Jyotiṣa-saṅgraha: Varga-vibhāga, Bala-nirṇaya, Garbha-phala, Āyuḥ-gaṇanā

Verse 1

सनंदन उवाच । मूर्द्धास्यबाहुहृत्क्रोडांतर्बस्तिव्यंजसोनखः । जानुजंघांघ्नियुगलं कालांगानि क्रियादयः ॥ १ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਿਰ, ਮੂੰਹ, ਬਾਂਹਾਂ, ਹਿਰਦਾ, ਧੜ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਗੁਹਾ, ਅੰਦਰਲਾ ਬਸਤਿ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਖ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੱਟਣ, ਜੰਘਾਂ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ—ਇਹ ਸਭ ਕ੍ਰਿਆ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਗ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 2

भौमास्फुजिबुधेंदुश्च रविसौम्यसिताः कुजः । गुरुमंदार्किगुरवो मेषादीनामधीश्वराः ॥ २ ॥

ਭੌਮ, ਸ਼ੁਕਰ, ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ; ਸੂਰਜ, ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ; ਅਤੇ ਕੁਜ—ਤथा ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ, ਸ਼ੁਕਰ, ਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ—ਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 3

होरे विषमभेर्केदोः समये शशिसूर्ययोः । आदिपञ्चनवाधीशाद्रेष्काणेशाः प्रकीर्तिताः ॥ ३ ॥

ਹੋਰਾ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਮ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕੇਤੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਹਨ; ਅਤੇ ਦ੍ਰੇਸ਼ਕਾਣ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੰਜ ਅਤੇ ਨੌਵੀਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰੇਸ਼ਕਾਣੇਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 4

पंचेष्टाष्टाद्रिपंचांशा कुजार्कीज्यज्ञशुक्रगाः । ओजे विपर्ययाद्युग्मे त्रिशांशेशाः समीरिताः ॥ ४ ॥

ਪੰਚਾਂਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਧਿਪਤੀ—ਕੁਜ, ਸੂਰਜ, ਸ਼ਨੀ, ਗੁਰੂ, ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ—ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਾਂਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਮ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ ਸਮ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਾਂਸ਼ੇਸ਼ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 5

क्रियणतौलिकर्काद्या मेषादिषु नवांशकाः । स्वभाद्द्वादशभागेशाः षड्र्गं राशिपूर्वकम् ॥ ५ ॥

ਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂਸ਼ ‘ਕ੍ਰਿਆ, ਤੌਲੀ, ਕਰਕ’ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਾਗੇਸ਼ ਆਪਣੀ ਹੀ ਰਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸ਼ਡਵਰਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 6

गोजाश्च कर्कयुग्मेन रात्र्याख्या पृष्टकोदयाः । शेषा दिनाख्यास्तूभयं तिमिः क्रूरः सौम्यः पुमान् ॥ ६ ॥

ਗੋ, ਅਜਾ ਆਦਿ ਅਤੇ ਕਰਕ-ਯੁਗਮ ਦੀ ਜੋੜੀ ਸਮੇਤ ਜੋ ਪਿੱਠ ਵੱਲੋਂ ਉਦੇ (ਪ੍ਰਿਸ਼ਠੋਦਯ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ‘ਰਾਤ-ਰਾਸ਼ੀਆਂ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ‘ਦਿਨ-ਰਾਸ਼ੀਆਂ’; ਅਤੇ ਤਿਮਿ ਦੋਹਾਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਵਾਲਾ—ਕ੍ਰੂਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਸ਼ੁਭ, ਸੌਮ੍ਯ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ, ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 7

पुमान् स्री च क्लीबश्चरस्थिरद्विःस्वभावकाः । मेषाद्याः पूर्वतोदिक्स्थाः स्वस्वस्थानचरास्तथा ॥ ७ ॥

ਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਪੁਰਖ, ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ; ਅਤੇ ਚਰ, ਸਥਿਰ, ਦ੍ਵਿਸ੍ਵਭਾਵ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 8

अजोक्षेणांगनाकीटझषजूका इनादितः । उच्चानि द्वित्रिमनुयुक्तिथीषुभनखांशकैः ॥ ८ ॥

ਇੱਥੇ ਬੱਕਰਾ, ਬੈਲ, ਇਸਤਰੀ, ਕੀੜਾ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਜੂੰ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੋਹਰੇ ਤੇ ਤਿਹਰੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਦੇ ਉਪਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ, ਉੱਚ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 9

तत्तत्सप्तमनीचानि प्राङ्मध्यांत्यांशकाः क्रमात् । वर्गोत्तमाश्चराधेषु भावाद्द्वादश मूर्तिमान् ॥ ९ ॥

ਹਰ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵਾਂ ਅੰਸ਼ ਨੀਚਤਾ (ਕਮਜ਼ੋਰੀ) ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਸ਼ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਹਿਲੇ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਭਾਗਾਂ ਵਜੋਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ। ਚਰ ਆਦਿ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਗੋੱਤਮ ਦੀ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਭਾਵ ਤੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਰਾਂ ਭਾਵ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

सिंहोक्षाविस्रश्चतौ लिकुभाः सूर्यात्रिकोणभम् । चतुरस्रं तूर्यमृत्युत्रिकोणं नवपंचमम् ॥ १० ॥

‘ਸਿੰਘ’ ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ’, ਅਤੇ ‘ਵਿਸ੍ਰਸ਼’ (ਢਿੱਲਾ/ਝੁਕਿਆ ਰੂਪ) — ਇਹ ਚਤੁਸ਼ਟਯ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚਤੁਰਸ੍ਰ ‘ਤੂਰ੍ਯ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੇ ਜਾਣ।

Verse 11

रिःफाष्टषट्कं त्रिकभं केंद्रं प्राक्तुर्यसप्तखम् । नृपादः कीटपशवो बलाढ्याः केंद्रगाः क्रमात् ॥ ११ ॥

ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ, ਅੱਠਵਾਂ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਸਥਾਨ ‘ਰਿਃਫ’ ਸਮੂਹ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੀਜਾ ‘ਤ੍ਰਿਕ-ਭਾਵ’ ਹੈ; ਮੱਧਲੇ ਸਥਾਨ ‘ਕੇਂਦ੍ਰ’ ਹਨ; ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਸ਼ੁਭ ਸਹਾਇਕ ਘਰ ਹਨ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ: ਕੇਂਦ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ-ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਨੀਚ ਦਸ਼ਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਰਿਃਫ ਸਮੂਹ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ-ਆਧੀਨ ਸੇਵਕ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 12

केंद्रात्परं पणफरमापोक्लिममतः परम् । रक्तः श्वेतः शुकनिभः पाटलो धूम्रपांडुरौ ॥ १२ ॥

ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਣਫਰ-ਘਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਇਸ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪੋਕਲਿਮ-ਘਰ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਕ੍ਰਮਵਾਰ—ਲਾਲ, ਚਿੱਟਾ, ਤੋਤੇ ਵਰਗਾ ਹਰਾ, ਪਾਟਲ (ਹਲਕਾ ਗੁਲਾਬੀ), ਧੂੰਏਂ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਪਾਂਡੁਰ (ਫਿੱਕਾ ਪੀਲਾਪਣ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 13

चित्रः कृष्णः पीतपिंगौ बभ्रुः स्वच्छः प्रभाक्रियात् । साम्याशाख्यप्लवत्वं स्याद्द्वितीये वशिरर्कभात् ॥ १३ ॥

ਆਪਣੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਚਿੱਤਰ-ਰੰਗ, ਕਾਲਾ, ਪੀਲਾ-ਪਿੰਗਲ, ਬਭ੍ਰੂ (ਭੂਰਾ) ਜਾਂ ਸਾਫ਼—ਇਹ ਰੂਪ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ, ‘ਅਸ਼ਾਖ੍ਯ’ (ਅਕਥਨੀਯ) ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਪਲਵਤ੍ਵ (ਤਰਣ-ਸ਼ਕਤੀ) ਸੂਰਜੀ ਤੇਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 14

कालात्मार्को मनश्चन्द्रः कुजः सत्वं वचो बुधः । जीवो ज्ञानं सुखं शुक्रः कामो दुःखं दिनेशजः ॥ १४ ॥

ਸੂਰਜ ਕਾਲ-ਆਤਮਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਚੰਦਰਮਾ ਮਨ ਹੈ। ਮੰਗਲ ਸਤ੍ਤਵ-ਬਲ (ਪ੍ਰਾਣ-ਤੇਜ) ਹੈ; ਬੁੱਧ ਵਾਣੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਸੁਖ ਹੈ। ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਨੀ ਕਾਮਨਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਹੈ।

Verse 15

नृपौ रवीन्दू नेतासृक् कुमारो ज्ञः कवीज्यकौ । सचिवो सूर्यजः प्रेष्यो मतो ज्योतिर्विदां वरैः ॥ १५ ॥

ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੋ ਰਾਜੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਮੰਗਲ ਸੈਨਾਪਤੀ; ਬੁੱਧ ਗਿਆਨੀ ਕੁਮਾਰ; ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਦੋ ਕਵੀ-ਆਚਾਰਯ; ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਨੀ ਮੰਤਰੀ; ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਸੇਵਕ—ਇਉਂ ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਦਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 16

ताम्रशुक्लरक्तहरित्पीतचित्रासिता रवेः । वर्णा व अव्यहहरीद्रा शचीकौधिपारवेः ॥ १६ ॥

ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਦੇ ਰੰਗ—ਤਾਂਬਈ, ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ, ਹਰਾ, ਪੀਲਾ, ਚਿੱਤਰਲਾ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵੀ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਅਵ੍ਯਹ-ਹਲਦੀ ਵਰਗਾ ਫਿੱਕਾ ਪੀਲਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਚੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਖੇਤਰ (ਜਲ-ਤੱਤ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰੰਗ।

Verse 17

रविशुक्रारराह्वर्केन्दुविदीज्या दिगीश्वराः । क्षीणेंद्वर्काररविजाः पापा पापयुतो बुधः ॥ १७ ॥

ਸੂਰਜ, ਸ਼ੁਕਰ, ਕੁਜ (ਮੰਗਲ), ਰਾਹੂ, ਚੰਦਰਮਾ, ਬੁੱਧ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘਟਦੇ ਚੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੂਰਜ‑ਮੰਗਲ‑ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਾਪਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬੁੱਧ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

क्लिबौ बुधार्की शुक्रेन्दू स्रियौ शेषा नराः स्मृताः । शिखिभूमिपयोवारिवासिनो भूसुतादयः ॥ १८ ॥

ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਪੁੰਸਕ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ; ਬਾਕੀ ਗ੍ਰਹ ਪੁਰਖ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀਵਾਸੀ, ਭੂਮੀਵਾਸੀ, ਜਲਵਾਸੀ ਅਤੇ ਭੂਸੁਤ (ਮੰਗਲ) ਆਦਿ ਵੀ ਉਸੇ ਭੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਹਨ।

Verse 19

कवीज्यौ कुजसूर्यौ च वेदो ज्ञो वर्णपाः क्रमात् । सौरोंऽत्यजाधिपः प्रोक्तो राहुर्म्लेच्छाधिपस्तथा ॥ १९ ॥

ਕਵੀ (ਸ਼ੁਕਰ), ਇਜ੍ਯ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ), ਕੁਜ (ਮੰਗਲ) ਅਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ੌਰੀ (ਸ਼ਨੀ) ਨੂੰ ਅੰਤ੍ਯਜਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ; ਅਤੇ ਰਾਹੂ ਨੂੰ ਮਲੇਛਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 20

चंद्रार्कजीवाज्ञसितौ कुजार्की सात्त्विकादिकाः । देवतेंद्वग्निरैवलाभूकोसखायोपराधिपाः ॥ २० ॥

ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਬੁੱਧ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਆਦਿ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਕੁਜ (ਮੰਗਲ) ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਹੋਰ ਵੀ ਤੀਖੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਦੇਵਤਾ ਸੋਮ, ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਦੇਵਗਣ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਫਲ ਨਿਯਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 21

वस्रं स्थलं नवं वह्निकहतं मद्यदं तथा । स्फुटितं रवितस्तांम्रं तारे ताम्रपुनिस्तथा ॥ २१ ॥

ਵਿਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜਾ, ਨਵਾਂ ਆਸਨ/ਥਾਂ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਦਾਰਥ, ਅਤੇ ਮਦਿਰਾ ਦਾ ਪਾਤਰ; ਟੁੱਟੇ‑ਫੁੱਟੇ ਬਰਤਨ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂਬਾ, ਅਤੇ ਵਾਰ‑ਵਾਰ ਤਪਾਇਆ ਤਾਂਬਾ—ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਕਾਰਜ ਲਈ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਣਉਚਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 22

हेमकांस्यायसी त्र्यंशैःशिशिराद्याः प्रकीर्तिताः । सौरशुक्रारचंद्रज्ञगुरुषूद्यत्सु च क्रमात् ॥ २२ ॥

ਤਿੰਨ ਅੰਸ਼ ਸੋਨਾ, ਕਾਂਸੀ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਸ਼ਿਸਿਰ ਆਦਿ ਭਾਗ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ, ਸ਼ੁੱਕਰ, ਰਾਹੂ, ਚੰਦਰਮਾ, ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਉਦਿਤ ਹੋਣ॥੨੨॥

Verse 23

त्र्याशत्रिकोणतुर्याष्टसप्तमान्येन वृद्धितः । सौरेज्यारापरे पूर्णे क्रमात्पश्यंति नारद ॥ २३ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ! ਤ੍ਰਿਅੰਸ਼, ਤ੍ਰਿਕੋਣ, ਚੌਥੇ, ਅੱਠਵੇਂ ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਾਧਾ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸੌਰ, ਜਿਆ ਅਤੇ ਆਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਫਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ॥੨੩॥

Verse 24

अयनक्षणघस्रर्तुमासार्द्धशरदो रवेः । कटुतिक्तक्षारमिश्रमधुराम्लकषायकाः ॥ २४ ॥

ਰਵੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਯਨ, ਖ਼ਣ, ਦਿਨ, ਰਿਤੁ, ਮਹੀਨਾ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਵਰ੍ਹਾ—ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਗ ਹਨ। ਅਤੇ ਰਸ—ਕਟੁ, ਤਿਕਤ, ਖ਼ਾਰ, ਮਿਸ਼੍ਰ, ਮਧੁਰ, ਆਮਲ ਅਤੇ ਕਸ਼ਾਇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ॥੨੪॥

Verse 25

त्रिकोणात्सांत्यधाधर्मायुः सुखखोद्यपः सुहृत् । जीवो जीवज्ञौ सितज्ञौ व्यर्का व्याराः क्रमादमी ॥ २५ ॥

ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਆਯੁ, ਸੁਖ, ਉਤ्थਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਯਥੋਚਿਤ ਉੱਦਮ, ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ (ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜੀਵ, ਜੀਵ-ਜਾਣੂ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ (ਸਿਤ) ਤੱਤ-ਜਾਣੂ—ਇਹ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ॥੨੫॥

Verse 26

वींद्वर्का विकुजेंद्वर्काः सुहृदोऽन्येरवेर्धृताः । मिथोधनव्ययायत्रिबंधुव्यापारगः सुहृत् ॥ २६ ॥

ਕੁਝ ਮਿੱਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਦੇ—ਚੰਚਲ ਤੇ ਅਸਥਿਰ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮੇਂ-ਰੂਪੀ ਸੂਰਜ ਦੁਆਰਾ ਧ੍ਰਿਤ (ਥਿਰ) ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਨਾਮ-ਮਾਤਰ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਕਦੇ ਪਰਸਪਰ ਧਨ-ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਤਿੰਨ-ਪੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਵਪਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੨੬॥

Verse 27

ध्येकानुभक्ता मयान् ज्ञात्वा मिश्रीदीत्सहजान्मुने । मत्कालोधिसुहृन्मित्रपूर्वकान्कल्पयेत्पुनः ॥ २७ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੋ ਭਗਤ ਪਛਾਣੇ ਜਾਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫਿਰ ਯੋਗ ਕਾਲ-ਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ-ਆਚਾਰ ਸੁਚੱਜਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 28

स्वोच्चत्रिकोणगेहा प्रनवांशैस्थानजं बलम् । दिक्षु सौम्येज्ययोः सूर्यारयोः सौरे सिताब्जयोः ॥ २८ ॥

ਗ੍ਰਹ ਉੱਚ, ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਵਾਂਸ਼ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਨਜ ਬਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਗਬਲ ਬੁੱਧ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ, ਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ-ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 29

रवाहृतूदगनेन्ये तु वक्रि च समागमे । उत्तरस्था दीप्तकराश्चेष्टा वीर्ययुता मताः ॥ २९ ॥

ਜੋ ਗ੍ਰਹ ਆਪਣੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਉਦੇ ਹੋਣ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਕ੍ਰ (ਪ੍ਰਤਿਗਾਮੀ) ਸੰਯੋਗ ਵੇਲੇ—ਉਹ ਚੇਸ਼ਟਾ-ਬਲ ਵਾਲੇ, ਤੇਜ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਵੀਰਯੁਕਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 30

निशींदुकुजसौराश्च सर्वदा क्षोह्नि चापरे । क्रूराः कृष्णे सिते सौम्याः मतं कालबलं बुधैः ॥ ३० ॥

ਰਾਤ, ਚੰਦਰਮਾ, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਸਦਾ ਕ੍ਰੂਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਘਨ ਪੈਣ ਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੀਖੇ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੌਮ੍ਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਲ-ਬਲ ਹੈ।

Verse 31

सौरारज्ञेज्यशुक्रेंदुसूर्याधिक्यं परस्परम् । पापास्तु बलिनः सौम्या विवक्षाः कण्टकोपगे ॥ ३१ ॥

ਸ਼ਨੀ, ਮੰਗਲ, ਗੁਰੂ, ਸ਼ੁਕਰ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਚਾਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਜਦੋਂ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹ ਬਲਵਾਨ ਹੋਣ, ਤਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹ ਕਾਂਟੇ ਵਰਗੀ ਬਾਧਾ ਨਾਲ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਫਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

क्लीबे तदूशनाद्वापि चंद्रार्कांशसमं जनुः । स्वांशे पापाः परांशस्थाः सौम्यालग्नं वियोनिजम् ॥ ३२ ॥

ਕਲੀਬ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜਨਮ ਤਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ। ਜੇ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਿ ਪਰਾਏ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਣ ਅਤੇ ਲਗਨ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਨਮ ‘ਵਿਯੋਨਿਜ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 33

निर्बलं च तदादेश्यं वियोनेर्जन्म पंडितैः । शीर्षं वक्रगले पादावंसौ पृष्टमुरस्तथा ॥ ३३ ॥

ਪੰਡਿਤ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੀ ਅਸਵਭਾਵਿਕ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਜਨਮ ‘ਨਿਰਬਲ’ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਸਿਰ, ਟੇਢੀ ਗਰਦਨ/ਗਲਾ, ਪੈਰ, ਮੋਢੇ, ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਹਨ।

Verse 34

पार्श्वे कुक्षी त्वपानांघ्री मेढ्रमुष्कौ तथा स्फिजौ । पुच्छं चतुष्पदांगेषु मेषाद्या राशयः स्मृताः ॥ ३४ ॥

ਚੌਪਾਇਆ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਪਾਸੇ ਤੇ ਪੇਟ, ਗੁਦਾ ਤੇ ਲੱਤਾਂ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼, ਨਿਤੰਬ ਅਤੇ ਪੂੰਛ।

Verse 35

लग्नांशाद्ग्रहयुग्दृष्ट्वा वर्णान्बलयुताद्वदेत् । दृक्समानप्रमाणांश्च इष्टे रेखां स्मरस्थितैः ॥ ३५ ॥

ਲਗਨ ਅੰਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮੁਤਾਬਕ ਵਰਣ ਦੱਸਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਾਲੇ ਅੰਸ਼ ਵੀ, ਇੱਛਿਤ ‘ਰੇਖਾ’ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖ ਕੇ, ਠੀਕ ਥਾਂ ਲਿਖੇ ਜਾਣ।

Verse 36

खगत्र्यंशे बलाग्नेगे चरमांशे ग्रहान्विते । वांशे स्थलांबुजः सौरेर्द्वीक्षायोगभवा द्विजाः ॥ ३६ ॥

ਜਦੋਂ ‘ਖਗ’ ਨਾਮਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਅੰਸ਼ ਪਏ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਅੰਸ਼ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਸ਼ੌਰੀ (ਸ਼ਨੀ) ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ‘ਦਵੀਕਸ਼ਾ-ਯੋਗ’ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ‘ਸਥਲਾਂਬੁਜ’ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 37

विप्रलैस्तनुजचंद्रेज्यार्कैस्तरूणां जनिं वदेत् । स्थलांबुभेंदोशकृतश्चेतरेषामुदाहृतः ॥ ३७ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੁਆਰਾ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਉਤਪੱਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਥਲ, ਜਲ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਮਲ ਆਦਿ ਤੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ॥੩੭॥

Verse 38

स्थलांबु च पतिः खेटो लग्नाद्यावन्मिते गृहे । तावंत एव तखः स्थलजा जलजास्तथा ॥ ३८ ॥

ਥਲ ਅਤੇ ਜਲ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਉਹ ਲਗਨ ਤੋਂ ਗਿਣੇ ਹੋਏ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥਲਜ ਅਤੇ ਜਲਜ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਫਲ ਸਮਝੋ॥੩੮॥

Verse 39

अंतःसारा रवौ सौरे दुर्भगाः क्षीरिणो विधौ । भौमे कंटकिनो वृक्षा ईज्ये ज्ञे सफलाफलौ ॥ ३९ ॥

ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦੁર્ભਾਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦੁੱਧੀਆ ਰਸ ਵਾਲੇ; ਮੰਗਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੰਟੇਦਾਰ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਅਧੀਨ ਫਲ-ਫੁੱਲ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ॥੩੯॥

Verse 40

पुष्पिता भार्गवे स्निग्धाश्चंद्रेऽथ कटुकाः कुजे । अशुभर्क्षे शुभः खेटः शुभं वृक्षं कुभूमिजम् ॥ ४० ॥

ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜਦੇ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚਿਕਣੇ, ਕੋਮਲ ਤੇ ਮਨੋਹਰ; ਮੰਗਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੜਵੇ ਤੇ ਤਿੱਖੇ। ਅਸ਼ੁਭ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਸ਼ੁਭ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਉਪਜ (ਫਲ/ਪੈਦਾਵਾਰ) ਅਸ਼ੁਭ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ॥੪੦॥

Verse 41

कुर्याद्विलोमगो वापि स्वांशोक्तपरगैः समम् । कुजेंदुहेतुकं स्त्रीणां प्रतिमासमिहार्तवम् ॥ ४१ ॥

ਕੋਈ ਵਿਰੋਧੀ (ਅਨਿਯਮਿਤ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੀ ਚਲੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰਜੋ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਸਵਾਂਸ਼-ਪਰਾਂਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹਨ॥੪੧॥

Verse 42

नेष्टस्थेज्येऽन्यथास्ते स्त्रीयुंक्तासन्नरेक्षिते । पापयुक्तेक्षिते द्यूने रुषा प्रीत्या शुभग्रहैः ॥ ४२ ॥

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਨਿਸ਼ਟ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਫਲ ਦੇਵੇ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਗ੍ਰਹਿ/ਇਸਤ੍ਰੀ ਰਾਸ਼ੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਭਾਵ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਰੋਸ-ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਰਪਾ ਸਮੇਤ।

Verse 43

शुक्रार्केंदुजैः स्वांशस्थैरीज्य चांगत्रिकोणगे । भवेदपत्यं विप्रेन्द्र पुंसां सद्वीर्यशालिनाम् ॥ ४३ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਂਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਦੋਂ ਚੰਗੇ ਵੀਰਯ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ-ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

अस्रेऽर्केंदो कुजार्की चेत्पुंस्रियोरामयप्रदौ । व्ययखगो युक्तौ चैकदृष्ट्या नृत्युप्रदौ तयोः ॥ ४४ ॥

ਜੇ ਅੱਠਵੇਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੰਗਲ-ਸ਼ਨੀ ਯੁਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਪੁਰਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਯੁਤੀ ਹੋ ਕੇ ਜੇ ਇਕੋ ਸੰਯੁਕਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਉਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਫਲ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 45

शुक्रार्क्रौ मातृपितरौ दिवा नक्तं शशीनजौ । मातृष्वसृपितृव्याख्यौ वा पद्मेजि समे शुभौ ॥ ४५ ॥

ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦਰ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਾਂ, ਹੇ ਪਦਮਜ! ਮਾਸੀ ਅਤੇ ਚਾਚਾ ਵੀ ਜਦੋਂ ਸਮਾਨ (ਬਲ/ਸਥਿਤੀ) ਹੋਣ ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 46

पापदृष्टे शुभे क्षीणे तुंगे वा लग्नगेयमे । क्षीणेंदुकुजसंदृष्टे मृत्युमेत्य गता ध्रुवम् ॥ ४६ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਿ ਪਾਪ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਉੱਚ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਲਗਨ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਪਏ—ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੌਤ ਦਾ ਯੋਗ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 47

युगपद्वा पृथक्सस्थौ लग्नेंदू पापमध्यगौ । यदा तदा गर्भयुता नारी मृत्युमवाप्नुयात् ॥ ४७ ॥

ਲਗਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਜੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਘਿਰ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 48

लग्नांञ्चद्राच्च तुर्यस्थैः पापैर्निधनगे कुजे । नष्टेंदौ कुजरव्योश्च बंधुरिष्पगयोर्मृतिः ॥ ४८ ॥

ਜੇ ਲਗਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ—ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਚੌਥੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਮੌਤ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ; ਚੰਦਰਮਾ ਪੀੜਤ/ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਮੰਗਲ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਜੋੜ ਬਣੇ, ਤਾਂ ਬੰਧੂ ਅਤੇ ਜੀਵਨਸਾਥੀ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

तन्वस्तसंस्थयोर्भौमरव्योः शस्रभवः क्षयः । यन्मासाधिपतिर्नष्टस्तन्मासं संस्रवे त्यजेत् ॥ ४९ ॥

ਜਦੋਂ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ‘ਤਨਵਸਤ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਸਥ’ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਕਾਰਨ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਨਸ਼ਟ/ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਹੀਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਤੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 50

लग्नेंदुगैः शुभैः खेटैस्त्रिकोणार्थास्तभूखगैः । पापैस्त्रिषष्टलाभस्थैः सुखी गर्भो रवीक्षितः ॥ ५० ॥

ਜਦੋਂ ਲਗਨ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਤੇ ਧਨ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹ ਤੀਜੇ, ਛੇਵੇਂ ਤੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ—ਜੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਏ, ਤਾਂ ਗਰਭ ਸੁਖਦ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

ओजभे पुरुषांशेऽर्केज्येंदुलग्नैर्बलान्वितैः । गुर्वर्कौ विषमस्थौ वा युंजन्म प्रवदेत्तदा ॥ ५१ ॥

ਜਦੋਂ ਲਗਨ, ਚੰਦਰਮਾ, ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸਮ ਰਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿਸਮ (ਪੁਰਸ਼) ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹੀ ਨਤੀਜਾ।

Verse 52

युग्मभांशस्थितैस्तैस्तु वक्रेंदुभृगुभिस्तथा । यामस्थानगतैर्वाच्यं स्रियो जन्म मनीषिभिः ॥ ५२ ॥

ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਯੁਗਮ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਣ, ਚੰਦਰ ਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਵਕਰੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਅਤੇ ਯਾਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਬੈਠਣ, ਤਦ ਵਿਦਵਾਨ ਸਤ੍ਰੀ-ਜਨਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 53

द्व्यंगस्था बुधसंदृष्टाः स्वपक्षेय मलंकराः । लग्नं विनौजभावस्थः सौरः पुंजन्मकृत्तथा ॥ ५३ ॥

ਦੁਇ-ਸੁਭਾਵ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਗ੍ਰਹਿ ਜੇ ਬੁੱਧ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਉਣ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਸੂਰਜ ਪੁੱਤਰ-ਜਨਮ ਕਰਾਉਂਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 54

मिथो रवींदूर्ज्ञार्की वा पश्यतः समगं रविः । वक्रो वांगविधू ओजे जज्ञौ युग्मौजसंस्थितौ ॥ ५४ ॥

ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਸਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਓਜ (ਵਿਸ਼ਮ) ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਵਕਰੀ ਗਤੀ ਵਾਲਾ ਚੰਦਰ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਯੁਗਮ-ਓਜ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ।

Verse 55

कुजेक्षितेपुमांशेदुहिता क्लीब जन्मदा । समे सितेन्दू ओजस्था ज्ञारांगोज्या नृवीक्षितौ ॥ ५५ ॥

ਜੇ ਮੰਗਲ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੁੰ-ਅੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਪਏ ਤਾਂ ਧੀ ਜਨਮਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲੀਬਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਤੇ ਚੰਦਰ ਸਮ ਹੋ ਕੇ ਓਜ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤਾਂ ਜਨਮ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁੱਧ-ਸੂਰਜ-ਮੰਗਲ ਯੋਗ ਨਾਲ ਲਗਨ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ-ਜਨਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 56

लग्नेंदुसमगौ युग्मस्थाने वा यमलंकराः । ग्रहोदयस्थान्द्यंगांशान्पश्यति ज्ञे स्वभागगे ॥ ५६ ॥

ਜੇ ਲਗਨ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਹ ਯੁਗਮ/ਦੁਇ-ਸੁਭਾਵ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਯਮਲ-ਲੱਛਣ (ਜੁੜਵਾਂ ਵਰਗਾ) ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਬੁੱਧ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਉਦਯ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

त्रितयं ज्ञांशकाद्युग्मममिश्रैः सममादिशेत् । लग्ने चापांत्यभागस्थे तदंशस्थबलिग्रहैः ॥ ५७ ॥

ਜ੍ਞਾਂਸ਼ਕ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤ੍ਰਯ ਅਤੇ ਯੁਗਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਮ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਲਗਨ ਧਨੁ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਸੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 58

वीर्याढ्यज्ञार्किसदृष्टैः कोशस्थावहवोगिनः । सितारेज्यार्कचंद्रार्किज्ञांगेशोर्केंदवोऽधिपाः ॥ ५८ ॥

ਵੀਰਯ, ਯਜ੍ਞ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਜੋ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਰ ਵਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਭੋਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ—ਉਹ ਅਧਿਪਤੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਵੇਤ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ), ਤਾਰੇ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ, ਸ਼ਨਿਪੁੱਤਰ, ਬੁੱਧ, ਅੰਗਿਰਸ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ-ਸਰੂਪ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 59

मासानां तत्समं वाच्यं गर्बगस्थस्य शुभाशुभम् । त्रिकोमे ज्ञे परैर्नष्टैर्द्विमुखाह्निकपान्वितः ॥ ५९ ॥

ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗਿਆਤਾ ਤ੍ਰਿਕੋਣ-ਯੋਗ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੁਪਤ ਹੋਣ, ਤਦ ਫਲ ‘ਦੁਇਮੁਖਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦਿਨਚਰਿਆ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਪਾਨ ਵਿੱਚ ਬੇਤਰਤੀਬੀ ਸਮੇਤ।

Verse 60

अवागावाटावशुभैर्भसंधिस्थैः प्रजायते । वीरान्सगीश्चदष्टेध्वष्टार्कातभसंहिताः ॥ ६० ॥

ਅਸ਼ੁਭ ਧੁਨੀ-ਸੰਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਸੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਦੂਸ਼ਿਤ ਪਾਠ-ਕ੍ਰਮ ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ ਵੀਰ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਥ ਕੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਵਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 61

आरार्की चेज्यभांशस्थौ सदंतोगर्भकस्तदाः । खर्भेजे भुविमंदारदृष्टे कुब्जस्तु गर्भगः । पर्गुर्मीने यमेद्वारैर्दष्टेथांगेभघसंधिगे ॥ ६१ ॥

ਜਦੋਂ (ਗ੍ਰਹ) ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ, ਤਦ ‘ਸਦੰਤ-ਗਰਭ’ ਨਾਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਖਰਭ’ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭੌਮ ਮੰਦਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਏ ਤਾਂ ਗਰਭਸਥ ‘ਕੁਬਜ’ (ਕੁੱਬੜਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ‘ਪਰਗੁਰ’ ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਯਮ-ਦ੍ਵਾਰ ਪੀੜਤ ਹੋਣ, ਤਦ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 62

पापैर्जडो विधौ गर्भः शुभदृष्टिविवर्जिते । मृगांत्यगे वामनकः सौरेंद्रर्कनिरीक्षिते । धीनयोदपगैस्त्र्यंशैः पापास्तैरसिरोह्रदाः ॥ ६२ ॥

ਜਦੋਂ ਸ਼ਨੀ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਗਰਭਾਧਾਨ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਬੱਚਾ ਜੜ੍ਹ-ਬੁੱਧੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਠਹਿਰੇ ਤਾਂ ਵਾਮਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਧੀਨ-ਯੋਦਪ ਆਦਿ ਪਾਪ ਤ੍ਰਿਅੰਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹ ਸਿਰ ਦੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਰਕਤ-ਵਿਕਾਰ ਵਰਗੇ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 63

रवींदुयुक्ते सिंहेंगे माहेयार्किनिरीक्षिते । नेत्रहीना मिश्रखेटैर्दृष्टे बुद्धुदलोचनाः । व्ययेजो वामनयनं दक्षं सूर्यो विनाशयेत् ॥ ६३ ॥

ਜੇ ਸਿੰਹ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਯੁਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਤੇ ਸ਼ਨੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਏ, ਅਤੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਬਲ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮੰਦ ਨਜ਼ਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਯੋਗ ਵਿਆਯ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਨਸ਼ਟ; ਅਤੇ ਜੇ ਕਾਰਨ ਸੂਰਜ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 64

नेष्टा योगाः शुभैर्दृष्टाः पापाः स्युर्नात्र संशयः । मंदेऽस्ते मंदभांशेंगे निषैकेब्दत्रये जनिः ॥ ६४ ॥

ਜੋ ਯੋਗ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਪਾਪ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਣ ਤਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਨੀ ਅਸਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਲਗਨ ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਏ, ਤਾਂ ਨਿਸੇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 65

द्वादशाब्दे शशिन्येवं सुतावपि विचिंतयेत् ॥ ६५ ॥

ਜਦੋਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ—ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਉਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 66

आधानेंदुद्वादशांशा पापास्तद्राशिभिः पुरः ॥ ६६ ॥

ਗਰਭਾਧਾਨ ਵੇਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਸ਼ ਜੇ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਣ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ (ਪੂਰਵ) ਹੋਣ—ਤਾਂ ਉਹ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 67

शशांके जन्मभागादिद्वि घ्नमिष्टकलाः स्मृताः ॥ ६७ ॥

ਚੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਨਮ-ਭਾਗ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਗਣੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸ਼ੁਭ ਕਲਾਵਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 68

पितुः परोक्षे जन्मस्यादिन्दौ लग्नमपश्यति ॥ ६८ ॥

ਪਿਤਾ ਪਰੋਖ (ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ) ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਨਾ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਲਗਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 69

मध्याद्भ्रष्टेर्के विदेशस्थे जनने नारिजन्म वै । मंदेंगस्थे कुजेस्ते च ज्ञोस्फुजि मध्यगे विधौ ॥ ६९ ॥

ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਜੇ ਸੂਰਜ ਮੱਧ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸਤਰੀ-ਜਨਮ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਨੀ ਅਸ਼ੁਭ ਥਾਂ ਤੇ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਵੀ ਐਸਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਸਫੁਜਿਤ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਯੋਗ ਉਸੇ ਫਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 70

पापांगेब्जे त्रिभागे लौ स्वायगैः सद्भिरुद्गतः । सूर्यस्तद्दृष्टिगो वापि ज्ञेयो ज्योतिर्विदां वरैः ॥ ७० ॥

ਰਾਸ਼ੀ-ਚੱਕਰ ਰੂਪੀ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ‘ਲੌ’ ਨਾਮਕ ਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਸੁਪ੍ਰਸ਼ਿਖਤ ਗਣਕਾਂ ਦੀ ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇ ਸੂਰਜ ਉਗੇ; ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਉਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਜੋਤਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 71

चतुष्पदर्क्षगे भानौ शेर्षैबलयुतैः खगैः । कोशादतौ तु यमलौ जायेते मुनिसत्तम ॥ ७१ ॥

ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਚਤੁਸ਼ਪਦ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਗਰਭ-ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਦੋ ਯਮਲ (ਜੁੜਵਾਂ) ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਸਿਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਖਗ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ।

Verse 72

सार्क्यारसिंहोज्ञाजांसे भांशतुत्यांगनालयुक् । लग्नमिंदुं च सार्केंदुं न पश्यति यदा गुरुः ॥ ७२ ॥

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਲਗਨ ਨੂੰ, ਚੰਦਰ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਸ਼ਨੀ-ਯੁਕਤ ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਸਿੰਹ ਆਦਿ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਬੁੱਧ ਆਦਿ ਦੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਜਾਤਕ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਵਾਸ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 73

सपापगोऽर्को जायो वा परवीर्यप्रसूतिकृत् । पापभस्थौ पापखेटैः सूर्यार्घानत्रिकोणगौ ॥ ७३ ॥

ਜੇ ਸੂਰਜ ਪਾਪ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਾਧੀਨਤਾ (ਜਾਇ-ਭਾਵ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਪਰਾਏ ਪੁਰਖ ਦੇ ਵੀਰਜ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਪ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਿ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਰਘ-ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਤ੍ਰਿਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਹੋਣ ਤੇ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਫਲ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 74

विदेशगः पितावृद्धः खेवा राशिवशात्यये । पूर्ण इंढौ स्वभेशेज्ञे शुभे मुव्यंवुजे तनौ ॥ ७४ ॥

ਜੇ ਜਾਤਕ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵృద్ధ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਲ ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਚੰਦਰਮਾ ਪੂਰਨ, ਸ਼ੁਭ, ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ੀ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤਨੁ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਯੋਗ ਬਣੇ—ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

Verse 75

द्यूनस्थे वा विधौ यातेंगना नारी प्रसूयते । अब्धांगमन्भगः पूर्णे ज्यो वा पश्यति नारद ॥ ७५ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ, ਜੇ ਬੁੱਧ ਦਿਊਨ ਸਥਾਨ (ਸੱਤਵੇਂ ਭਾਵ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਸਤਰੀ ਕਨਿਆ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰ ਦਾ ਅੰਸ਼/ਭਾਗ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਤੇਜਸਵੀ ਜੋਤਿ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

Verse 76

स्वबंलग्नगः सूतिः सलिले नात्र संशयः । पापदृष्टे यमे गुद्यां जन्मांगाजव्ययस्थिते ॥ ७६ ॥

ਜੇ ਲਗਨ ਜਲ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸਵ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਯਮ ਦੀ ਪਾਪ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਵੇ, ਬਿੰਦੂ ਗੁਦ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਅਤੇ ਜਨਮ-ਕਾਰਕ ਵਿਯਯ ਸਥਾਨ (ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 77

कर्कातिलग्नगेशौरेवटे जन्माब्जवीक्षिते । मंदे जन्मगते लग्ने बुधसूर्येंदुवीक्षिते ॥ ७७ ॥

ਜਦੋਂ ਕਰਕ ਲਗਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਲਗਨੇਸ਼ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਜਨਮ ਲਗਨ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਨੀ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਲਗਨ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਏ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 78

क्रीडास्थाने देवगेहेप्यूषरे च क्रमाज्जनिः । श्मशाने लग्नदृगसृग्राम्यस्थानेब्जभार्गवौ ॥ ७८ ॥

ਖੇਡ-ਥਾਂ, ਦੇਵ-ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਬੰਜਰ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ—ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਨੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ/ਫਲਦਾਇਤਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਨਜ਼ਰ ਦੱਸੀਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿੰਡਲੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਦਮਜ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਤੇ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ) ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 79

अग्निहोत्रगृहे जीवोऽर्को भूषाभरणे गृहे । शिल्पालये बुधो जन्म कुर्याद्बलसमन्वितः ॥ ७९ ॥

ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਗਹਿਣੇ-ਸਜਾਵਟ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਬਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪ-ਕਲਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਬਲਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮਰੱਥਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 80

भासमाने सरे मार्गे स्थिरे स्वर्क्षांशगे गृहे । त्रिकोणगज आरार्क्योरस्ते वा सृज्यतेऽम्बया ॥ ८० ॥

ਜਦੋਂ ਸਰੋਵਰ ਚਮਕੇ ਅਤੇ ਰਾਹ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਘਰ ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਅੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਹੋਵੇ; ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਗਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਯਥਾਵਿਧਿ ਗਤੀ/ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਸਤ ਹੋਵੇ—ਤਦ ਅੰਬਾ ਸ਼ੁਭ ਫਲ/ਸੰਤਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 81

गुरुदृष्टे तु दीर्घायुः परं च प्राप्यते पुनः । पापदृष्टे विधौलग्नेऽस्तेकुजे तु विनश्यति ॥ ८१ ॥

ਗੁਰੂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਲਗਨ ਪਾਪ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ—ਬੁੱਧ ਉਦਯ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੁਜ ਅਸਤ/ਦਗਧ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 82

भवे कुजार्क्योः संदृष्टे परहस्तगतः सुखी । पापेद्यतायुर्भवति मासः सार्थैः परैरपि ॥ ८२ ॥

ਜਦੋਂ ਭਵ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕੁਜ ਅਤੇ ਅਰਕ ਪਰਸਪਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਯੋਗ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਸਹਾਇ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਆਯੁ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 83

पितृमातृगेहे जन्म तदधीशबलान्मुने । तरुगेहे शुभे नीचे नैकस्थदृष्टौ लग्नेंदुः ॥ ८३ ॥

ਹੇ ਮੁਨੇ, ਜੇ ਚੌਥੇ ਭਾਵ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਨਮ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਮਾਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਲਗਨੇਸ਼ ਚੰਦਰ ਨੀਚ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ‘ਤਰੂ-ਗ੍ਰਿਹ’ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ਕਈ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਿਰਖਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਿਵਾਸ—ਬਾਗ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਬਸਤੀ—ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 84

एतल्लक्षणसंपन्ना प्रसीतिर्विजने तदा । मंदर्क्षांशे विधौ तुर्ये मंददृष्टेऽब्जगेऽपि वा ॥ ८४ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਤਦੋਂ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਚੰਦਰ ਮ੍ਰਿਦੁ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੰਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬੁਧ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ।

Verse 85

मंदार्चने वा तमसि शयनं नीचगेभुवि । शीर्षे पृष्टोदये जन्म तद्वदेव विनिर्दिशेत् ॥ ८५ ॥

ਜੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੌਣਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਨੀਵੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟਣਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਲਗਨ ‘ਸਿਰ’ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤੇ ‘ਪਿੱਠ’ ਉਦਯ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਫਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 86

चंद्रास्तसुखगः पापैर्मातुः पीडां समादिशेत् । जीर्णोद्धृतं गृहं मंदे सृजि दग्धं न वा विधौ ॥ ८६ ॥

ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਚੰਦਰ ਜੇ ਅਸਤ-ਸੁਖਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਸ਼ਨੀ ਮੰਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤਾ ਘਰ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਵਸ਼ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 87

काष्टाढ्यमदृढं सूय बहुशिल्पयुतं बुधे । चित्रयुक्तं नवं शुक्रे दृढे रम्ये गुरौ गृहम् ॥ ८७ ॥

ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਘਰ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਹੀਂ; ਬੁੱਧ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ; ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੇ ਰਮਣੀਕ ਗ੍ਰਿਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 88

धटाजकर्क्यलिघटे पूर्वे ज्ञेज्यगृहे ह्युदक् । वृषे पश्चान्मृगे सिंहे दक्षिणे वसतिर्भवेत् ॥ ८८ ॥

ਕੁੰਭ, ਮੇਸ਼, ਕਰਕ, ਤੁਲਾ ਅਤੇ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਸੇਬੇ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਦਿਸ਼ਾ ਪੂਰਬ ਹੈ (ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ)। ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਲਈ ਪੱਛਮ; ਅਤੇ ਮਕਰ ਤੇ ਸਿੰਘ ਲਈ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਸਣ ਯੋਗ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 89

गृहप्राच्यादिगौ द्वौ द्वौ व्द्यंगाः कोणेष्वजादयः । पर्यंके वास्तुवत्पादास्रिषदंकांत्यराशयः ॥ ८९ ॥

ਗ੍ਰਿਹ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਆਦਿ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ (ਅੰਗ/ਦੇਵਤਾ) ਦੋ-ਦੋ ਕਰਕੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ; ਕੋਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਾ ਆਦਿ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਮੱਧਲੇ ਪਰਯੰਕ ਉੱਤੇ ਵਾਸਤੂ-ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਦ—ਆਸਨ, ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ੀ-ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹਨ।

Verse 90

चंद्रागांतरगैः खेटैः सूतिकाः समुदाहृताः । चक्राद्धि बहिरंतश्च दृश्यादृश्योपरेऽन्यथा ॥ ९० ॥

ਚੰਦਰ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿ-ਸੰਕੇਤ ਉਪਜਣ, ਉਹ ‘ਸੂਤਿਕਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਚੱਕਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਜਾਂ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ, ਕਦੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ—ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 91

लग्राशयसमानांगोबालिखेटंसमोपि वा । चंद्रनंदांशवद्वर्णः शीर्षाद्यंगविभाग युक् ॥ ९१ ॥

ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਲਗਨ ਰਾਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਸੁਗਠਿਤ ਤੇ ਸਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਮਤੋਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਮਨੋਹਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗ-ਪ੍ਰਤਿਅੰਗ ਦੀ ਵੰਡ ਸੁਚੱਜੀ ਹੈ।

Verse 92

शीर्षकं दक्श्रवे नासा कपोलहनवो मुखम् । कंठांसपार्श्वहृद्द्वोषः क्रोडंनाभिश्च बास्तिकाः ॥ ९२ ॥

ਸਿਰ, ਸੱਜਾ ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਗੱਲ੍ਹ ਤੇ ਜਬੜੇ ਅਤੇ ਮੂੰਹ; ਗਲਾ, ਮੋਢੇ, ਪਾਸੇ, ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ; ਪੇਟ, ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਮੂਤਰਾਸ਼ਯ—ਇਹ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਗ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 93

शिंश्नापाते च वृषणौ जघने जानुनी तथा । जंघेपादौ चोभघयत्र त्र्यंशैः समुदितैर्वदेत् ॥ ९३ ॥

ਲਿੰਗ ਦੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ; ਨਿਤੰਬਾਂ ਅਤੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਵਿੱਚ; ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਹਰ ਥਾਂ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਾਪ/ਸਥਿਤੀ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 94

पापयुक्ते व्रणस्तस्मिन्नंगे लक्ष्म च तद्युते । स्वर्क्षांशे स्थिरयुक्ते तु नैज आगंतुकोऽन्यथा ॥ ९४ ॥

ਜੇ ਪਾਪ-ਸੂਚਕ ਲੱਛਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੋਈ ਦੇਹ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਨੈਜ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ‘ਆਗੰਤੁਕ’।

Verse 95

मंदेऽनिलाश्मजो भौमे विषशस्राग्निजो बुधे । भुजेऽर्के काष्टपशुजो जेतुः श्रृंग्यजयोनिजः ॥ ९५ ॥

ਸ਼ਨੀ ਲਈ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਨਿਮਿਤ; ਮੰਗਲ ਲਈ ਧਰਤੀ ਤੋਂ; ਬੁੱਧ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ; ਗੁਰੂ ਲਈ ਸੂਰਜ, ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ; ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਲਈ ਸਿੰਗ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਨਿਮਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 96

यस्मिन्संज्ञास्रयः खेटा अंगेस्युस्तत्र निश्चितम् । व्रणोशुभकृतः पृष्टेतनौ राशिसमाश्रिते ॥ ९६ ॥

ਜਿਸ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੇ ਸੰਕੇਤਿਤ ਆਸਨ ਵਜੋਂ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੁਭ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਤਨੁ’ ਸੰਕੇਤ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਆਸ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫਲ ਪਿੱਠ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 97

तिलकृन्मसकृदष्टसौम्यैर्युक्तश्च लक्ष्मवान् । चतुरस्रः पिंगदृक् च पैत्तिकोऽल्पकचो रविः ॥ ९७ ॥

ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸ਼ੁਭ ਤਿਲ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅੱਠ ਸੌਮ੍ਯ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ-ਸੰਪੰਨ ਮਨੁੱਖ ‘ਰਵੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਚਤੁਰਸ੍ਰ, ਅੱਖਾਂ ਪਿੰਗਲ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪਿੱਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਕੇਸ ਵਿਰਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 98

वृतो वातकफी प्राज्ञो मंदवाक् शुभदृक् शशी । क्रृरदृक्तरुणो भौमः पैत्तिकश्चपलस्तथा ॥ ९८ ॥

‘ਸ਼ਸ਼ੀ’ (ਚੰਦਰਮਾ) ਗੋਲਾਕਾਰ, ਵਾਤ-ਕਫ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਮੰਦ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਭੌਮ’ (ਮੰਗਲ) ਕ੍ਰੂਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ, ਤਰੁਣ, ਪਿੱਤ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 99

त्रिधानुपवृतिर्हास्यरुचिज्ञः श्लिष्टवाक्तथा । पिंगके श्लक्षणो दीर्घः कफीधीमान्गुरुर्मतः ॥ ९९ ॥

ਜਿਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਹਾਸੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਰੁਚਿਕਰ ਹੈ ਜਾਣੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਸੰਬੱਧ ਤੇ ਪਰਿਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਹੋਵੇ; ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਿੰਗਲ, ਦੇਹ ਸੁਡੌਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਕਦ ਲੰਮਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਫ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੀਖੀ—ਉਹੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 100

सुवपुर्लोचनः कृष्णवक्रकेशो भृगुः सुखी । दीर्घः कपिलदृड्भंदो निलीखरकचोलसः ॥ १०० ॥

ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਦੇਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੰਮਾ, ਕਪਿਲ ਵਰਣ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨੀਲੀ ਰੇਖਾ ਤੇ ਚੂੜਾ-ਕੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 101

स्नाय्वस्थिरक्तत्वक्शुक्रवसामज्जास्तु धातवः । मंदार्कचंद्रसोम्यास्पुजिज्जीवकुभुवः क्रमात् ॥ १०१ ॥

ਧਾਤੂ ਹਨ—ਸਨਾਯੂ, ਅਸਥੀ, ਰਕਤ, ਤ੍ਵਚਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਵਸਾ ਅਤੇ ਮੱਜਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੰਦਾ, ਅਰਕ (ਸੂਰਜ), ਚੰਦਰ, ਸੋਮ੍ਯਾ, ਪੂਜੀ, ਜੀਵਕ ਅਤੇ ਭੁਵ ਹਨ।

Verse 102

चंद्रांगपापैर्भांत्यस्थैः सेंवुपापचतुष्टयैः । चक्रपूर्वापरे पापसौम्यैः कीटतनौ मृतिः ॥ १०२ ॥

ਚੰਦਰ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਪ-ਸਮੂਹ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਪੂਰਵ-ਅਪਰ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਕਹੇ ਪਾਪਾਂ ਕਰਕੇ—ਜੀਵ ਕੀੜੇ ਦੀ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 103

उदयास्तगतौ पापौ चंद्रः क्रूरयुतैः शुभैः । न चेद्दृष्टस्तदा मृत्युर्जातस्य भवति ध्रुवम् ॥ १०३ ॥

ਜੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਉਦਯ ਅਤੇ ਅਸਤ—ਦੋਵੇਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਨਵਜਾਤ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

Verse 104

क्षीणेऽब्जे व्ययगे पापैर्लग्नाष्टस्थैः शुभा न चेत् । केंद्रेषु वाब्जोसंयुक्तः स्मरांत्यमृतिलग्नगः ॥ १०४ ॥

ਜੇ ‘ਅਬਜ’ (ਸ਼ੁਕਰ) ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਲਗਨ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਸ਼ੁਕਰ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਲਗਨ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਿਮਰਨ-ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 105

केंद्राद्या हस्त सन्खेटैरदृष्टो मृत्युदस्तथा । षष्टेमेब्जेऽसदृष्टेसद्यो मृत्युः शुभेक्षिते ॥ १०५ ॥

ਜੇ ਕੇਂਦਰ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹੱਥ-ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਗ੍ਰਹਿ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ/ਸਹਾਰੇ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਯੋਗ ਮੌਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 6ਵੇਂ ਅਤੇ 11ਵੇਂ ਭਾਵ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਮੌਤ; ਪਰ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫਲ ਮੰਗਲਮਈ।

Verse 106

समाष्टके मिश्रखेटैर्दृष्टे मृतिः शिशोः । क्षीणेब्जेंगे रन्ध्रकेन्दे पापे पापान्तरस्थिते ॥ १०६ ॥

ਜੇ ਅੱਠਵੇਂ ਭਾਵ ਉੱਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਗ੍ਰਹ ਜਲ ਰਾਸ਼ੀ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹ ਅੱਠਵੇਂ (ਰੰਧ੍ਰ) ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਮੌਤ ਦਾ ਲੱਛਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 107

भूद्यूननिधने वाब्जे लग्नेऽप्येवं शिशोर्मृतिः । पापैश्चन्द्रास्तगैर्मात्रा सार्द्धं सदृष्टिमंतरा ॥ १०७ ॥

ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਜੇ ਚੰਦਰਮਾ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੁੰਭ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਯੋਗ ਬਣਨ, ਤਾਂ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਅਸਤ ਹੋ ਕੇ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 108

शुभादृष्टे भान्त्यगेब्जे त्रिकोणोपरतैः खलैः । सग्नस्थे वा विधौपापैरस्तस्थैर्मृतिमाप्नुयात् ॥ १०८ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਜਾਵੇ; ਜਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਐਸੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 109

ग्रस्तेऽब्जेऽसद्भिरष्टस्थै सृज्यवात्मजयोर्मृतिः । लग्ने रवौ तु शस्रेण सवीर्यासद्भिरष्टगैः ॥ १०९ ॥

ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਗ੍ਰਸਤ (ਗ੍ਰਹਣ-ਗ੍ਰਸਤ) ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਜਾਤਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਹੋਵੇ ਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੌਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 110

कर्केन्द्वीज्ययुते लग्ने केंद्रे सौम्ये च भार्गवे । शषैस्त्र्यरीशगैरायुरमितं भवति ध्रुवम् ॥ ११० ॥

ਜਦੋਂ ਕਰਕ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਯੁਕਤ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਐਸੇ ਗ੍ਰਹ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਆਯੁ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ, ਅਮਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 111

वंर्गोत्तमे मीनलग्ने वृषेऽब्जे तत्त्वलिप्सिके । स्वतुंगस्थेष्वशेषेषु परमायुः प्रकीर्तितम् ॥ १११ ॥

ਜਦੋਂ ਮੀਨ ਲਗਨ ਵਰਗੋਤਮ ਹੋਵੇ, ਚੰਦਰਮਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਤੱਤ੍ਵ-ਲਿਪਸਾ (ਸੱਚੇ ਤੱਤ੍ਵ ਦੀ ਲਾਲਸਾ) ਦਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ—ਤਾਂ ਪਰਮ ਆਯੁ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 112

शुभैर्दृष्टः सवीर्योगे केंद्रस्थे चायुरर्थदः । स्वच्चोब्जे स्वर्क्षगैः सौम्यैः सवीर्येंगाधिपे तनौ ॥ ११२ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਯੁ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ੀ ਜਾਂ ਉੱਚ ਵਿੱਚ ਸੌਮ੍ਯ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਲਗਨਾਧਿਪਤੀ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 113

षष्ट्यब्दकेंद्रसौम्येभेष्टशुद्धे सप्ततिर्गुरौ । मूलत्रिकोणगैः सौम्यैर्गुरो स्वोच्चसमन्विते ॥ ११३ ॥

ਜਦੋਂ ਸ਼ਸ਼ਟ੍ਯਬਦ-ਬਿੰਦੂ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਪਤਤੀ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੇ ਮੂਲਤ੍ਰਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਨਾਲ ਵੀ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 114

लग्नाधिपे बलयुतशीत्यब्दं त्वायुरीरितम् । सवीर्ये सत्सु केंद्रेषु त्रिंशच्छुद्धियुतेऽष्टमे ॥ ११४ ॥

ਜੇ ਲਗਨਾਧਿਪਤੀ ਬਲਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਯੁ ਅੱਸੀ ਵਰ੍ਹੇ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਵੀਰਯਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿੰਸ਼ਤ-ਸ਼ੁੱਧੀ (ਬਲਮਾਨ) ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਆਯੁ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 115

लयेशे धर्मगेजीवेष्टस्थे क्रूरक्षिते जिताः । लग्नाष्टमेशावष्टस्थौ भाब्दमायुः करौ मतौ ॥ ११५ ॥

ਜਦੋਂ ਲਯੇਸ਼ (ਸ਼ਨੀ) ਧਰਮ ਭਾਵ (ਨੌਵੇਂ) ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਗੁਰੂ ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਗਲ ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਲਗਨੈਸ਼ ਤੇ ਅੱਠਮੈਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ—ਤਾਂ ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਯੁ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 116

लग्नेऽशुभेज्यौ ग्लौदृष्टौ मृत्यौ कश्चन चाकृतिः । धर्मांगस्थेशनौ शुक्रे केंद्रेऽब्जे व्ययधर्मगे ॥ ११६ ॥

ਜੇ ਲਗਨ ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਗੁਰੂ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੂਰ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਜੇ ਸ਼ਨੀ ਧਰਮਾਂਗ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਕਰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਵ੍ਯਯ (ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ) ਤੇ ਧਰਮ (ਨੌਵੇਂ) ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ-ਲક્ષણ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 117

शताब्दं गीष्पतौ कर्के कटकस्थसितेज्ययोः । लयेशेंगे शुभैर्हीनेऽष्टमे रवाब्धिमितं वयः ॥ ११७ ॥

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਕਰਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੋਵੇਂ ਕਰਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਲਗਨੇਸ਼ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਆਯੁ ਕੇਵਲ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 118

लग्ने शेष्टमगेष्टेशे तनुस्थे पंचवत्सरम् । कवीज्ययोगे सौम्याब्जौ लग्ने मृत्यौ च स्वेषवः ॥ ११८ ॥

ਜੇ ਲਗਨੇਸ਼ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਘਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਦੋਵੇਂ ਦੇਹ-ਸਥਾਨ (ਲਗਨ) ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਆਯੁ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ੁੱਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਲਗਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 119

एतद्योगजमायुः स्यादथ स्पष्टमुदीयते । सूर्याधिक बले पैंडं निसर्गाञ्च विधोर्बले ॥ ११९ ॥

ਇਹ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਆਯੁ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਪਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦਾ ਬਲ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੈੰਡ (ਗਣਿਤ) ਆਯੁ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰ ਦਾ ਬਲ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਿਸਰਗ (ਸੁਭਾਵਿਕ) ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 120

अंशायुः सबले लग्ने तत्साधनमथो श्रृणु । गोब्जास्तत्त्वतिथी सूर्यास्तिथिः स्वर्गा नखाः क्रमात् ॥ १२० ॥

ਜਦੋਂ ਲਗਨ ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਯੁ (ਅੰਸ਼ਾਯੁ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੁਣੋ—ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਗੋ’, ‘ਅਬਜ’, ‘ਤੱਤਵ’, ‘ਤਿਥੀ’, ‘ਸੂਰਜ’, ‘ਤਿਥੀ’, ‘ਸਵਰਗ’ ਅਤੇ ‘ਨਖ’ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਲਗਾਤਾਰ ਅੰਕ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 121

नखा विधुर्द्वावंकाश्च धृतिः स्वाक्षिखमार्गणाः ॥ १२१ ॥

‘ਨਖ’ ਸ਼ਬਦ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; ‘ਦ੍ਵੌ’ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਦੀ ਸੰਖਿਆ। ‘ਧ੍ਰਿਤੀ’ ਅਰਥ ਸਥਿਰਤਾ; ‘ਸਵਾਕ੍ਸ਼ੀ’ ਅਰਥ ਆਪਣੀ ਅੱਖ; ਅਤੇ ‘ਮਾਰਗਣਾ’ ਅਰਥ ਰਾਹ ਦੀ ਖੋਜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 122

पिंडे निसर्गे रवोच्चे नो ग्रहः षट्भाल्पको यदा । चक्रशुद्धस्तदा ग्राह्येस्यांशा आयुषिसंमताः ॥ १२२ ॥

ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ-ਨਿਸਰਗ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਉੱਚ ਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਛੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਜਾਤਕ-ਚੱਕਰ ‘ਸ਼ੁੱਧ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਯੁ-ਨਿਰਣੇ ਲਈ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 123

अंशोनाः शंत्रुभे कार्या ग्रहं वक्रगतिं विना । मंदशुक्तौ विनार्द्धोना ग्रहस्यास्तंगतस्य च ॥ १२३ ॥

ਅਸ਼ੁਭ/ਸ਼ਤਰੂ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਫਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਘਟਿਆ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਉਹ ਵਕਰੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਮੰਦ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਸਤ (ਅਦ੍ਰਿਸ਼/ਦਗਧ) ਹੋਣ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅੱਧੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 124

हानिद्वयेऽधिकाः कार्या यदा क्रूरस्तनौ तदा । विहायारीनंशाद्यैर्हन्यादायुर्लवान् भजेत् ॥ १२४ ॥

ਜੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਘੱਟ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕ੍ਰੂਰ ਸ਼ਤਰੂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰੇ, ਤਦ ਸੰਕੋਚ ਛੱਡ ਕੇ ਐਸੇ ਸ਼ਤਰੂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਆਯੁ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 125

भगणांशैर्लब्धहीनास्तेषां कार्या विचक्षणैः । पापस्यांशाः समग्रोना सौम्यस्यार्द्धविवर्जिताः ॥ १२५ ॥

ਗ੍ਰਹਿ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਾਨ ਵਿਵੇਕੀ ਲੋਕ ਕੱਢਣ। ਪਾਪ-ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਸ਼ ਪੂਰੇ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਪਰ ਘਟਾ ਕੇ; ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ-ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਸ਼ ਅੱਧਾ ਛੱਡ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੇ।

Verse 126

स्पष्टास्तेंशाः खषट्त्र्यासा गुणयित्वा स्वकैर्गणैः । वर्षाणि शेषमर्कध्नं हारात्संमासकाः स्मृताः ॥ १२६ ॥

ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸੇ ਗਏ ਉਹ ਅੰਸ਼ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਣਕਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼ ਬਚੇ, ਉਹੀ ਸਾਲ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਅਰਕਧਨ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹੇ, ਉਹ ਹਾਰ (ਭਾਜਕ) ਤੋਂ ਗਿਣੇ ਹੋਏ ਮਹੀਨੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 127

तच्छेषश्च त्रिगुणितः तेनैवाप्तं दिनानि च । शेषे षष्ट्या हते भक्ते हारेण घटिकादिकम् ॥ १२७ ॥

ਉਸ ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸੇ ਨਾਲ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਚੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਸੱਠ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਭਾਜਕ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇਣ ਤੇ ਘੜੀਕਾ ਆਦਿ ਸੁਖਮ ਸਮਾਂ-ਮਾਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 128

हित्वा भाज्यंगभागादीन्कलीकृत्य खखाक्षिभिः । भजेद्वर्षाणि शेषे तु गुणिते द्वादशादिभिः ॥ १२८ ॥

ਭਾਜ੍ਯ ਦੇ ਅੰਗ-ਭਾਗ ਅਤੇ ਭਿੰਨ ਅੰਸ਼ ਆਦਿ ਛੱਡ ਕੇ, ‘ਖ-ਖ-ਅਖ਼ਸ਼ਿ’ ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਕਲਿਯੁਗ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਸਾਲ ਗਿਣੇ। ਜੇ ਬਾਕੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿ ਗੁਣਕਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰੇ।

Verse 129

द्विसप्तांशे च मासादिलग्रायुर्जायते स्फुटम् । अशायुषी सलग्नानां खेटानामंशका हृताः ॥ १२९ ॥

ਦ੍ਵਿਸਪਤਾਂਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਸਮੇਤ ਆਯੁ ਸਾਫ਼ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਲਗਨ ‘ਅਸ਼ਾਯੁਸ਼ੀ’ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯਤ ਅੰਸ਼ ਘਟਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 130

खयुगैरायुरंशाः स्युस्तत्संस्कारं वदामि ते । ग्रहनलग्नं षड्रात्यं चेत्संस्कारोऽन्यथा नहि ॥ १३० ॥

ਖਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਆਯੁ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ ਜੇ ਲਗਨ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕੇ ਤਾਂ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 131

तदंशः स्वाग्नयो भक्ता लब्धोनोभूर्गुणो भवेत् । यदैकाल्यं तदास्तांशाः स्वाग्र्याप्तोना च भूर्गुणः ॥ १३१ ॥

ਜੇ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਅਗਨੀਆਂ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਲਿਆ ਜਾਂ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੁੰਨ ਬਹੁਤ ਨਹੀਂ ਵਧਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੋ ਇਕ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਪਣ (ਐਕਾਲ੍ਯ) ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਬਹੁਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 132

सौमयस्यार्द्धेन पापस्य समग्रेणेति निश्चयः । गुमकध्नाश्चायुरंशाः संस्कारोऽयमुदाहृतः ॥ १३२ ॥

ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਸੌਮ੍ਯ-ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੱਧੇ ਫਲ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਪੂਰਨ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖ਼ਯ ਆਦਿ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਯੁ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੰਸਕਾਰ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥੧੩੨॥

Verse 133

आयुरंशकलाभक्ताद्विंशत्याब्दा इनाहतम् । शेषं द्विशतभक्तं स्युर्मासाः शेषा दिनादिकम् ॥ १३३ ॥

ਆਯੁ ਨੂੰ ਅੰਸ਼-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਜੋ ਭਾਗਫਲ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀਹ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬਚੇ ਹੋਏ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੋ ਸੌ ਨਾਲ ਭਾਗ ਦੇਣ ਤੇ ਭਾਗਫਲ ਮਹੀਨੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੋ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਉਹ ਦਿਨ ਆਦਿ (ਸੂਖਮ ਮਾਪ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥੧੩੩॥

Verse 134

लग्नायुरंशास्त्रिगुणा दिग्भिक्ता स्युः समास्ततः । शेषेऽर्कादिगुणे भक्ते दिग्भर्मासादिकं भवेत् ॥ १३४ ॥

ਲਗਨ ਅਤੇ ਆਯੁ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਰ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰਨ ਤੇ ਕੁੱਲ ਮਾਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬਚੇ ਹੋਏ ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਆਦਿ (ਗ੍ਰਹ-ਕਾਰਕ) ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰਨ ਤੇ ਦਿਗਭਾਗ ਆਦਿ ਵਿਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ॥੧੩੪॥

Verse 135

सबलेंगेभतुल्याब्दैर्युतमायुर्भवेत्स्फुटम् । अंशद्विध्नमक्षांशं मासाः खत्र्यादिसंगुणात् ॥ १३५ ॥

ਜੇ ਕਾਰਕ ਬਲਵਾਨ ਹੋਣ ਤਾਂ ਗਿਣੀ ਹੋਈ ਆਯੁ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਹਰਾ ਕਰ ਕੇ ‘ਖ’ ਆਦਿ ਨਿਯਤ ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜਾ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ॥੧੩੫॥

Verse 136

शेषा दिनादिकं योज्यं नैतत्पिंडनिसर्गयोः । लग्नार्कचन्द्रमध्ये तु यो बली तद्दशा पुरा ॥ १३६ ॥

ਜੋ ਸ਼ੇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਉਹ ਦਿਨ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਨਿਸਰਗ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਲਗਨ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਪਹਿਲਾਂ ਚਲਾਈ ਜਾਵੇ॥੧੩੬॥

Verse 137

ततः केंद्रादिगानां तु द्वित्र्यादौ सबलस्य च । बह्वायुर्यो वीर्यसाम्येर्काद्युतस्य प्राक् याचकः ॥ १३७ ॥

ਫਿਰ ਕੇਂਦਰ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਦੂਜਾ, ਤੀਜਾ ਆਦਿ ਬਲਵਾਨ ਹੋਣ ਤਾਂ ਆਯੁ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦ ਬਲ ਸਮਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਦੈ ਹੋਵੇ ਉਹੀ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਫਲਦਾਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 138

षड्वर्गार्द्धस्य त्रिंशस्य त्रिकोणगश्च स्मरगः । सप्तमासस्य तूर्यस्य चतुरस्रगतस्य च ॥ १३८ ॥

ਛਡਵਰਗ ਦੇ ਅੱਧ ਰੂਪ ਤ੍ਰਿੰਸ਼ਾਂਸ਼ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ‘ਸਮਰਗ’ (ਕਾਮ-ਸੰਬੰਧੀ) ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤੂਰ੍ਯ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਸਪਤਮਾਂਸ਼ ਚਤੁਰਸ੍ਰ (ਚੌਕੋਰ) ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 139

क्रमः केंद्रादिकोऽत्रापि द्वित्र्यादौ सबलस्य च । पाकपस्याब्धिनागाश्च ह्यर्णवा सहगस्य च ॥ १३९ ॥

ਇੱਥੇ ਵੀ ਕ੍ਰਮ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜੇ, ਤੀਜੇ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ-ਬਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਲ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ‘ਪਾਕ’ (ਪਰਿਪਕਵਤਾ) ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਨਾਗਰਾਜ, ਅਰਣਵ ਆਦਿ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੇ ਸਹਗ ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 140

त्रिकोणस्थस्य चाष्टाक्षिसूर्याद्यूनगतस्य च । तुर्याष्टगस्य तु स्वर्गा गुणकाः परिकीर्तिताः ॥ १४० ॥

ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ‘ਅਸ਼ਟਾਕ੍ਸ਼ੀ’ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਗਤੀ ਵਾਲੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਕ ‘ਸਵਰਗ’ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 141

दशागुणैर्हता भक्त्या गुणैक्येन समागताः । शेषेऽर्कादिहते भक्ते मासाद्यैक्येन नारद ॥ १४१ ॥

ਜਦ ਭਗਤੀ ਦਸ-ਗੁਣੀ ਵਿਖੇਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਰਹੀ ਭਗਤੀ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਲ ਸੜਨ ਵਾਂਗ ਘਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਨਾਰਦ, ਮਹੀਨੇ ਅੰਦਰ ਪੂਰਨ ਏਕਤਵ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 142

अंतर्दशासु विदशास्तासु चोपदशास्तथा । दशेशमित्रस्वोच्चक्षंगोब्जोब्ध्येकाद्रिवृद्धिगः ॥ १४२ ॥

ਅੰਤਰਦਸ਼ਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਪਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੇ ਦਸ਼ਾ-ਸਵਾਮੀ ਮਿੱਤਰ ਰਾਸ਼ੀ, ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ੀ, ਉੱਚ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਧਾ ਤੇ ਉੱਨਤੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 143

शुभगो यद्भगस्तद्भिस्न्वादिस्थेन तद्धिकृत् । प्रोक्तेतरस्थानगतस्तत्तद्भावक्षयं करः ॥ १४३ ॥

‘ਸ਼ੁਭਗ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ‘ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ’ ਹੈ। ਪਰ ਉਹੀ ਸ਼ਬਦ ਸਨ੍ਵਾਦਿ-ਗਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਕਰਤਾ-ਵਾਚਕ ਬਣਦਾ ਹੈ—‘ਉਹ ਜੋ ਉਹ ਫਲ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ’। ਅਤੇ ਜੇ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਪਦ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸੇ ਭਾਵ ਦਾ ਘਟਾਉ ਜਾਂ ਨਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 144

खगस्य यद्भवेद्द्रव्यं भावभे क्षणयोगजम् । जीविकादिफलं सर्वं दशायां तस्य योजयेत् ॥ १४४ ॥

ਗ੍ਰਹ ਦੇ ਭਾਵ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਛਣਿਕ ਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਧਨ-ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ—ਜੀਵਿਕਾ ਆਦਿ ਸਭ—ਉਹ ਉਸੇ ਗ੍ਰਹ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 145

विशन्यापदशायां यो वैरिदृष्टो विपत्तिकृत् । शुभमत्रेक्षितश्चेष्टसद्वर्गस्थश्च यो ग्रहः ॥ १४५ ॥

ਅਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਆਪਦ-ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗ੍ਰਹ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹੀ ਗ੍ਰਹ ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਡਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 146

तत्काले बलवानापन्नाशकृत्समुदाहृतः । यस्याष्टवर्गजं चापि फलं पूर्णशुभं भवेत् ॥ १४६ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ‘ਆਪੰਨਾਸ਼ਕ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬਲਵਾਨ ਉਪਾਅ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਅਸ਼ਟਵਰਗ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 147

यश्च मूर्तितनुग्लावो वृद्धिगः स्वोच्चभस्थितः । स्वत्रिकोणसुहृद्भस्थस्तस्य मध्यमसत्फलम् ॥ १४७ ॥

ਜੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇਹ-ਬਲ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ੀ, ਉੱਚ ਰਾਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੱਧਮ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 148

श्रेष्ठं शुभतरं वाच्यं विपरीतगतस्य तु । नेष्टमुत्कटमिष्टं तु स्वल्पं ज्ञात्वा बलं वदेत् ॥ १४८ ॥

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਪਰੀਤ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਤੇ ਅਤਿ ਮੰਗਲਮਈ ਬਚਨ ਕਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਪ੍ਰਿਯ ਜਾਂ ਕਠੋਰ ਗੱਲ ਨਾ ਕਹੋ; ਆਪਣੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਾਕਤ ਜਾਣ ਕੇ ਨਰਮ ਤੇ ਸੰਯਮਿਤ ਬੋਲੋ।

Verse 149

चरे सन्मध्यदुष्टाभ्यामंगभंगे विपर्ययात् । स्थिरे नेष्टष्टमध्या च होरायास्त्र्यं शकैः फलम् ॥ १४९ ॥

ਚਲ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰਾ ਦੇ ਫਲ ਸ਼ੁਭ, ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅੰਗਭੰਗ (ਚੋਟ) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਉਲਟ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਥਿਰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਅਨਿਸ਼ਟ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੱਠਵੇਂ ਅਤੇ ਮੱਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹੋਰਾ ਦਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

Verse 150

स्वामीज्यज्ञयुता होरा दृष्टा वा सत्पलावहा । विनाश दृष्टयुक्ता च पापांतरगतान्यथा ॥ १५० ॥

ਜੇ ਹੋਰਾ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਗਲੀ ਕਿਸੇ ਪਾਪ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 151

प्राग्ध्वांक्षा बंधु मृत्याय तयोर्द्यूने रविः स्वभात् । वक्रात्स्वादिवसाञ्चार्के शुक्राद्यूनां तु षड्रतः ॥ १५१ ॥

ਪੂਰਬਲੇ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਘਟਦੀ ਤਿਥੀ ਬੰਧੂਆਂ ਲਈ ਅਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸੇ ਦਿਨ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਹੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਤੀ ਵਕ੍ਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ‘ਸਵਾਦੀ’ ਤਿਥੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਕਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਰਤ/ਕਾਲਮਾਨ ਛੇ ਗੁਣਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 152

धर्मध्यायारिगो जीवादिकत्र्यारिगो विधोः । पृध्यंत्यधीतपाः सुज्ञा ततोवृद्ध्यंत्यबंधुराः ॥ १५२ ॥

ਧਰਮ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਜਾਣ, ਅਧਿਐਨ-ਤਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਤਪਸਵੀ ਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਵਾਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਂਝ-ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਵਾਲੇ ਝਗੜਾਲੂ ਲੋਕ ਹੀ ਵਧਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 153

वृद्धिगोंगात्सधनघीतपः स्वाराच्छशी शुभः । स्वदूवृध्यस्तादिषु पृधात्ससाष्टौ पंचयोपगः ॥ १५३ ॥

ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਗੜਿਆ/ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਠੋਸ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਾਰਦ ਪੁਰਾਣ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਪਾਠ-ਦੋਸ਼ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 154

षट्त्र्यायधीस्थो मंदाञ्च ज्ञाद्द्वित्र्यायाष्टकेंद्रगः । केंद्राष्टायांत्य इज्याद्वा ज्ञज्यायास्तत्र स्वे कवेः ॥ १५४ ॥

ਜੇ ਸ਼ਨੀ ਛੇਵੇਂ ਜਾਂ ਤੀਜੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਦੂਜੇ ਜਾਂ ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇਂਦਰ, ਅੱਠਵੇਂ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਉਸ ਜਾਤਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 155

वृद्धाविनात्सादिधिया मंगा मायारिगो विधोः । केंद्राष्टापार्थगः स्वर्क्षान्मंदाद्गोष्टायकेंद्रगः ॥ १५५ ॥

ਜਦੋਂ ਮੰਗਲ ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਸੰਯੋਗ/ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਚੰਦਰ ਦਾ ਵੈਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਜਾਂ ਅੱਠਵੇਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੀਚ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਗੋਠ ਵਰਗੇ (ਹੀਨ) ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਬੰਧਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸ਼ਨੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।

Verse 156

षट् त्रिधी भवतः सौम्यात्षड्वांशाष्टगो भृगोः । कर्मायव्ययषष्टस्थो जीवाद्भौमः शुभः स्मृतः ॥ १५६ ॥

ਸੌਮ੍ਯ (ਬੁੱਧ) ਦੇ ਤ੍ਰਿਭਾਗ-ਵਿਭਾਜਨ ਵਿੱਚ ‘ਛੇ’ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਭ੍ਰਿਗੁ (ਸ਼ੁਕਰ) ਦੇ ਸ਼ਡੰਸ਼-ਵਿਭਾਜਨ ਵਿੱਚ ‘ਅੱਠ’ ਫਲ। ਕਰਮ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਖਰਚ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ‘ਜੀਵ’ ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 157

कवेर्द्ध्याषष्टमोध्याये सन्ज्ञोमंदान्सधीत्रये । साक्षास्ते भूमिजाज्जीवाद्ययारिभवमृत्युगः ॥ १५७ ॥

ਕਵੀ ਦੇ ਬਾਸਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਮੰਦ’ ਨਾਮਕ ਦੇਵਤਾ ਧੀ (ਬੁੱਧੀ) ਅਤੇ ਤ੍ਰੈਯ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭੂਮਿਜ ਉਤਪੰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਖ਼ਸਾਰਾ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਤਰੂ-ਸਰੂਪ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 158

धर्मायारिसतांत्येर्कात्साद्यत्रिस्वगता स्वभात् । षट्खायाष्टाब्धिखोष्विज्यात्सहाद्येषु विलग्नतः ॥ १५८ ॥

ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਤੋਂ ਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਫਲ ਲਗਨ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਛੇ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੱਠ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਦਿ ਸਹਾਇਕ ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਦਯ-ਲਗਨ ਦਾ ਨਿਰਣਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 159

दिक्वाष्टाद्यस्तबंध्याये कुजात्खात्सत्रिके गुरुः । सात्र्यंके सन् रवेः शुक्राद्धीखगो दिग्भवारिगः ॥ १५९ ॥

ਦਿਕ੍-ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅੱਠਵੇਂ ਤੋਂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ‘ਬੰਧ੍ਯ’ ਵਿਨਿਆਸ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਤ੍ਰਿਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਨੀ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਤ੍ਰਿਕ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ, ‘ਧੀ-ਖਗ’ (ਬੁੱਧ) ਦਿਕ੍-ਸੂਚਕ, ਭਾਵ-ਸੂਚਕ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਨਾਸ਼ਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 160

चंद्राद्वीशार्थगोस्तेषु मन्दाद्धीत्रिषडंत्यगः । गोब्धिधीषट्खखाद्या ये ज्ञात्सद्यूने विलग्नतः ॥ १६० ॥

ਚੰਦਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਧਿਪਤੀ, ਅਰਥ ਅਤੇ ‘ਗੋ’ ਆਦਿ ਸੰਖਿਆਤਮਕ/ਸੰਕੇਤ ਨਾਂਵਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਤ੍ਰੈਯ ਅਤੇ ਛੇ-ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਆਖ਼ਰੀ ਅੱਖਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਗੋ, ਬ੍ਧਿ, ਧੀ, ਛਟ, ਖ, ਖ’ ਆਦਿ ਜਾਣ ਕੇ, ਲਗਨ-ਸੰਗਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਤੁਰੰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 161

आशु तेशाष्टगोष्वंगःत्सांतेष्वब्जात्सितः शुभः । स्वात्सज्ञेषु त्रिधीगोब्धी दिक्छिद्रासिगतोर्कजात् ॥ १६१ ॥

ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਅੱਠ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ‘ਗੋ’ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮਲ-ਸੰਭਵ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ੁੱਧ (ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ) ਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ/ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਤਕਨੀਕੀ ਨਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਧੀ ਅਤੇ ‘ਗੋਬ੍ਧੀ’ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਦਰਾਰਾਂ/ਅੰਤਰਾਲਾਂ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ-ਸਮਾਨ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਰਕ-ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਵਿਨਯਸਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 162

रंध्रायव्यचगः सूर्यादोष्टधीखे सगोर्गुरो । ज्ञाब्धित्र्यायारिगोरात्रिषट्ध्यध्यांत्यगोषु च ॥ १६२ ॥

ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਕਥਾ-ਅਰਥ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੰਤ੍ਰ-ਨਿਆਸ ਵਾਂਗ ਧੁਨੀ-ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹ ਲੜੀ ਹੈ। ‘ਰੰਧ੍ਰ’ ਤੋਂ ‘ਆਯ-ਵਿਆ-ਚ-ਗ’ ਆਦਿ, ਫਿਰ ‘ਸੂਰਯ’, ‘ਓਸ਼ਠ-ਧੀ-ਖੇ’, ‘ਸ-ਗੋਹ-ਗੁਰੋ’ ਵਰਗੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯਤ ਸਥਾਪਨਾ—ਇਹ ਵਿਧੀਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਲਈ ਹੈ।

Verse 163

त्रिधीशारिषु मन्दः खात्साक्षांत्येषु शुभो सृजः । केंद्रायाष्टधनेष्वर्का लग्नाद्वृद्ध्याद्यबंधुषु ॥ १६३ ॥

ਤੀਜੇ, ਛੇਵੇਂ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ, ਦਸਵੇਂ ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਗਲ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਕੇਂਦਰ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਹੈ; ਲਗਨ ਤੋਂ ਗਿਆਰਵਾਂ (ਲਾਭ), ਨੌਵਾਂ (ਭਾਗ੍ਯ) ਅਤੇ ਚੌਥਾ (ਘਰ-ਬੰਧੂ) ਭਾਵ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਹਨ।

Verse 164

गोध्वष्टापारिखांत्येज्ञाच्चंद्राल्लाभत्रिषद्भतः । षडष्टांत्यगतः शुक्राद्गुरीर्द्वीशांत्यशत्रुषु ॥ १६४ ॥

ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਲਾਭ ਅਤੇ ਤੀਜੇ-ਛੇਵੇਂ ਭਾਵ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖੀਏ। ਸ਼ੁਕਰ ਜੇ ਛੇਵੇਂ, ਅੱਠਵੇਂ ਜਾਂ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੂਜੇ, ਛੇਵੇਂ, ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖਦਾਇਕ।

Verse 165

उक्तस्थानेषु रेखादो ह्यनुक्तेषु तु बिंदुदाः । जन्मभाद्वद्विमित्रोच्चस्वभेधिष्टं परेष्वसत् ॥ १६५ ॥

ਜੋ ਸਥਾਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੇਖਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਿਤ ਕਰੋ; ਜੋ ਨਾ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਓ। ਜਨਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਜਿੱਥੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮਿੱਤਰ, ਉੱਚ ਜਾਂ ਸਵ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਵਧੇਰੇ ਫਲਦਾਇਕ; ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲਗਭਗ ਨਿਸ਼ਫਲ।

Verse 166

कष्टमर्थक्षयः क्लेशः समतार्थसुखागमः । धनाप्तिः सुखमिष्टाप्तिरिति रेखाफलं क्रमात् ॥ १६६ ॥

ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਫਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ—ਕਸ਼ਟ, ਧਨ-ਹਾਨੀ, ਕਲੇਸ਼, ਸਮਤਾ, ਅਰਥ-ਸੁਖ ਦਾ ਆਗਮਨ, ਧਨ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸੁਖ, ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ।

Verse 167

पितृमातृद्विषन्मित्रभ्रातृस्त्रीभृतकाद्रवेः । स्वामिलग्राजयोः स्वस्थाद्भेदर्कस्वयशोशयात् ॥ १६७ ॥

ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਪਿਤਾ‑ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੁੱਖ, ਵੈਰੀ‑ਮਿੱਤਰ, ਭਰਾ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਕਾਰਨ ਕਲੇਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਮਾਲਕ, ਲਗਨ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਵੀ ਫੁੱਟ ਤੇ ਆਪਣੇ ਯਸ਼ ਦਾ ਘਾਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 168

तृणस्वर्णाश्वधोरणाद्यैरर्कांशे वृत्तिमादिशेत् । कृष्यंबुजस्रीभ्योब्जांशे कौजे धात्वस्रसाहसैः ॥ १६८ ॥

ਸੂਰਜਾਂਸ਼ ਵਿੱਚ ਘਾਹ‑ਚਾਰਾ, ਸੋਨਾ, ਘੋੜੇ, ਧਾਰਣ‑ਪਾਲਣ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰੋਜ਼ੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੰਦਰਾਂਸ਼ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਰਾਹੀਂ; ਅਤੇ ਮੰਗਲ (ਕੌਜ) ਵਿੱਚ ਧਾਤਾਂ, ਖੂਨ‑ਖਰਾਬਾ ਅਤੇ ਸਾਹਸੀ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 169

काव्यशिल्पादिभिर्बोधे जवे देवद्विजाकरैः । शौक्रे रजतगोरत्नैर्मांदे हिंसश्रमाधमैः ॥ १६९ ॥

ਬੁੱਧ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ, ਕਲਾ‑ਹُنਰ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਦੇਵ‑ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਖਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲਾਭ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ, ਗਾਂ‑ਧਨ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ; ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਨੀਚ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 170

स्वोञ्चेष्वार्की तथा ज्यारैरुक्तैकांगे नृ पाधिपाः । लग्रे वर्गोत्तमेऽब्जे वा चतुरादिग्रहेक्षिते ॥ १७० ॥

ਜਦੋਂ ਸ਼ਨੀ ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਉੱਚ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਏਕਾਂਗ‑ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਲਗਨ ਵਰਗੋਤਮ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਚੌਥੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਏ—ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 171

द्वाविंशभूपास्तुंगेसृक्चापेर्केन्दूयमस्तनौ । भूपकृत्तुंगगोर्कोगेस्तेसाजार्कोखभे गुरौ ॥ १७१ ॥

ਬਾਈਂਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ‘ਭੂਪ’ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਧਨੁ ਅਤੇ ਕਰਕ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਯਮ ਦੇ ਸਥਾਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਉੱਚ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਜ‑ਕਰਤਾ’ (ਰਾਜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਕ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੂਰਜਾਂਸ਼ ਦੀ ਆਕਾਸ਼‑ਰਾਸ਼ੀ (ਕੁੰਭ) ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 172

यमेंदुतुंगगौ लग्ने षष्टेऽर्कज्ञौ तुलाजगौ । सितासृजो गुरौ कर्को साराजे लग्नगे नृपाः ॥ १७२ ॥

ਜਦੋਂ ਯਮ ਅਤੇ ਉੱਚਸਥ ਚੰਦਰ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਬੁੱਧ ਤੁਲਾ ਅਤੇ ਧਨੁ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਣ; ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਮੰਗਲ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਯੁਤ ਹੋਣ, ਕਰਕ ਰਾਸ਼ੀ ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਫਿਰ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਐਸਾ ਜਾਤਕ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 173

वृषेगेब्जेर्केज्यसौरैः सुहृज्जायाखगैर्नृपः । मंदे मृगांगेत्र्यर्यकांशस्थैरजादिभिर्नृप ॥ १७३ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਯੁਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸ਼ਾਸਕ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ਨੀ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰ੍ਯਰ੍ਯਮਣ ਆਦਿ ਅੰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਅਤੇ ਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਕਰੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਸਮਾਨ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 174

सेज्याजेश्वे मृगमुखे कुजे तुंगेर्क्षभागेवौ । लग्नेऽथ सेज्यकर्केंगे ज्ञाजशुक्रैर्भवोपगैः ॥ १७४ ॥

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚਸਥ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਲਗਨ ਕਰਕ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਬੁੱਧ, ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ—ਤਾਂ ਇਹ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 175

मेषेऽर्के भूमिपासेंदौ एषे षांग्रेर्कपपासृजः । सिंहकुंभमृगस्थाश्चेद्भूपः सारेतनावजे ॥ १७५ ॥

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਚੰਦਰ ਰਾਜਯੋਗਕਾਰਕ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਾਰਕ ਮੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਸਿੰਘ, ਕੁੰਭ ਜਾਂ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਜਾਤਕ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਮ ਸੈਨਾ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 176

आर्केजीवे तनौ वापि नृपोऽथोः कुजभास्करौ । धीस्थौ गुर्विदुकवयो भूमौ स्त्र्यगे बुधैर्नृपः ॥ १७६ ॥

ਜੇ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਮੰਗਲ ਤੇ ਸੂਰਜ ਸੱਤਵੇਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵੀ। ਗੁਰੂ ਨੌਵੇਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਚਾਰਯ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਬੁੱਧ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੰਡਿਤ ਤੇ ਵਾਕਪਟੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 177

मृगास्यलग्नगैः सौरेजाब्जर्क्षहरयः सयाः । कविक्षौ तुलयुरमस्थौ वै भूपः कीर्तिमान्भवेंत् ॥ १७७ ॥

ਜੇ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼ (ਮ੍ਰਿਗਾਸ੍ਯ) ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀ, ਗੁਰੂ, ਸ਼ੁੱਕਰ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗ੍ਰਹਿ ਤੁਲਾ ਰਾਸ਼ੀ ਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਜਾਤਕ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 178

यस्य कस्यापि तनयः प्रोक्तैर्योगैर्नृपो भवेत् । वक्ष्यमाणैर्नृपसुतो ज्ञेयो भूयो मुनीश्वर ॥ १७८ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਰਾਜਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਹੁਣ ਜੋ ਯੋਗ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਜਾਣੋ ਕਿ ਸੱਚਾ ‘ਰਾਜਪੁੱਤਰ’ (ਯੁਵਰਾਜ) ਕੌਣ ਹੈ।

Verse 179

स्वोच्चे त्रिकोणभगतेस्त्र्याद्यैर्बलयुतैर्नृपः । सिंहेऽर्के मेषलग्नेऽजे मृगे भौमे घटेऽष्टमे ॥ १७९ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਿ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ੀ, ਉੱਚ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਕੋਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋਣ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ, ਲਗਨ ਮੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਮੰਗਲ ਮਕਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਭਾਵ ਕੁੰਭ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਇਹ ਯੋਗ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 180

चापे धरानाथःस्यादथ स्वर्क्षगे भृगौ । पातालगे धर्मगेऽब्जे शुभदृष्टे युते मुने ॥ १८० ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜਦੋਂ ਧਰਾਨਾਥ ਧਨੂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੁੱਕਰ ਆਪਣੇ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਗੁਰੂ ਪਾਤਾਲ-ਸਥਾਨ (ਹੇਠਾਂ) ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੁਲਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਯੁਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਇਹ ਯੋਗ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 181

त्रिलग्नभवगैःशेषैर्धराधीशः प्रजायते । सौम्ये वीर्ययुतेंऽगस्थे बलाढ्येशुभगे शुभे ॥ १८१ ॥

ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਲਗਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਕ ਬਣਨ, ਅਤੇ ਕਾਰਕ ਗ੍ਰਹਿ ਸੌਮ੍ਯ, ਵੀਰ੍ਯ-ਯੁਕਤ, ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਬਲਵਾਨ, ਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਧਰਾਧੀਸ਼ (ਰਾਜਾ) ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 182

धर्मार्थोपचयस्थैश्चशेषैर्धर्मयुतोनृपः । मेषूरणायतनुगाः शशिसूर्यजसूरयः ॥ १८२ ॥

ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਉਪਚਯ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਾਕੀ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਧਰਮਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੁਨੀ ਮੇਸ਼, ਊਰਣ ਅਤੇ ਆਯਤਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 183

ज्ञारौ धनेशितरवा हिबुके भूपतिस्तदा । वृषेंऽगेऽब्जोधनारिस्थो जीवार्की लांभगाः परे ॥ १८३ ॥

ਠੋਡੀ ਵਿੱਚ ਜ্ঞਾਰ ਅਤੇ ਦੋ ਤੇਜਸਵੀ ਗ੍ਰਹ; ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਧਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਅਤੇ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਵੈਦ; ਫਿਰ ਤਾਲੂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਮੋਢੇ ਵਿੱਚ ਕਮਲਜ ਅਤੇ ਧਨ-ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੇ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੜਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ‘ਲਾਂਭਗ’ (ਲਾਭ ਦੇ ਵਾਹਕ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 184

सुखे गुरुः खेरवींदूयमो लग्ने भवे करै । लग्ने वक्रासितौ चंद्रेज्यसितार्कबुधाः क्रमात् ॥ १८४ ॥

ਸੁਖ-ਸਥਾਨ (ਚੌਥੇ ਭਾਵ) ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਖੇਰ, ਰਵੀ, ਇੰਦੂ ਅਤੇ ਯਮ ਹਨ; ਅਤੇ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਕ੍ਰ ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਗਤੀ ਵਾਲੇ—ਚੰਦਰ, ਗੁਰੂ, ਸ਼ੁਕਰ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 185

सुखास्तु शुभखाप्तिस्थानरेशं जनयंत्यपि । कर्मलग्नगरवेटस्य दशायां राज्यसंगतिः ॥ १८५ ॥

ਸੁਖ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਾਭ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਰਮ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗ੍ਰਹ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਸੱਤਾ ਨਾਲ ਸੰਗਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 186

प्रबलस्य दशायां वा शत्रुनीचा दिगार्तिदाः । आसन्नकेंद्रद्वयगैर्वर्गदाख्यः सकलग्रहैः ॥ १८६ ॥

ਪ੍ਰਬਲ ਗ੍ਰਹ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਨੀਚ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਾ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹ ਦੋ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਯੋਗ ਨੂੰ ‘ਵਰਗਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 187

तन्वस्तगैश्च सकटं विहगो राज्यबंधुगैः । श्रृङ्गाटकं धिगौगस्थैर्लग्नायस्थैर्हलं मतम् ॥ १८७ ॥

ਤਨ੍ਵ ਅਤੇ ਅਸਤਗ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ‘ਸ਼ਕਟ’ (ਗੱਡੀ) ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਹਗ ਅਤੇ ਰਾਜ੍ਯ-ਬੰਧੂ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਟਕ’ (ਤਿਕੋਣ-ਸੰਧਿ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਲਗਨ ਤੇ ਆਯ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਹਲ’ (ਹਲ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 188

वर्ज्जोङ्गेस्थे सत्स्वसत्सु तुर्यखस्थैर्यवोन्यथा । विमिश्रैः कमलं प्राहुर्वायाकंटकबाह्यगैः ॥ १८८ ॥

ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ—ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਰਿਆ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡੋਲ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਐਸੀ ਮਿਲਾਵਟ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕਮਲ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਹਵਾ ਅਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਛੁਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 189

लग्नाच्चतुर्भुगैर्यूपःशरस्तूर्याच्चतुर्भुगैः । द्यूनाद्वेदक्षगैः शक्तिं र्दऽखादिचतुर्भगैः ॥ १८९ ॥

ਲਗਨ ਤੋਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਯੂਪ’ (ਯੱਗ-ਸਤੰਭ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੁਰਿਆ (ਚੌਥੇ) ਤੋਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸ਼ਰ’ (ਤੀਰ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵੇਂ (ਦ੍ਯੂਨ) ਤੋਂ ਵੇਦਾਖ਼ਸ਼ਰ-ਗਣਨਾ ਰਾਹੀਂ ‘ਸ਼ਕਤੀ’ (ਭਾਲਾ/ਆਯੁਧ) ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਰ੍ਦ-ਖ’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਾਕੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਨਿਆਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 190

लग्नात्क्रमात्सप्तभगैर्नोकाकूटस्तु नुर्यतः । छत्रमस्तात्स्वभाद्यायोन्यस्मादर्द्धेन्दुनामकः ॥ १९० ॥

ਲਗਨ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ‘ਨੋਕਾਕੂਟ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ‘ਛਤ੍ਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ‘ਅਰਧੇਂਦੁ’ (ਅੱਧਾ ਚੰਦ) ਨਾਮ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 191

लग्नादेकांतरगतैश्चक्रमर्थात्सरित्पतिः । षह्युस्थानेषु वीणाद्याः समसप्तर्क्षगैः ॥ १९१ ॥

ਲਗਨ ਤੋਂ ਇਕ-ਇਕ ਅੰਤਰ ਤੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ‘ਚੱਕਰ’ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ‘ਸਰਿਤਪਤੀ’ (ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ) ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ; ਅਤੇ ‘ਸ਼ਹ੍ਯੁ’ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਣਾ ਆਦਿ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਸਮ-ਸਥਿਤ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੋ।

Verse 192

वीणादामपाशकेदारभूशूलयुगगोलकाः । ग्रहैःश्चरभगै राजयोगः प्रकीर्तितः ॥ १९२ ॥

ਜਦੋਂ ਗ੍ਰਹਿ ਚਲ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਮ (ਪੁੰ) ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀਣਾ, ਦਾਮ, ਪਾਸ਼, ਕੇਦਾਰ, ਭੂ, ਸ਼ੂਲ, ਯੁਗ ਅਤੇ ਗੋਲਕ ਨਾਮਕ ਬਣਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 193

स्थिरस्थैर्यमुसलं नाम द्विशरीणतैर्नलः । भाला केंद्रस्थितैः सौम्यैः पापैस्सर्प उदाहृतः ॥ १९३ ॥

ਸਥਿਰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮੁਸਲ’ ਹੈ; ‘ਦੋ-ਸ਼ਰੀਰ’ ਹਾਲਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਨਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ! ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਗ੍ਰਹਿ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਿ ਮੱਧ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ, ਤਾਂ ‘ਸਰਪ’ ਨਾਮਕ ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 194

ईर्य्युरध्वरुची रज्ज्वां मुसले धनमानयुक् । व्यंगा स्थिरा लोनलजो मोनीस्रग्जोहिजोर्द्दितः ॥ १९४ ॥

ਉਹ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਰੱਸੇ ਅਤੇ ਮੁਸਲ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ। ਧਨ ਤੇ ਮਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਥਿਰ। ਲੂਣ ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਮੌਨੀ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਾਲਾ-ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪ੍ਰਵਕਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 195

वीणोद्भवोतिनिपुणागीतनृत्यरुचिर्भृशम् । दाता समृद्धो दामास्थः पाशजो धनशीलयुक् ॥ १९५ ॥

ਉਹ ਵੀਣਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨਿਪੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੀਤ-ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਾਨੀ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਜੀਵਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ; ਪਾਸ਼-ਸੰਬੰਧੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਧਨ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 196

केदारोत्थः कृषिकरः शूले शूरोक्षतो धनः । युगं पाषंडयुर्गोले विधनो मलिनस्तथा ॥ १९६ ॥

ਕੇਦਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੂਲ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਘਾਇਲ; ਧਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਧਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਅਵਿਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਯੁਗ-ਗੋਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਰਧਨ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 197

भूपवंद्यपदश्चक्रे समुद्रे नृपभोगयुक् । सुभगांगोर्द्धचंपात्सुखीशूरश्च चामरः ॥ १९७ ॥

ਉਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਥਾਂ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਰਾਜਸੀ ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਦੇਹੋਂ ਸੁੰਦਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ‘ਅਰਧ-ਚੰਪਾ’ ਤੀਰਥ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਸੁਖੀ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਚਾਮਰਧਾਰੀ ਹੋਇਆ।

Verse 198

मित्रो पकारकृच्छत्रे कूटे चानृतबंधराट् । तौजः सकीर्तिः सुखभाक् मानवो भवति ध्रुवम् ॥ १९८ ॥

ਜੋ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਕਪਟ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਾ ਲਵੇ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਨਾ ਬਣੇ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੇਜ, ਚੰਗੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 199

त्यागी यज्वात्मवान् यूथे हिंस्रो गुह्याधिपः शरैः । शक्तौ नीचोऽलसो निःस्वो दण्डे प्रियवियोगभाक् ॥ १९९ ॥

ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਤਿਆਗੀ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਟੋਲੀ/ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਭਾਲੇ ਨਾਲ ਉਹ ਨੀਚ, ਆਲਸੀ ਤੇ ਨਿਰਧਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਡੰਡ ਨਾਲ ਪ੍ਰਿਯ-ਵਿਛੋੜਾ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 200

व्यर्कैः स्वांत्योभयगतैः खेटैः स्यात्सुनफानफा । दुरुधरा चैव विधौ ज्ञेयः केमुद्रुमोऽन्यथा ॥ २०० ॥

ਚੰਦਰ ਤੋਂ ਦੂਜੇ, ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ (ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ) ਗ੍ਰਹਿ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸੁਨਫਾ ਤੇ ਅਨਫਾ (ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਿਆ) ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਦੁਰੁਧਰਾ ਯੋਗ ਵੀ ਜਾਣੋ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੇਮਦ੍ਰੁਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।