योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)

Verse 1

सनन्दन उवाच । एतदध्यात्ममानाढ्यं वचः केशिध्वजस्य सः । खाडिक्योऽमृतवच्छ्रुत्वा पुनराह तमीरयन् 1. ॥ १ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਦੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਸੁਣ ਕੇ ਖਾਡਿਕ੍ਯ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 2

खाण्डिक्य उवाच । तद् ब्रूहि त्वं महाभाग योगं योगविदुत्तम । विज्ञातयोगशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसन्ततौ ॥ २ ॥

ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਹੇ ਯੋਗ-ਵਿਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਹ ਯੋਗ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਨਿਮੀ ਦੀ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੋ।

Verse 3

केशिध्वज उवाच । योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम । यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः ॥ ३ ॥

ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ, ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਯੋਗ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਸੁਣੋ; ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੁਨੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਲਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਡਿਗਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 4

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बंधस्य विषयासङ्गि मुक्तेर्निर्विषयं तथा ॥ ४ ॥

ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਆਸਕਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੰਧਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।

Verse 5

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा बुधो मनः । चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् ॥ ५ ॥

ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਵਿਵੇਕ-ਸਵਰੂਪ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 6

आत्मभावं नयेत्तेन तद्ब्रह्माध्यापनं मनः । विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा ॥ ६ ॥

ਉਸੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਓ; ਤਦ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਅੰਤਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੁੰਬਕ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ।

Verse 7

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीते ॥ ७ ॥

ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਮਨ ਦੀ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਹੀ ‘ਯੋਗ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 8

एवमत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणम् । यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरमिधीयते ॥ ८ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਤਿ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਯੋਗੀ—ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲਾ ਮੁਮੁਕਸ਼ੂ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानोऽभिधीयते । विनिष्पन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिमान् ॥ ९ ॥

ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਯੋਗੀ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਯੋਗ-ਯੁਕਤ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸਮਾਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

यद्यन्तरायदोषेण दूष्यते नास्य मानसम् । जन्मान्तरैरभ्यसनान्मुक्तिः पूर्वस्य जायते ॥ १० ॥

ਜੇ ਅੰਤਰਾਯ-ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮੈਲਾ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜਨਮਾਂ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਧੀ ਮੁਕਤੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 11

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयोऽचिरात् ॥ ११ ॥

ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗੀ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਗ-ਅਗਨੀ ਉਸ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਕਰਮ ਛੇਤੀ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 12

ब्रह्मचर्यमहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेतयोगी निष्कामो योगितां स्वमनो नयन् ॥ १२ ॥

ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਯੋਗੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤਿ, ਅਸਤੇਯ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।

Verse 13

स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियमान्यमान् । कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन्प्रवणं मनः ॥ १३ ॥

ਸਵਾਧਿਆਇ, ਸ਼ੌਚ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਤਪ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਯਮ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਲ ਝੁਕਾਏ।

Verse 14

एते यमाश्च नियमाः पञ्च पञ्चप्रकीर्तिताः । विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः ॥ १४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ—ਪੰਜ ਪੰਜ—ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਿਸ਼ਕਾਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਮੁਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 15

एवं भद्रा सनादीनां समास्थाय गुणैर्युतः । यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युञ्जीत नियतो यतिः ॥ १५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਕ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਭ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੰਯਮੀ ਯਤੀ ਨੂੰ ਯਮ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਮਕ ਵਰਤ-ਨਿਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਜੁਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 16

प्राणाख्यमवलंबस्थमभ्यासात्कुरुते तु यत् । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च ॥ १६ ॥

ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ—ਸਬੀਜ ਅਤੇ ਅਬੀਜ।

Verse 17

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ । कुरुतः सद्विधानेन तृतीयः संयमात्तयोः ॥ १७ ॥

ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਪਰਸਪਰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਤੇ ਅਧਿਕ੍ਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਤੀਜੀ ਵਾਯੂ-ਗਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 18

तस्य चालंबनवत्स्थूलं रूपं द्विषत्पते । आलंबनमनन्तस्य योगिनोऽभ्यसतः स्मृतम् ॥ १८ ॥

ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਥ! ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਯੋਗੀ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਉਸ ਅਨੰਤ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਸਥੂਲ, ਸਪਰਸ਼ਯੋਗ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਲੰਬਨ (ਆਧਾਰ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 19

शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्य्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥ १९ ॥

ਯੋਗ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਬਦ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਬਣਾਵੇ।

Verse 20

वश्यता परमा तेन जायते निश्चलात्मनाम् । इन्द्रि याणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः ॥ २० ॥

ਉਸ (ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ) ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਤਮ-ਵਸ਼ਤਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਵਸ਼ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਨਾ ਯੋਗੀ ਹਨ ਨਾ ਯੋਗ-ਸਾਧਕ।

Verse 21

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहरेण चेन्द्रि यैः । वशीकृतैस्ततः कुर्यात्स्थिरं चेतः शुभाश्रये ॥ २१ ॥

ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ੁਭ ਆਸਰੇ (ਪਵਿੱਤਰ ਆਲੰਬਨ) ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 22

खाण्डिक्य उवाच । कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः । यदाधारमशेषं तु हन्ति दोषसमुद्भवम् ॥ २२ ॥

ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਮੈਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਆਸਰੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਉਤਪੱਤਿ-ਕਾਰਣ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

केशिध्वज उवाच । आश्रयश्चेतसो ज्ञानिन् द्विधा तच्च स्वरूपतः । रूपं मूर्तममूर्तं च परं चापरमेव च ॥ २३ ॥

ਕੇਸ਼ਿਧ੍ਵਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਗਿਆਨੀ! ਮਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਸਵਰੂਪ ਤੋਂ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ: ਰੂਪਾਤਮਕ—ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੂਰਤ; ਅਤੇ ਪਰ ਤੇ ਅਪਰ।

Verse 24

त्रिविधा भावना रूपं विश्वमेतत्त्रिधोच्यते । ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका ॥ २४ ॥

ਭਾਵਨਾ-ਰੂਪ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—(1) ਬ੍ਰਹਮ-ਆਖ੍ਯ, (2) ਕਰਮ-ਸੰਜ੍ਞਕ, ਅਤੇ (3) ਉਭਯਾਤਮਕ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

Verse 25

कर्मभावात्मिका ह्येका ब्रह्मभावात्मिका परा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ॥ २५ ॥

ਭਾਵਨਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਇੱਕ ਕਰਮ-ਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਦੂਜੀ ਉੱਚੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਤੀਜੀ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ।

Verse 26

सनकाद्यासदा ज्ञानिन् ब्रह्मभावनया युताः । कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश्चराः ॥ २६ ॥

ਸਨਕ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀ ਸਦਾ ਗਿਆਨੀ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਥਾਵਰ-ਚਰ ਸਭ ਕਰਮ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 27

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥ २७ ॥

ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰ-ਬੋਧ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥ ਭਾਵਨਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।

Verse 28

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु । विश्वमेतत्परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृप ॥ २८ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਭੇਦ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੂਜਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 29

प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसन्तोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २९ ॥

ਜੋ ਗਿਆਨ ਸਭ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕੇਵਲ ਸੱਤਾ-ਮਾਤ੍ਰ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅਗੋਚਰ, ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजनस्य च । विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः ॥ ३० ॥

ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਪਰਮ ਸਰੂਪ ਹੈ—ਅਰੂਪ ਤੇ ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ; ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਹੀ ਲੱਛਣ ਹੈ।

Verse 31

न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः । ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्त्यं यच्चक्षुगोचरम् ॥ ३१ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉਸ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਹਰੀ ਦੇ ਸਥੂਲ ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 32

हिरण्यगर्भो भगवान्वासवोऽथ प्रजापतिः । मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास्तारका ग्रहाः ॥ ३२ ॥

ਭਗਵਾਨ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਫਿਰ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਮਰੁਤ, ਵਸੂ, ਰੁਦ੍ਰ; ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ—ਇਹ ਸਭ ਦਿਵ੍ਯ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਕ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ।

Verse 33

गन्धार्वा यक्षदैत्याश्च सकला देवयोनयः । मनुष्याः पशवः शैला समुद्रा ः सरितो द्रुमाः ॥ ३३ ॥

ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ—ਅਤੇ ਦੇਵ-ਯੋਨੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਜਾਤਾਂ; ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ; ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 34

भूप भूतान्यशेषाणि भूतानां ये च हेतवः । प्रधानादिविशेषान्ताश्चेतनाचेतनात्मकम् ॥ ३४ ॥

ਹੇ ਭੂਪ! ਸਭ ਭੂਤ—ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵੀ—ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ, ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ—ਦੋਹਾਂ ਸੁਭਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 35

एकपादं द्विपादं च बहुपादमपादकम् । मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् ॥ ३५ ॥

ਇਕ-ਪੈਰ, ਦੋ-ਪੈਰ, ਬਹੁ-ਪੈਰ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਪੈਰ—ਇਹ ਹਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਭਾਵਨਾ-ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।

Verse 36

एतत्सर्वमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् ॥ ३६ ॥

ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ—ਚਰ ਅਤੇ ਅਚਰ ਜਗਤ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਅਤੇ ਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 37

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते ॥ ३७ ॥

ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਪਰਾ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਦੂਜੀ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੀਜੀ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਅਵਿਦਿਆ’ ਅਤੇ ‘ਕਰਮ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 38

येयं क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप कर्मजा । असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते ॥ ३८ ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਇਹ ਖੇਤਰਜ੍ਞ-ਸ਼ਕਤੀ ‘ਚੇਸ਼ਟਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ; ਅਸਾਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਇਉਂ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ।

Verse 39

संसारतापानखिलानवाप्नोत्यनुसंज्ञितान् । तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता ॥ ३९ ॥

ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤਾਪ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਉਸ (ਸ਼ਕਤੀ) ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ‘ਖੇਤਰਜ੍ਞ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 40

सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते । अप्राणवत्सु खल्वल्पा स्थावरेषु ततोऽधिका ॥ ४० ॥

ਹੇ ਭੂਪਾਲ! ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਤਾਰਤਮ੍ਯ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਤੇ ਸਥਾਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ॥

Verse 41

सरीसृपेषु तेभ्योऽन्याप्यतिशक्त्या पतत्त्रिषु । पतत्त्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवोऽधिकाः ॥ ४१ ॥

ਸਰੀਸ੍ਰਿਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਹਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਮ੍ਰਿਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਨਮਜਾਤ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ ਪਸ਼ੂ ਵੱਧ ਹਨ॥

Verse 42

पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसः प्रभाविताः । तेभ्योऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप ॥ ४२ ॥

ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਰਥਾ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਨਾਗ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣ ਹਨ॥

Verse 43

शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चातिप्रजापतिः । हिरण्यगर्भोऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ॥ ४३ ॥

ਸਾਰੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ (ਮੁੱਖ) ਸ਼ਕ੍ਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 44

एतान्यशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव । यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा ॥ ४४ ॥

ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਸਭ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 45

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः ॥ ४५ ॥

ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ! ਵਿਸ਼ਨੂ-ਸੰਜ्ञਕ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦੂਜਾ, ਯੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਧਿਆਨਯੋਗ ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਮੂਰਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ‘ਸਤ्’—ਸ਼ੁੱਧ ਅਸਤਿਤ੍ਵ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 46

समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । नहि स्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत् ॥ ४६ ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਸੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ, ਹਰੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਰੂਪ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਨਹੀਂ।

Verse 47

समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥ ४७ ॥

ਹੇ ਜਨੇਸ਼ਵਰ! ਉਹ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸ੍ਵਲੀਲਾ ਨਾਲ ਦੇਵ, ਤਿਰ੍ਯਕ, ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 48

जगतामुपकाराय तस्य कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यविहितात्मिका ॥ ४८ ॥

ਸਾਰੇ ਜਗਤਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਲਈ ਉਸ ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਕਰਮ-ਨਿਮਿੱਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਅਵਿਹਿਤ—ਨਿਰਸ਼ਰਤ—ਹੈ।

Verse 49

तद्रू पं विश्वरूपस्य चिन्त्यं योगयुजा नृप । तस्य ह्यात्मविशुर्द्ध्य्थं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥ ४९ ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਦਾ ਉਹ ਸਰੂਪ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ-ਕਲਮਸ਼ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्बिषम् ॥ ५० ॥

ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਚੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਸੁੱਕੀ ਝਾੜੀ-ਝੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ ਵਿਸ਼ਨੂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ-ਕਲਮਸ਼ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 51

तस्मात्समस्तशक्तीनामाद्यान्ते तत्र चेतसः । कुर्वीत संस्थितं साधु विज्ञेया शुद्धलक्षणा ॥ ५१ ॥

ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ—ਆਰੰਭ ਤੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ—ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਅਡੋਲ ਲੀਨਤਾ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦਾ ਲੱਛਣ ਜਾਣੀਦੀ ਹੈ।

Verse 52

शुभाश्रयः सचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः । त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप ॥ ५२ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹੀ ਤੱਤ ਚਿੱਤ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 53

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः ॥ ५३ ॥

ਪਰ ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ! ਜੋ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕੇਵਲ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹਨ; ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਵੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਹੀ ਹਨ।

Verse 54

मूर्त्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहः । एषा वै धारणा ज्ञेया यच्चित्तं तत्र धार्यते ॥ ५४ ॥

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਉੱਤੇ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਆਸਰੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ—ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਧਾਰਣਾ (ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ) ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 55

तत्र मूर्त्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप । तच्छ्रूयतामनाधारे धारणा नोपपद्यते ॥ ५५ ॥

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਉੱਥੇ ਹਰਿ ਦੇ ਜਿਸ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਧਾਰ (ਆਲੰਬਨ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਧਾਰਣਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀ।

Verse 56

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्रायतेक्षणम् । सुकपोलं सुविस्तीर्णं ललाटफलकोज्ज्वलम् ॥ ५६ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਖ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਨੇਤਰ ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ; ਗੱਲ੍ਹ ਸੁਗਠਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੱਥਾ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।

Verse 57

समकर्णांसविन्यस्तचारुकर्णोपभूषणम् । कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ५७ ॥

ਕਾਨਾਂ ਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਦੀ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਸਮਰੂਪ ਟਿਕੇ ਸੁੰਦਰ ਕਰ্ণ-ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ; ਗਰਦਨ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅੰਕਿਤ ਸੀ।

Verse 58

बलित्रिभङ्गिना भुग्ननाभिना चोदरेण वै । प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुमथवापि चतुर्भुजम् ॥ ५८ ॥

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮਨੋਹਰ ਤ੍ਰਿਭੰਗ ਮুদ্রਾ ਵਿੱਚ, ਹਲਕੀ ਵਕਰੀ ਨਾਭੀ ਅਤੇ ਗੋਲ ਉਦਰ ਸਮੇਤ ਕਰੋ—ਚਾਹੇ ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਠ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।

Verse 59

समस्थितोरुजघनं सुस्थिराङिघ्रकराम्बुजम् । चिन्तयेद्ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम् ॥ ५९ ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਰੂ ਤੇ ਜਘਨ ਸਮਤੋਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਹੱਥ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਪੀਤ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ।

Verse 60

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् । शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गप्रकाशवलयाञ्चितम् ॥ ६० ॥

ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਸੁੰਦਰ ਕਿਰਿਟ, ਮਨੋਹਰ ਕੇਯੂਰ, ਕਟਕ ਆਦਿ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼, ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ ਤੇ ਖੜਗ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 61

चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् । तावद्यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा ॥ ६१ ॥

ਯੋਗੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਟਿਕਾ ਕੇ ਤਨਮਯ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਧਾਰਣਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ—ਇਹੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ।

Verse 62

वदतस्तिष्ठतो यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तात्सिद्धां मन्येत तां तदा ॥ ६२ ॥

ਬੋਲਦਿਆਂ, ਖੜ੍ਹਿਆਂ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ—ਜਦੋਂ ਉਹ (ਪਰਮ-ਸਿਮਰਨ) ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦਾ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਅਵਸਥਾ ਜਾਣੋ।

Verse 63

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः । चिन्तयेद्भगवद्रू पं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥ ६३ ॥

ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਸ਼ੰਖ, ਗਦਾ, ਚਕਰ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਅਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 64

सा यदा धारणा तद्वदवस्थानवती ततः । किरीटकेयूरमुखैर्भूषणैः रहितं स्मरेत् ॥ ६४ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਧਾਰਣਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਕਿਰਿਟ, ਕੇਯੂਰ ਆਦਿ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ (ਭਗਵਾਨ ਦਾ) ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ।

Verse 65

तदेकावयवं चैवं चेतसा हि पुनर्बुधः । कुर्यात्ततोऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत् ॥ ६५ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸਾਧਕ ਮਨ ਨਾਲ ਮੁੜ ਇੱਕ ਅਵਯਵ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਅਵਯਵਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮਗ੍ਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵੱਲ ਵਧੇ; ਤਦ ਉਹ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਗਹਿਰੇ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 66

तद्रू पप्रत्यये चैकसंनतिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्य्नां प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप ॥ ६६ ॥

ਉਸ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਉ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਤਨਮਯਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾ ਹੋਣਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ—ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ (ਪੂਰਵ ਅਭਿਆਸਾਂ) ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 67

तस्यैवं कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ६७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਦ ਮਨ ਸਭ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਸਮਾਧੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 68

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥ ६८ ॥

ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦ ਬਾਕੀ ਸਭ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 69

क्षेत्रज्ञकरणीज्ञानं करणं तेन तस्य तत् । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यो निवर्तते ॥ ६९ ॥

ਖੇਤਰਜ੍ਞ—ਦੇਹ-ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨਹਾਰ—ਬਾਰੇ ਜੋ ਸਾਧਣਯੋਗ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਲਈ ਸਾਧਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਨਿਵ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

तद्भावभावनापन्नस्ततोऽसौ परमात्मनः । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥ ७० ॥

ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵੀ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਉਠਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 71

विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणाभेदं संमतं कः करिष्यति ॥ ७१ ॥

ਜਦੋਂ ਭੇਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਆਤਮਾ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਅਭੇਦ—ਇਹ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਧਾਰਨਾ—ਕੌਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖੇਗਾ?

Verse 72

इत्युक्तस्ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु किमन्यत्क्रियतां तव ॥ ७२ ॥

ਹੇ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ, ਤੇਰੇ ਪੁੱਛਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਯੋਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ—ਦੋਵੇਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਾਂ?

Verse 73

खाण्डिक्य उवाच । कथितो योगसद्भावः सर्वमेव कृतं मम । तवोपदेशात्सकलो नष्टश्चित्तमलो मम ॥ ७३ ॥

ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੁਸੀਂ ਯੋਗ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮੈਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ।

Verse 74

ममेति यन्मया प्रोक्तमसदेतन्न चान्यथा । नरेन्द्र गदितुं शक्यमपि विज्ञेयवेदिभिः ॥ ७४ ॥

‘ਮੇਰਾ’—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਅਸੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਨਰਿੰਦਰ, ਜਾਣਨਯੋਗ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੱਚ ਵਜੋਂ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

Verse 75

अहं ममेत्यविद्येयं व्यवहारस्तथानयोः । परमार्थस्त्वसंलाप्यो वचसां गोचरो न यः ॥ ७५ ॥

‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਰਾ ਅਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਇਉਂ ਹੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਪਰਮਾਰਥ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

Verse 76

तद्गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद्भवता कृतम् । यद्विमुक्तिपरो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः ॥ ७६ ॥

ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧੋ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ, ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।

Verse 77

सनन्दन उवाच । यथार्हपूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः । आजगाम पुरं ब्रह्मंस्ततः केशिध्वजो नृपः ॥ ७७ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਨੇ ਯੋਗ੍ਯ ਆਤਿਥ੍ਯ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਰਾਜਾ ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।

Verse 78

खाण्डिक्योऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये । विशालामगमत्कृष्णे समावेशितमानसः ॥ ७८ ॥

ਖਾਂਡਿਕ੍ਯ ਨੇ ਵੀ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 79

स तत्रैकान्तिको भूत्वा यमादिगुणसंयुतः । विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतिर्लयम् ॥ ७९ ॥

ਉੱਥੇ ਉਹ ਏਕਾਂਤ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਕੇ, ਯਮ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਨੂ’ ਨਾਮਕ ਨਿਰਮਲ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਲਯ—ਅੰਤਿਮ ਏਕਤਾ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 80

केशिध्वजोऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः । बुभुजे विषयान्कर्म चक्रे चानभिसन्धितम् ॥ ८० ॥

ਕੇਸ਼ਿਧਵਜ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਬਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭਾਗ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਫਲ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ।

Verse 81

स कल्याणोपभोगैश्च क्षीणपापोऽमलस्ततः । अवाप सिद्धिमत्यन्तत्रितापक्षपणीं मुने ॥ ८१ ॥

ਤਦ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਉਪਭੋਗਾਂ ਨਾਲ, ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਨੇ ਐਸੀ ਸਿੱਧੀ ਪਾਈ ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਤਾਪਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 82

एतत्ते कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । तापत्रयचिकित्सार्थं किमन्यत्कथयामि ते ॥ ८२ ॥

ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤਿੰਨਾਂ ਤਾਪਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸਮਝਾਵਾਂ?

Verse 83

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४७ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਭਾਗ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਸਤਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।