ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 32

स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तवेतत्प्रतिपद्यते ॥ ३१ ॥

ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਹੇ ਤੂੰ—ਇਸੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਅਪਣਾਉ।

Verse 33

स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते ॥ ३२ ॥

ਸਵਾਧਿਆਇ ਤੋਂ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਤੋਂ ਫਿਰ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵੱਲ ਮੁੜ। ਸਵਾਧਿਆਇ-ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथापरम् । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते ॥ ३३ ॥

ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ‘ਅੱਖ’ ਸਵਾਧਿਆਇ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਯੋਗ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵੀ। ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਹ ਮਾਸੀ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।

Verse 35

नारद उवाच । भगवंस्तमहं योगं ज्ञातुमिच्छामि तं वद । ज्ञाते यन्नाखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम् ॥ ३४ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਉਸ ਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਾਂ।

Verse 36

सनंदन उवाच । केशिध्वजो यथा प्राह खांडिक्याय महात्मने । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते ॥ ३५ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜਿਵੇਂ ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਯੋਗ ਸਮਝਾਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 37

नारद उवाच । खांङिक्यः कोऽभवद्बह्यन्को वा केशिध्वजोऽभवत् । कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवानभूत् ॥ ३६ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਖਾਂਙਿਕ੍ਯ ਕੌਣ ਸੀ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਕੌਣ ਸੀ? ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?

Verse 38

सनंदन उवाच । धर्मध्वजो वै जनक तस्य पुशेऽमितध्वजः । कृतध्वजोऽस्य भ्राताभूत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः ॥ ३७ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮਧਵਜ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਕ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਅਮਿਤਧਵਜ ਜੰਮਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਕ੍ਰਿਤਧਵਜ ਨਾਮ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 39

कृतध्वजस्य पुत्रोऽभूद्धन्यः केशिध्वजो द्विजः । पुत्रोऽमितव्वजस्यापि खांडिक्यजनकाभिधः ॥ ३८ ॥

ਕ੍ਰਿਤਧਵਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਵਿਜ ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਸੀ, ਜੋ ‘ਧੰਨ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਅਤੇ ਅਮਿਤਧਵਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਜਨਕ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 40

कर्ममार्गे हि खांडिक्यः स्वराज्यादवरोपितः । पुरोधसा मंत्रिभिश्च समवेतोऽल्पसाधनः ॥ ३८ ॥

ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਕੇ ਕਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।

Verse 41

राज्यान्निराकृतः सोऽथ दुर्गारण्यचरोऽभवत् । इयाज सोऽपि सुबहून यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः ॥ ३९ ॥

ਰਾਜ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗਾ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੱਗ ਕੀਤੇ।

Verse 42

ब्रह्मविद्यामधिष्टाय तर्तुं मृत्युमपि स्वयम् । एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर ॥ ४० ॥

ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਯੋਗ-ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇੱਕ ਵਾਰ ਯੱਗ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਇਹ ਵਾਪਰਿਆ।

Verse 43

तस्य धेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने । ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः ॥ ४१ ॥

ਉਜਾੜ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਬਾਘ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਧੇਨੂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜ, ਬਾਘ ਵੱਲੋਂ ਗਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 44

प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किमत्रेति विधीयताम् । ते चोचुर्नवयंविद्मः कशेरुः पृच्छ्यतामिति ॥ ४२ ॥

ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ—“ਇੱਥੇ ਕੀ ਵਿਧਾਨ ਕਰੀਏ?” ਉਹ ਬੋਲੇ—“ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ; ਕਸ਼ੇਰੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ।”

Verse 45

कशेरुरपि तेनोक्तस्तथेति प्राह नारद । शुनकं पृच्छ राजेन्द्र वेद स वेत्स्यति ॥ ४३ ॥

ਕਸ਼ੇਰੂ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ—“ਤਥਾਸਤੁ,” ਹੇ ਨਾਰਦ। “ਹੇ ਰਾਜੇਂਦਰ, ਸ਼ੁਨਕ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ; ਉਹ ਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਮਝਾਵੇਗਾ।”

Verse 46

स गत्वा तमपृच्छञ्च सोऽप्याह नृपतिं मुने । न कशेरुर्नचैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि ॥ ४४ ॥

ਉਹ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਸ ਵੇਲੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਕਸ਼ੇਰੂ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ (ਉਹੋ ਜਿਹਾ) ਹੈ।”

Verse 47

वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खांडिक्यो यो जितस्त्वया । स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने ॥ ४५ ॥

ਤੇਰੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਤਮ-ਰਿਪੁ, ਅੰਦਰਲੇ ਵੈਰੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਾਂਗਾ।”

Verse 48

प्राप्त एव मया यज्ञे यदि मां स हनिष्यति । प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम ॥ ४६ ॥

ਜੇ ਉਹ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮੇਰਾ ਉਹ ਵੈਰੀ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸੇਗਾ।

Verse 49

ततश्चाविकलो योगो मुनिश्रेष्ट भविष्यति । इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः ॥ ४७ ॥

“ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਹਾਡਾ ਯੋਗ ਨਿਰਵਿਘਨ ਤੇ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਰਾਜਾ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ।

Verse 50

वनं जगाम यत्रास्ते खांडिक्यः स महीपतिः । तमायांतं समालोक्य खांजडिक्यो रिपुमात्मनः ॥ ४८ ॥

ਉਹ ਉਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਮਹੀਪਤੀ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਖਾਂਜਡਿਕ੍ਯ—ਆਪਣਾ ਵੈਰੀ—ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ।

Verse 51

प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः । खांडिक्य उवाच । कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान्हनिष्यसि ॥ ४९ ॥

ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ, ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਬੋਲਿਆ। ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ ਦੀ ਖਾਲ ਨੂੰ ਕਵਚ ਸਮਝ ਕੇ ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰੇਂਗਾ।”

Verse 52

कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति । मृगानां वद पृष्टेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम् ॥ ५० ॥

ਤੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ—‘ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ ਪਹਿਨਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।’ ਪਰ ਦੱਸ, ਮੂਰਖਾ! ਹਿਰਨਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?

Verse 53

येषां मत्वा वृथा चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः । स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥ ५१ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਉਗ੍ਰ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਗਏ—ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ; ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਬਚੇਂਗਾ।

Verse 54

आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः । केशिध्वज उवाच । खांडिक्य संशयं प्रष्टुं भवंतमहमागतः ॥ ५२ ॥

“ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ! ਤੂੰ ਆਤਤਾਈ ਹੈਂ, ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਛੀਣਣ ਵਾਲਾ ਵੈਰੀ ਹੈਂ!” ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ, ਇੱਕ ਸੰਦੇਹ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।”

Verse 55

न त्वां हंतुं विचार्यतैत्कोपं बाणं च मुंच वा । ततः स मंत्रिभिः सार्द्धमेकांते सपुरोहितः ॥ ५३ ॥

ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਣ ਦਾ ਨਿਸਚਯ ਕੀਤਾ; ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਤੀਰ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਮੇਤ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 56

मंत्रयामास खांडिक्यः सर्वैरेव महामतिः । तमूर्मंत्रिणो वध्यो रिपुरेष वशंगतः ॥ ५४ ॥

ਮਹਾਮਤੀ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਨੇ ਸਭ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ। ਤਦ ਮੰਤਰੀ ਬੋਲੇ—“ਇਹ ਵੈਰੀ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”

Verse 57

हतेऽत्र पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति । खांडिक्यश्चाह तान्सर्वानेवमेव न संशयः ॥ ५५ ॥

“ਇਹ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।” ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਨੇ ਵੀ ਸਭ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਹਾਂ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।”

Verse 58

हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति । परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम ॥ ५६ ॥

ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੋ ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਮੂਹ ਧਰਤੀ ਵੀ ਮੇਰੀ ਹੀ ਹੈ।

Verse 59

न हन्मि चेल्लोकजयो मम वयत्वस्सुंधरा । परलोकजयोऽनंतः स्वल्पकालो महीजयः ॥ ५७ ॥

ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਿਰਫ਼ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਛਿਨਭੰਗੁਰ ਗਹਿਣਾ ਹੈ। ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ।

Verse 60

तस्मान्नैनं हनिष्येऽहं यत्पृच्छति वदामि तत् । ततस्तमभ्युपेत्याह खांडिक्यो जनको रिपुम् ॥ ५८ ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਾਂਗਾ; ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛੇਗਾ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕਰਕੇ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ।

Verse 61

प्रष्टव्यं यत्त्वया सर्वं तत्पृच्छ त्वं वदाम्यहम् । ततः प्राह यथावृत्तं होमधेनुवधं मुने ॥ ५९ ॥

ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਸਭ ਪੁੱਛ ਲੈ; ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਨੇ ਹੋਮਧੇਨੂ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਘਟਨਾ ਜਿਵੇਂ ਹੋਈ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ।

Verse 62

ततश्च तं स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्रूतम् । स चाचष्ट यथान्यायं मुने केशिध्वजाय तत् ॥ ६० ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਲਈ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਨੀ ਕੇਸ਼ਿਧ੍ਵਜ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 63

प्रायश्चित्तमशेषं हि यद्वै तत्र विधीयते । विदितार्थः स तेनैवमनुज्ञातो महात्मना ॥ ६१ ॥

ਉੱਥੇ ਜੋ ਭੀ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਤੋਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 64

यागभूमिमुपागत्य चक्रे सर्वां क्रियां क्रमत् । क्रमेण विधिवद्यागं नीत्वा सोऽवभृथाप्लुतः ॥ ६२ ॥

ਯਾਗ-ਭੂਮੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਪੜਾਅ ਦਰ ਪੜਾਅ ਯਾਗ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਵਭ੍ਰਿਥ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 65

कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिंतयामास पार्थिवः । पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया ॥ ६३ ॥

ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਸਾਰੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੀ ਮੈਂ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਦੱਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”

Verse 66

तथैवार्थिजनोऽप्यर्थोजितोऽभिमतैर्मया । यथाहं मर्त्यलोकस्य मया सर्वं विचष्टितम् ॥ ६४ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਲੋਕ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਭਾਉਂਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਏ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਮੈਂ ਵੇਖ-ਸਮਝ ਲਈ ਹੈ।

Verse 67

अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथा न मम किं यथा । इत्थं तु चिंतयन्नेव सम्मार स महीपतिः ॥ ६५ ॥

“ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।” ਇਉਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੋਚਦਿਆਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਮੋਹ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।

Verse 68

खांडिक्याय न दत्तेति मया वैगुरुदक्षिणा । स जगाम ततो भूयो रथमारुह्य पार्थिवः ॥ ६६ ॥

“ਮੈਂ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ,” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਮੁੜ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਫਿਰ ਤੁਰ ਪਿਆ।

Verse 69

स्वायंभुवः स्थितो यत्र खांडिक्योऽरण्यदुर्गमम् । खांडिक्योऽपि पुनर्द्दष्ट्वा तमायान्तं धृतायुधः ॥ ६७ ॥

ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਰਗੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਵੀ ਸੀ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ।

Verse 70

तस्थौ हंतुं कृतमतिस्ममाह स पुनर्नृपः । अहं तु नापकाराय प्राप्तः खांडिक्य मा क्रुधः ॥ ६८ ॥

ਉਹ ਮਾਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਪਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਅਪਕਾਰ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।”

Verse 71

गुरोर्निष्कृतिदानाय मामवेहि सेमागतम् । निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः ॥ ६९ ॥

ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦੇਣਯੋਗ ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਤੇਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਯੱਗ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 72

सोऽहं ते दातुमिच्छामि वृणीष्व गुरुदक्षिणाम् । इत्युक्तो मंत्रयामास स भूयो मंत्रिभिः सह ॥ ७० ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਚੁਣ ਲੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 73

गुरोर्निष्कृतिकामोऽय किमयं प्रार्थ्यतां मया । तमूचुर्मंत्रिणो राज्यमशेषं याच्यतामयम् ॥ ७१ ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—“ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤੀ (ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ) ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕੀ ਮੰਗਾਂ?” ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਹੀ ਮੰਗ ਲਵੋ।”

Verse 74

कृताभिः प्रार्थ्यते राज्यमनायासितसैनिकैः । प्राहस्य तानाह नृपः स खांडिक्यो महापतिः ॥ ७२ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਥਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਤ ਰਾਜ ਮੰਗਣ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਮਹਾਪਤੀ ਰਾਜਾ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 75

स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम् । एतमेतद्भंवतोऽत्र स्वार्थ साधनमंत्रिणः ॥ ७३ ॥

ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਮੰਗ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਹੇ ਮੰਤਰੀਓ, ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਵਾਰਥ ਸਾਧਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ—ਇਹੀ ਗੱਲ ਹੈ।

Verse 76

परमार्थः कथं कोऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः । इत्युक्त्वा समुपेत्यैंनं स तु केशिध्वजं नृपम् ॥ ७४ ॥

“ਇੱਥੇ ਪਰਮਾਰਥ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਰਾਜਾ ਕੇਸ਼ਿਧ੍ਵਜ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 77

उवाच किमवश्यं त्वं दास्यसि गुरुदक्षिणाम् । बाढमित्येव तेनोक्तः खांडिक्यस्तमथाब्रवीत् ॥ ७५ ॥

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਜੋਂ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀ ਦੇਵੇਂਗਾ?” ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਂ, ਜ਼ਰੂਰ।” ਤਦ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ।

Verse 78

भवानध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः । यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः ॥ ७६ ॥

ਤੁਸੀਂ ਆਤਮ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੀਣ ਹੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ-ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਯ—ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ ਰਹਿਨੁਮਾਈ—ਮੈਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।

Verse 79

तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय । केशिध्वज उवाच । न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यमकंटकम् ॥ ७७ ॥

ਇਸ ਕਲੇਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੋ ਸਾਧਨ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸੋ। ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਬੋਲੇ—ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਕੰਟਕ-ਰਹਿਤ (ਨਿਰਵਿਘਨ) ਰਾਜ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ?

Verse 80

राज्यलाभाः द्धि नास्त्यन्यत्क्षत्रियाणामतिप्रियम् । खांडिक्य उवाच । केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः ॥ ७८ ॥

ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਬੋਲੇ—ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ, ਸਮਝ ਲੈ; ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹ (ਰਾਜ) ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ।

Verse 81

राज्यमेतदशेषेण यन्न गृघ्रंति पंडिताः । क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् ॥ ७९ ॥

ਪੰਡਿਤ ਲੋਕ ਸਵਾਰਥ ਭੋਗ ਲਈ ਪੂਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਕਸ਼ਤਰੀ ਦਾ ਧਰਮ ਇਹ ਹੈ—ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ।

Verse 82

वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपंथिनाम् । यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया ॥ ८० ॥

ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਧ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਅਸਮਰੱਥ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਅਪਕਾਰ ਤਾਂ ਤੂੰ ਹੀ ਕੀਤਾ।

Verse 83

बंधायैव भवत्येषा ह्यविद्या चाक्रमोज्झिता । जन्मोपभोगलिप्सार्थमियं राज्यस्पृहा मम ॥ ८१ ॥

ਇਹ ਨਾ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਅਵਿਦਿਆ ਹੀ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਅਤੇ ਭੋਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉੱਠੀ ਹੈ।

Verse 84

अन्येषां दोपजानेव धर्ममेवानुरुध्यते । न याच्ञा क्षत्रबंधूनां धर्मायैतत्सतां मतम् ॥ ८२ ॥

ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਧਰਮ ਜਿਵੇਂ ਦੂਜੇ ਲਾਭ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੱਚੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਮੰਗਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ।

Verse 85

अतो न याचित राज्यमविद्यांतर्गतं तव । राज्यं गृध्नंति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः ॥ ८३ ॥

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜ ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਮਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ‘ਵਿਦਵਾਨ’ ਵੀ ਰਾਜ ਲਈ ਲਾਲਚ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 86

अहंमानमह्य पानमदमत्ता न मादृशाः । केशिध्वज उवाच । अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै ॥ ८४ ॥

ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ-ਪਾਨ ਦੇ ਘਮੰਡ ਨਾਲ ਮਸਤ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੈਂ ਤਾਂ ਸੱਚੀ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 87

राज्यं यज्ञांश्च विविधान्भोगे पुण्यक्षयं तथा । तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम् ॥ ८५ ॥

ਰਾਜ, ਅਨੇਕ ਯੱਗ ਅਤੇ ਭੋਗ—ਇਹ ਸਭ ਪੁੰਨ ਦਾ ਖ਼ਰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ; ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਮਨ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸਯੰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 88

श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनंदन । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः ॥ ८६ ॥

ਹੇ ਕੁਲਨੰਦਨ, ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਅਨਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਪੱਕੀ ਮਤਿ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਵਿਦਿਆ ਹੈ।

Verse 89

अविद्यातरुसंन्भूतं बीजमेतद्द्विधा स्थितम् । पंचभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः ॥ ८७ ॥

ਅਵਿਦਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਬੀਜ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਭੂਤਾਤਮਕ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਦੇਹੀ ਮੋਹ ਅਤੇ ਤਮਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਦਾ ਹੈ।

Verse 90

अहमेतदितीत्युञ्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् । आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते ॥ ८८ ॥

ਆਤਮਾ ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਬੁੱਧੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ‘ਮੈਂ ਇਹੀ (ਦੇਹ) ਹਾਂ’ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 91

आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे । कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत् ॥ ८९ ॥

ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਮਯ ਭਾਵ ਕੌਣ ਟਿਕਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਘਰ, ਖੇਤ ਆਦਿ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਦੇਹ ਦੇ ਭੋਗ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।

Verse 92

अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञो ममेदमिति मन्यते । इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च ॥ ९० ॥

ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਸੰਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਮੇਰਾ’ ਦਾ ਭਾਵ ਫੈਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 93

करोति पंडितः स्वाम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः ॥ ९१ ॥

ਪੰਡਿਤ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅਨਾਤਮਾ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਮਾਲਕਾਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਭੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 94

देहं चान्यद्यदा पुंसस्सदा बंधाय तत्परम् । मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदंभसा ॥ ९२ ॥

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ’ ਜਾਂ ‘ਮੇਰਾ’ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਭਾਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਧਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘਰ ਕਾਦੇ-ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਲਿਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 95

पार्थिवोऽयं तथा देहो मृदंभोलेपनस्थितिः । पंचभोगात्मकैर्भोगैः पंचभोगात्मकं वपुः ॥ ९३ ॥

ਇਹ ਦੇਹ ਪਾਰਥਿਵ ਹੈ; ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਭੋਗਿਆ ਜਾ ਕੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਪੰਜ ਭੋਗਾਤਮਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 96

आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वोऽत्र किंकृतः । अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन् ॥ ९४ ॥

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਧਨਵਾਨ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਕਿਉਂ? ਉਹ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 97

मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुंठितः । प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा ॥ ९५ ॥

ਮੋਹ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਜੀਵ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਗਿਆਨ-ਰੂਪੀ ਗਰਮ ਜਲ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਉਹ ਧੂੜ ਧੁਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਿਰਮਲਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 98

तदा संसारपांथस्य याति मोहश्रमः शमम् । मोहश्रमे शमं याते स्वच्छांतःकरणः पुमान् ॥ ९६ ॥

ਤਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਥਕਾਵਟ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਹ-ਸ਼੍ਰਮ ਮਿਟਣ ਨਾਲ ਮਨ-ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਅੰਤਹਕਰਨ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 99

अनन्यातिशयाधारः परं निर्वाणमृच्छति । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः ॥ ९७ ॥

ਜਿਸ ਦਾ ਇਕੋ ਆਸਰਾ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਨਿਰਵਾਣ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਿਰਵਾਣਮਈ ਹੀ ਹੈ—ਗਿਆਨਸਰੂਪ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਬੇਦਾਗ।

Verse 100

दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तुनात्मनः । जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि ॥ ९८ ॥

ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣੇ ਗੁਣ-ਧਰਮ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਅਸਲ ਸੰਗ ਨਹੀਂ—ਕੇਵਲ ਬਰਤਨ ਦੇ ਸੰਗ ਕਰਕੇ ਭਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਤਿਵੇਂ ਹੀ।

Verse 101

शब्दोद्रेकादिकान्धर्मान्करोति हि यथा बुधः । तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः ॥ ९९ ॥

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉੱਚੀ ਬੋਲੀ ਆਦਿ ਵਰਤਾਰਾ ਅਪਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਗ ਕਰਕੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਮਾਨ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।

Verse 102

भजते प्राकृतान्धर्मान्न्यस्तस्तंभो हि सोऽव्ययः । तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव ॥ १०० ॥

ਆਸਰੇ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਸੰਸਾਰਿਕ) ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਵਿਦਿਆ ਦਾ ਬੀਜ ਕਹਿ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 103

क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते ॥ १०१ ॥

ਯੋਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ।