Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha

Verse 1

सनन्दन उवाच । अवतीर्णेषु विप्रेषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूर्ष्णीं ध्यानपरो धीमानेकांते समुपाविशत् ॥ १ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਵਿਪ੍ਰ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਦ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਿਆਸ ਜੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਬੈਠ ਗਏ।

Verse 2

तमुवाचाशरीरी वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् । भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ॥ २ ॥

ਤਦ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਅਸ਼ਰੀਰੀ ਬਾਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੇ, ਹੇ ਵਾਸਿਸ਼ਠ! ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼, ਅਰਥਾਤ ਪਵਿੱਤਰ ਵੈਦਿਕ ਉਚਾਰ, ਪ੍ਰਵਰਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ।”

Verse 3

एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिंतयन्निव । ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ॥ ३ ॥

ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਬੈਠਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਵੇਂ? ਬ੍ਰਹਮਘੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਹ ਪਹਾੜ ਸੋਭਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 4

तस्मादधीष्व भगवन्सार्द्धं पुत्रेण धीमता । वेदान्वेदविदा चैव सुप्रसन्नमनाः सदा ॥ ४ ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਗਵਨ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ, ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ; ਸਦਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਰੱਖ।

Verse 5

तच्छुत्वा वचनं व्यासो नभोवाणीसमीरितम् । शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् ॥ ५ ॥

ਆਕਾਸ਼-ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਕਹੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਆਸ ਨੇ, ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਨਾਲ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮਬੱਧ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

Verse 6

तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः ॥ ६ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਠਿਆ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਬਰ ਝੱਕੜ ਵੱਗਣ ਲੱਗਾ।

Verse 7

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ ७ ॥

ਤਦ ਵਿਆਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਅਨਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।” ਪਰ ਸ਼ੁਕ ਕੇਵਲ ਪਲ ਭਰ ਰੁਕ ਕੇ ਵੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 8

अपृच्छत्पितरं तत्र कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्सर्वं वायोर्विचेष्टितम् ॥ ८ ॥

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਇਹ ਹਵਾ ਕਿੱਥੋਂ ਉੱਠੀ ਹੈ? ਵਾਯੂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਚੇਸ਼ਟਾਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ।”

Verse 9

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥

ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਪਰਮ ਅਚੰਭਿਤ ਹੋ ਗਏ; ਅਤੇ ਅਨਧਿਆਇ (ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ ਰੋਕ) ਦੇ ਇਸ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 10

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः ॥ १० ॥

ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਮਨ ਸੁਖੀ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ। ਤਮਸ ਅਤੇ ਰਜਸ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੂੰ ਸਤ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈਂ।

Verse 11

तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिंतय । देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ॥ ११ ॥

ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮ੍ਯਕ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਯਾਨ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਿਤ੍ਰਿਯਾਨ ਤਾਮਸਿਕ ਰੁਝਾਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 12

द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः । पृथिव्यामंतरिक्षे च यतः संयांति वायवः ॥ १२ ॥

ਇਹ ਦੋ ਹੀ ਮਾਰਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਠਹਿਰੇ ਹਨ—ਇੱਕ ਉੱਪਰ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾਵਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 13

सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः । तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ॥ १३ ॥

ਵਾਯੂ ਦੇ ਸੱਤ ਮਾਰਗ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਮਝੋ। ਉਨ੍ਹਾਂ (ਮਾਰਗਾਂ/ਖੇਤਰਾਂ) ਵਿੱਚ ‘ਸਾਧ੍ਯ’ ਨਾਮ ਦੇ ਮਹਾਬਲੀ ਦੇਵਗਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 14

तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः । उदानस्तस्य पुत्रोऽभूव्द्यानस्तस्याभवत्सुतः ॥ १४ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਮਾਨ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਦੁರ್ಜੈ ਪੁੱਤਰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਦਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਦਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧਿਆਨ ਜਨਮਿਆ॥੧੪॥

Verse 15

अपानश्च ततो जज्ञे प्राणश्चापि ततः परम् । अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः ॥ १५ ॥

ਫਿਰ ਅਪਾਨ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਸੰਤਾਨ ਰਿਹਾ—ਅਦਮ੍ਯ, ਭਿਆਨਕ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਮਰਦਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ॥੧੫॥

Verse 16

पृथक्क्र्म्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथा तथा । प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् ॥ १६ ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂਆਂ) ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤੱਬ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਵਾਯੂ ਹਰ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ॥੧੬॥

Verse 17

प्रीणनाञ्चैव सर्वेषां प्राण इत्यभिधीयते । प्रेषयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांस्तथा ॥ १७ ॥

ਸਭ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਤੇ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ, ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਤਾਪ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਧੱਕਦਾ ਹੈ॥੧੭॥

Verse 18

प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः । अंबरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः ॥ १८ ॥

ਪਹਿਲੇ ਗਤੀ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਹਵਾ ‘ਪ੍ਰਵਾਹ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਨਮੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਚਮਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ॥੧੮॥

Verse 19

आवहो नाम सोऽभ्येति द्वितीयः श्वसनो नदन् । उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ॥ १९ ॥

ਦੂਜਾ ਵਾਯੁ ‘ਆਵਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਦਾ ਚੰਦਰ ਆਦਿ ਜੋਤੀਆਂ ਦਾ ਉਦਯ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 20

अंतर्देहेषु चोदानं यं वदंति मनीषिणः । यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्द्धारयते जलम् ॥ २० ॥

ਦੇਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ‘ਉਦਾਨ’ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹੀ ਵਾਯੁ ਚਾਰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਖਿੱਚੇ ਜਲ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

उद्धृत्य ददते चापो जीमूतेभ्यो वनेऽनिलः । योऽद्धिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छती ॥ २१ ॥

ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਨਿਲ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪਰਜਨ੍ਯ—ਵਰਖਾ-ਸ਼ਕਤੀ—ਨੂੰ ਸੌਂਪਦਾ ਹੈ।

Verse 22

उद्वहो नाम बंहिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः । संनीयमाना बहुधा येन नीला महाघनाः ॥ २२ ॥

ਤੀਜਾ ਵਾਯੁ ‘ਉਦ੍ਵਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਸਦਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ; ਉਸ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ ਕਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਹੰਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

वर्षमोक्षकृतारंभास्ते भवंति घनाघनाः । योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ॥ २३ ॥

ਉਹ ਘਣੇ ਬੱਦਲ ਵਰਖਾ ਦੇ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਾਯੁ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢੋ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 24

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः । येन वेगवता रुग्णाः क्रियन्ते तरुजा रसाः ॥ २४ ॥

ਚੌਥਾ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ‘ਸੰਵਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ‘ਗਿਰਿਮਰਦਨ’ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਤੀਬਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਰਸ ਮਥਿਆ ਹੋਇਆ ਵਹਿ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

पंचमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः । यस्मिन्परिप्लवे दिव्या वहंत्यापो विहायसा ॥ २५ ॥

ਪੰਜਵਾਂ ਮਹਾਵੇਗੀ ਮਾਰੁਤ ‘ਵਿਵਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਉੱਛਲ ਕੇ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਜਲ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

पुण्यं चाकाशगंगायास्तोयं तिष्ठति तिष्ठति । दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ॥ २६ ॥

ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾ ਦਾ ਪੁੰਨ ਜਲ ਓਥੇ ਹੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਸਦਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਦੂਰੋਂ ਆਈ ਸੂਰਜ ਦੀ ਇਕੋ ਕਿਰਣ ਵੀ ਰੋਕੀ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 27

योनिरंशुसहस्रस्य येन याति वसुंधराम् । यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च ॥ २७ ॥

ਉਹੀ ਸਹਸ੍ਰ-ਕਿਰਣ (ਸੂਰਜ) ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਮਾਰਗ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਸੋਮ (ਚੰਦਰਮਾ) ਪਲਦਾ ਤੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਹੈ।

Verse 28

षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जीवतां वरः । सर्वप्राणभृतां प्राणार्न्योऽतकाले निरस्यति ॥ २८ ॥

ਛੇਵਾਂ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ‘ਪਰਿਵਹ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਵਾਯੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

यस्य धर्मेऽनुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ । सम्यगन्वीक्षता बुद्ध्या शांतयाऽध्यात्मनित्यया ॥ २९ ॥

ਜਿਸ ਦੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਯਮ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸਮ੍ਯਕ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 30

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते । यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे ॥ ३० ॥

ਜੋ ਧਿਆਨ-ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਰਮ ਕੇ ਅਮਰਤਵ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ—ਪਰਮ ਗਤੀ—ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।

Verse 31

दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः । येन वृष्ट्या पराभूतस्तोयान्येन निवर्तते ॥ ३१ ॥

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਕਸ਼ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਣ ਸਨ। ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਦਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः । एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः ॥ ३२ ॥

‘ਪਰੀਵਹ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਵਨ ਹੈ—ਜੋ ਅਜਿੱਤ ਅਤੇ ਲੰਘਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਇਹ ਮਰੁਤ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਹਨ।

Verse 33

अनारमंतः सर्वांगाः सर्वचारिणः । एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ॥ ३३ ॥

ਉਹ ਰੁਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਪੂਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 34

कंपितः सहसा तेन पवमानेन वायुना । विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ॥ ३४ ॥

ਉਹ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਕੰਬ ਗਿਆ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਵਾਯੂ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਤੀਬਰ ਵੇਗ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ।

Verse 35

सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा । तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठंत्यतिवायुतः ॥ ३५ ॥

ਹੇ ਤਾਤ! ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਜਗਤ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣੂ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

Verse 36

वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्य तत्पीडितं भवेत् । एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ॥ ३६ ॥

ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਯੂ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਪਰਾਸ਼ਰ-ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਬਚਨ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 37

उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगंगामगात्तदा । ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ३७ ॥

ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ‘ਅਧਿਐਨ ਕਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਤਦੋਂ ਆਕਾਸ਼-ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਿਆਸ ਦੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਜਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕ ਸਨਾਨ ਲਈ ਗਿਆ।

Verse 38

स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन्वेदवेदांगपारगः । तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने ॥ ३८ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਉਸ ਨੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਮੁਨੀ! ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵਿਆਸ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 39

सनत्कुमारो भगवानेकांते समुपागतः । उत्थाय सत्कृतस्तेन ब्रह्मपुत्रो हि कार्ष्णिना ॥ ३९ ॥

ਭਗਵਾਨ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਤਦ ਕਾਰ੍ਸ਼ਣੀ ਨੇ ਉੱਠ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 40

ततः प्रोवाच विप्रेंद्र शुकं विदां वरः । किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते ॥ ४० ॥

ਫਿਰ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਹੇ ਵਿਆਸਪੁੱਤਰ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੇ, ਤੂੰ ਕੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?”

Verse 41

शुक उवाच । स्वाध्याये संप्रवृत्तोऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः । त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च ॥ ४१ ॥

ਸ਼ੁਕ ਬੋਲੇ— “ਮੈਂ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।”

Verse 42

किंचित्त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम् । तद्वदस्व महाभाग यथा तज्ज्ञानमाप्नुयाम् ॥ ४२ ॥

ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਝ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਤੱਤਵ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਉਸ ਸਤ੍ਯ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂ।

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ ४३ ॥

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਵਿਦਿਆ ਵਰਗੀ ਕੋਈ ਅੱਖ ਨਹੀਂ, ਵਿਦਿਆ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤਪ ਨਹੀਂ। ਰਾਗ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ।”

Verse 44

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम् ॥ ४४ ॥

ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟਣਾ, ਸਦਾ ਪੁੰਨਮਈ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ, ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਾਲੀ ਸੁਚੱਜੀ ਦਿਨਚਰਿਆ—ਇਹੀ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਅਨੁੱਤਮ ਮਾਰਗ ਹੈ।

Verse 45

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति । नालं स दुःखमोक्षाय संगो वै दुःखलक्षणः ॥ ४५ ॥

ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਇਹ ਦੁਰਲਭ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਜੋ ਆਸਕਤੀ ਵਿੱਚ ਫਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁੱਖ-ਮੋਖ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਗ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

Verse 46

सक्तस्य बुद्धर्भवति मोहजालविवर्द्धिनी । मोहजालावृतो दुःखमिहामुत्र तथाश्नुते ॥ ४६ ॥

ਆਸਕਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਹੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਮੋਹ-ਜਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 47

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ ४७ ॥

ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਦਾ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेञ्च मत्सरात् । विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ४८ ॥

ਸਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਮਾਨ-ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 49

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं हि परमं हितम् ॥ ४९ ॥

ਦਇਆ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੈ, ਖਿਮਾ ਪਰਮ ਬਲ ਹੈ। ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਪਰਮ ਹਿਤ ਹੈ।

Verse 50

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पंडितः । इंद्रियैरिंद्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह ॥ ५० ॥

ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਵਸ਼ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

असज्जमानः शांतात्मा निर्विकारः समाहितः । आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ॥ ५१ ॥

ਜੋ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਤੇ ਨਾ-ਵਰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਨਾਸਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 52

स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति । अदर्शनमसंस्पर्शस्तथैवाभाषाणं सदा ॥ ५२ ॥

ਐਸਾ ਵਿਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਦੇਰ ਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ (ਵਿਸ਼ਯਕ) ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਚਾਲ ਦੇ ਵਿਆਹਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 53

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विंदते महत् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत् ॥ ५३ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਸਗੋਂ ਸਭ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਚਲੇ।

Verse 54

नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् । आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशिष्ट्वमचापलम् ॥ ५४ ॥

ਇਹ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵੈਰ ਨਾ ਕਰ। ਅਕਿੰਚਨਤਾ, ਡੂੰਘਾ ਸੰਤੋਖ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡਣਾ ਅਤੇ ਅਚੰਚਲ ਠਹਿਰਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰ।

Verse 55

एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः । परिग्रहं परित्यज्य भव तातजितेंद्रियः ॥ ५५ ॥

ਆਤਮ-ਜਾਣੂ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹੀ ਪਰਮ ਭਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਤਾਤ, ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਜੈ ਬਣ।

Verse 56

अशोकं स्थानमातिष्ट इह चामुत्र चाभयम् । निराशिषो न शोचंति त्यजेदाशिषमात्मनः ॥ ५६ ॥

ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ—ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਰਭੈ। ਜੋ ਨਿਰਾਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਫਲ-ਆਸ ਤਿਆਗ।

Verse 57

परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे । तपरोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्मना ॥ ५७ ॥

ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਫਲ ਦੀ ਆਸ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ‘ਗ੍ਰਾਮ’ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ। ਇਹ ਨਿੱਤ ਤਪਸਵੀ, ਦਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਯਤ-ਆਤਮਾ ਮੁਨੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 58

अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना । गुणसंगेष्वेष्वनासक्त एकचर्या रतः सदा ॥ ५८ ॥

ਜੋ ਅਜਿਤ (ਮਨ) ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਗਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਸੰਗ ਰਹੇ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਵਿਚ ਅਨਾਸਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਇਕਾਂਤ-ਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ।

Verse 59

ब्राह्मणो न चिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् । द्वंद्वारामेषु भूतेषु वराको रमते मुनिः ॥ ५९ ॥

ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਨੁੱਤਮ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦਇਆਯੋਗ ਮਨੁੱਖ—‘ਮੁਨੀ’ ਕਹਾ ਕੇ ਵੀ—ਦੁਅਲਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰਮਦਾ ਹੈ।

Verse 60

किंचिन्प्रज्ञानतृप्तोऽसौ ज्ञानतृप्तो न शोचति । शुभैर्लभेत देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम् ॥ ६० ॥

ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਪ੍ਰਜ్ఞਾ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਸ਼ੁੱਧ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਵ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ।

Verse 61

अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः । तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतम् ॥ ६१ ॥

ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਨੀਚ ਜਨਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 62

संसारं पश्यते जंतुस्तत्कथं नावबुध्से । अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ॥ ६२ ॥

ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ? ਜੋ ਅਹਿਤ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਅਧ੍ਰੁਵ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਧ੍ਰੁਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 63

अनर्थे वार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे । संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतंतुभिरात्मजैः ॥ ६३ ॥

ਅਨਰਥ ਨੂੰ ਤੂੰ ਅਰਥ (ਲਾਭ) ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ? ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਮੋਹ ਦੇ ਅਨੇਕ ਧਾਗਿਆਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਕੱਸ ਕੇ ਲਪੇਟ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 64

कोशकारवदात्मानं वेष्टितो नावबुध्यसे । अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः ॥ ६४ ॥

ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਕੀੜੇ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੋਕੂਨ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ। ਇੱਥੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਬਸ ਕਰ—ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਆਪ ਹੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ।

Verse 65

कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् । पुत्रदारकुटुंबेषु सक्ताः सीदंति जंतवः ॥ ६५ ॥

ਕੋਕੂਨ ਬੁਣਨ ਵਾਲਾ ਕੀੜਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਕੁਟੰਬ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਜੀਵ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 66

सरःपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव । मोहजालसमाकृष्टान्पश्यजंतून्सुदुःखितान् ॥ ६६ ॥

ਕੀਚੜ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਧੱਸੇ ਹੋਏ, ਜਰਜਰ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ—ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ।

Verse 67

कुटुंबं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयम् । पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृते ॥ ६७ ॥

ਕੁਟੰਬ, ਪੁੱਤਰ-ਪਤਨੀ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਾਇਆ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਪਣਾ ਕੀ ਹੈ? ਕੇਵਲ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ—ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ।

Verse 68

यदा सर्वं परित्यज्य गंतव्यमवशेन वै । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्टसि ॥ ६८ ॥

ਜਦੋਂ ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਨਿਰਰਥਕ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਲੱਗਾ ਹੈਂ? ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਭਲਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?

Verse 69

अविश्रांतमनालंबमपाथेयमदैशिकम् । तमः कर्त्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ ६९ ॥

ਜਿਸ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਨਹੀਂ, ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਾਥੇਯ ਨਹੀਂ, ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਹੈ—ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵੇਂਗਾ?

Verse 70

नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्टतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां गच्छंतमनुयास्यतः ॥ ७० ॥

ਜਦ ਤੂੰ ਤੁਰ ਪਵੇਂਗਾ, ਪਿੱਛੇੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ; ਕੇਵਲ ਤੇਰੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜਾਣਗੇ।

Verse 71

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुशीर्यंते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥ ७१ ॥

ਵਿਦਿਆ, ਕਰਮ, ਸ਼ੌਰਯ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਅਕਸਰ ਸੰਸਾਰੀ ਲਾਭ ਲਈ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 72

निबंधिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्वैनां सुकृतो यांति नैनां छिंदंति दुष्कृतः ॥ ७२ ॥

ਪਿੰਡ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਜੋ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਰੱਸੀ ਹੈ; ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਦੁਸ਼ਕ੍ਰਿਤ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕੱਟਦੇ।

Verse 73

तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान्पस्यसि मृत्युना । न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव ॥ ७३ ॥

ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗੀ ਜਾਤ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੌਤ ਵੱਲੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ—ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਲੋਹੇ ਦਾ ਹੈ।

Verse 74

रूपकूलां मनः स्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गंधपंकां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरारुहाम् ॥ ७४ ॥

ਮਨ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਰੂਪ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਸਪਰਸ਼ ਦੇ ਟਾਪੂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਰਸ ਨੂੰ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਧ ਦੀ ਚਿਕੜ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਜਲ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੁਰਗ ਦਾ ਰਾਹ ਚੜ੍ਹਣਾ ਔਖਾ ਹੈ।

Verse 75

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यकराकराम् । त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावं नदीं तरेत् ॥ ७५ ॥

ਖਿਮਾ ਦੀ ਚੱਪੂ, ਸੱਚ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਬੁੱਧੀ-ਨੌਕਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੀ ਹਵਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਾਏ; ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਨਦੀ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 76

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च ह्युभे सत्यानृते त्यज । त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया ॥ ७६ ॥

ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ—ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ। ਨਿਸ਼ਸੰਕਲਪ ਹੋ ਕੇ ‘ਧਰਮ’ ਤਿਆਗ, ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਰਾਹੀਂ ‘ਅਧਰਮ’ ਵੀ ਤਿਆਗ।

Verse 77

उभे सत्यानृते बुद्धिं परमनिश्चयात् । अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ॥ ७७ ॥

ਪਰਮ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ, ਸਿਰਫ਼ ਧਾਰਣਾ ਸਮਝ। ਇਹ ਦੇਹ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਸਤੰਭ ਹੈ, ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 78

धर्मावनद्धं दुर्गंधिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम् ॥ ७८ ॥

ਇਹ ਦੇਹ ‘ਧਰਮ’ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਦਬੂਦਾਰ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਅਤੇ ਮਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰ ਹੈ।

Verse 79

रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज । इदं विश्वं जगत्सर्वमजगञ्चापि यद्भवेत् ॥ ७९ ॥

ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਮੈਲਾ, ਅਨਿੱਤ ਇਹ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ—ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਤੇ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ।

Verse 80

महाभूतात्मकं सर्वमस्माद्यत्परमाणुमत् । इंद्रियाणि च पंचैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ ८० ॥

ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ—ਸਥੂਲ ਤੋਂ ਪਰਮਾਣੂ ਤੱਕ। ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਮ, ਸਤ੍ਤਵ, ਰਜ ਵੀ ਹਨ।

Verse 81

इत्येष सप्तदशको राशिख्यक्तसंज्ञकः । सर्वैरिहेंद्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि हितम् ॥ ८१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਾਰਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਮੂਹ ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਵ੍ਯਕਤ-ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 82

पंचविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः । एतैः सर्वैः समायुक्तमनित्यमभिधीयते ॥ ८२ ॥

ਵ੍ਯਕਤ-ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਇਹ ਗਣ ‘ਪੰਚਵਿੰਸ਼ਕ’ ਅਰਥਾਤ ‘ਪੱਚੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਅਨਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 83

त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःख जीवितं मरणं तथा । य इदं वेद तत्त्वेन सस वेद प्रभवाप्ययौ ॥ ८३ ॥

ਇੱਥੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ (ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ) ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਜੀਵਨ-ਮਰਨ ਵੀ ਹਨ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਤ੍ਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲਯ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 84

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमभिधीयते । अव्यक्तमथ तज्ज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् ॥ ८४ ॥

ਜੋ ਕੁਝ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਲਿੰਗ (ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ) ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 85

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ ८५ ॥

ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੇਹਧਾਰੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਉਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਿਤ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 86

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ८६ ॥

ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਪਲ’ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਉਸ ਦਰਸ਼ਤਾ ਲਈ ਸਭ ਜੀਵ ਸਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 87

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात् ॥ ८७ ॥

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭੀ ਦੇਹ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 88

लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति । अनादिनिधनं जंतुमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥ ८८ ॥

ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਮ੍ਯਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਨਾਦਿ-ਅਨੰਤ, ਅਵ੍ਯਯ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੱਚ ਰੂਪ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 89

अकर्तारममूढं च भगवानाह तीर्तवित् । यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ॥ ८९ ॥

ਤੀਰਥ-ਵਿਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਤਮਾ ਅਕਰਤਾ ਤੇ ਅਮੂੜ੍ਹ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਭੀ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 90

स्वदुःखप्रतिघातार्थं हंति जंतुरनेकधा । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ॥ ९० ॥

ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਟਾਲਣ ਲਈ ਜੀਵ ਅਨੇਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਉਹ ਮੁੜ ਕਰਮ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਬਹੁਤੇ ਨਵੇਂ ਕਰਮ।

Verse 91

तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः । अजस्रमेव मोहांतो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ॥ ९१ ॥

ਫਿਰ ਉਹੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਾੜਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰ ਮਨੁੱਖ ਅਪਥ ਖਾ ਕੇ ਤੜਪਦਾ ਹੈ; ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਜੀਵ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਖ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 92

वध्यते तप्यते चैव भयवत्यर्मभिः सदा । ततो निवृत्तो बंधात्स्वात्कर्मणामुदयादिह ॥ ९२ ॥

ਉਹ ਸਦਾ ਡਰ-ਭਰੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੋਟ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਤਪਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਉਦੇ ਅਤੇ ਫਲ-ਆਰੰਭ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।

Verse 93

परिभ्रमति संसारे चक्रवद्बाहुवर्जितः । संयमेन च संबंधान्निवृत्त्या तपसो बलात् ॥ ९३ ॥

ਉਚਿਤ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ‘ਬਾਹਾਂ’ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਉਹ ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ—ਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 94

सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिं अव्याबाधां सुखोदयाम् ॥ ९४ ॥

ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।