Kalpa-Lakṣaṇa and Gṛhya-Kalpa: Classifications, Purifications, Implements, and Spatial Rite-Design
ਨਾਰਦ ਮੁਨੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕਲਪ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ “ਵਿਧੀ-ਗ੍ਰੰਥ” ਦੱਸ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਭੇਦ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਨਕਸ਼ਤਰ-ਕਲਪ (ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇਵਤੇ), ਆਂਗਿਰਸ-ਕਲਪ (ਟਕਰਮ/ਅਭਿਚਾਰ ਕਰਮ), ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਲਪ (ਦੈਵੀ, ਭੌਮ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ੀ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ)। ਫਿਰ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਯਜ್ಞ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਿਕ ਰੀਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਓੰਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ; ਕੁਸ਼/ਦਰਭਾ ਦੀ ਠੀਕ ਇਕੱਠ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ; ਅਹਿੰਸਾ-ਰੱਖਿਆ (ਪਰਿਸਮੂਹਨ); ਗੋਬਰ ਲੇਪ ਅਤੇ ਜਲ ਛਿੜਕਾਅ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ; ਅੱਗ ਲਿਆ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ; ਸਥਾਨ-ਵਿਨਿਆਸ (ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਖ਼ਤਰਾ; ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਥਾਪਨਾ; ਪਾਤਰ ਉੱਤਰ/ਪੱਛਮ; ਯਜਮਾਨ ਪੂਰਬਮੁਖ); ਸਹਾਇਕ ਚੋਣ (ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਦੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ; ਪੁਰੋਹਿਤ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਨੁਸਾਰ); ਅਤੇ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗੂਠੀ, ਸ੍ਰੁਵ, ਕਟੋਰੇ, ਦੂਰੀਆਂ ਤੇ “ਪੂਰਾ ਪਾਤਰ” ਦੇ ਮਿਆਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦਾ ਦੈਵੀ ਅਰਥ (ਸ੍ਰੁਵ ਵਿੱਚ ਛੇ ਦੇਵਤੇ) ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਦੇਹ-ਸੰਬੰਧ ਦੱਸ ਕੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
अथातः संप्रवक्ष्यामि कल्पग्रन्थं मुनीश्वर । यस्य विज्ञानमात्रेण स्यात् कर्मकुशलो नरः 1. ॥ १ ॥
ਹੁਣ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਕਲਪ-ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਕਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानां तथैव च । चतुर्थः स्यादाङ्गिरसः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः ॥ २ ॥
ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਲਈ ਚੌਥਾ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਕਲਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੰਜਵਾਂ ਆੰਗਿਰਸ-ਕਲਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਲਪ ਵੀ ਹੈ।
Verse 3
नक्षत्राधीश्वराख्यानं विस्तरेण यथातथम् । नक्षत्रकल्पे निर्दिष्टं ज्ञातव्यं तदिहापि च ॥ ३ ॥
ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ਵਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਇੱਥੇ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 4
वेदकल्पे विधानं तु ऋगादीनां मुनीश्वर । धर्मार्थकाममोक्षाणां सिद्ध्यै प्रोक्तं सविस्तरम् ॥ ४ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਵੇਦ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਰਿਗਵੇਦ ਆਦਿ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਹੋਵੇ।
Verse 5
मन्त्राणामृषयश्चैव छन्दांस्यथ च देवताः । निर्दिष्टाः संहिताकल्पे मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ५ ॥
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਅਤੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਸੰਹਿਤਾ ਅਤੇ ਕਲਪ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 6
तथैवाङ्गिरसे कल्पे षट्कर्माणि सविस्तरम् । अभिचारविधानेन निर्दिष्टानि स्वयम्भुवा ॥ ६ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਂਗਿਰਸ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਛਟਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਹੈ; ਅਭਿਚਾਰ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।
Verse 7
शान्तिकल्पे तु दिव्यानां भौमानां मुनिसत्तम । तथान्तरिक्षोत्पातानां शान्तयो ह्युदिताः पृथक् ॥ ७ ॥
ਪਰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਦਿਵ੍ਯ, ਭੌਮ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਉਤਪਾਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਵਿਧੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
Verse 8
संक्षेपेणैतदुद्दिष्टं लक्षणं कल्पलक्षणे । विशेषः पृथगेतेषां स्थितः शाखान्तरेषु च ॥ ८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
Verse 9
गृह्यकल्पे तु सर्वेषामुपयोगितयाऽधुना । वक्ष्यामि ते द्विजश्रेष्ठ सावधानतया शृणु ॥ ९ ॥
ਹੁਣ ਸਭ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ-ਕਲਪ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ; ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸੁਣ।
Verse 10
ॐकारश्चाथ शब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गल्यकाविमौ ॥ १० ॥
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕੰਠ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕੇ ਇਹ ਦੋ—ਓੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ; ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਗਲਮਈ ਹਨ।
Verse 11
कृत्वा प्रोक्तानि कर्माणि तदूर्द्ध्वानि करोति यः । सोऽथ शब्दं प्रयुञ्जीत तदानन्त्यार्थमिष्यते ॥ ११ ॥
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਊਰਧਵ (ਸੂਖਮ) ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ।
Verse 12
कुशाः परिसमूहाय व्यस्तशाखाः प्रकीर्तिताः । न्यूनाधिका निष्फलाय कर्मणोऽभिमतस्य च ॥ १२ ॥
ਕੁਸ਼ਾ ਨੂੰ ‘ਪਰਿਸਮੂਹ’ ਲਈ ਘਣਾ ਗੁੱਛਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਅੱਗੇ ਦੇ ਸਿਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਲੈਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇੱਛਿਤ ਕਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
कृमिकीटपतङ्गाद्या भ्रमति वसुधातले । तेषां संरक्षणार्थाय प्रोक्तं परिसमूहनम् ॥ १३ ॥
ਕੀੜੇ, ਮਕੌੜੇ, ਪਤੰਗ ਆਦਿ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ‘ਪਰਿਸਮੂਹਨ’ ਨਾਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 14
रेखाः प्रोक्ताश्च यास्तिस्रः कर्तव्यास्ताः समा द्विज । न्यूनाधिका न कर्तव्या इत्येव परिभाषितम् ॥ १४ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜ! ਜੋ ਤਿੰਨ ਰੇਖਾਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਘੱਟ ਨਾ ਵੱਧ—ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 15
मेदिनी मेदसा व्याप्ता मधुकैटभदैत्ययोः । गोमयेनोपलेप्येयं तदर्थमिति नारद ॥ १५ ॥
ਮਧੁ ਅਤੇ ਕੈਟਭ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਮੈਦ ਨਾਲ ਇਹ ਧਰਤੀ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਹੇਤੂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੋਮਯ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ।
Verse 16
वन्ध्या दुष्टा च दीनाङ्गी मृतवत्सा स च या भवेत् । यज्ञार्थं गोमयं तस्या नाहरेदिति भाषितम् ॥ १६ ॥
ਜੋ ਗਾਂ ਬਾਂਝ, ਦੁਸ਼ਟ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇਹ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਜਿਸਦਾ ਵੱਛਾ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਦੀ ਗੋਮਯ ਯਜ્ઞ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 17
ये भ्रमन्ति सदाकाशे पतङ्गाद्या भयङ्कराः । तेषां प्रहरणार्थाय मतं प्रोद्धरणं द्विज ॥ १७ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜ! ਪਤੰਗ ਆਦਿ ਡਰਾਉਣੇ ਜੀਵ ਜੋ ਸਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਕੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 18
स्रुवेण च कुशेनापि कुर्यादुल्लेखनं भुवः । अस्थिकण्टकसिर्द्ध्य्थं ब्रह्मणा परिभाषितम् ॥ १८ ॥
ਸ੍ਰੁਵ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਨਾਲ ਵੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨ/ਖਰੋਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਹੈ।
Verse 19
आपो देवगणाः सर्वे तथा पितृगणा द्विज । तेनाद्भिरुक्षणं प्रोक्तं मुनिभिर्विधिकोविदैः ॥ १९ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜ! ਆਪਹ (ਜਲ) ਹੀ ਸਾਰੇ ਦੇਵਗਣ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਛਣ (ਛਿੜਕਾਅ) ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 20
अग्नेरानयनं प्रोक्तं सौभाग्यस्त्रीभिरेव च । शुभदे मृण्मये पात्रे प्रोक्ष्याद्भिस्तं निधापयेत् ॥ २० ॥
ਅਗਨੀ ਦਾ ਲਿਆਉਣਾ ਸੌਭਾਗਣ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਛਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭਦਾਇਕ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ।
Verse 21
अमृतस्य क्षयं दृष्ट्वा ब्रह्माद्यैः सर्वदैवतैः । वेद्यां निधापितस्तस्मात्समिद्गर्भो हुताशनः ॥ २१ ॥
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਸਮਿਧਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੁਤਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Verse 22
दक्षिणस्यां दानवाद्याः स्थिता यज्ञस्य नारद । तेभ्यः संरक्षणार्थाय ब्रह्माणं तद्दिशि न्यसेत् ॥ २२ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਯੱਗ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਦਾਨਵ ਆਦਿ ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ।
Verse 23
उत्तरे सर्वपात्राणि प्रणीताद्यानि पश्चिमे । यजमानः पूर्वतः स्युर्द्विजाः सर्वेऽपि नारद ॥ २३ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਸਾਰੇ ਯੱਗ ਦੇ ਪਾਤਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰੱਖੋ; ਪ੍ਰਣੀਤ ਜਲ ਆਦਿ ਪੱਛਮ ਵੱਲ। ਯਜਮਾਨ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਵਿਜ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ।
Verse 24
द्यूते च व्यवहारे च यज्ञकर्मणि चेद्भवेत् । कर्त्तोदासीनचित्तस्तत्कर्म नश्येदिति स्थितिः ॥ २४ ॥
ਜੂਏ ਵਿੱਚ, ਲੌਕਿਕ ਵਪਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਜੇ ਕਰਤਾ ਦਾ ਚਿੱਤ ਉਦਾਸੀਨ ਤੇ ਅਨਾਸਕਤ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਰਮ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਇਹੀ ਸਥਿਰ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹੈ।
Verse 25
ब्रह्माचार्यौ स्वशाखौ हि कर्तव्यौ यज्ञकर्मणि । ऋत्विजां नियमो नास्ति यथालाभं समर्चयेत् ॥ २५ ॥
ਯੱਗ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਦੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਬਾਰੇ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਜਿਵੇਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥੨੫॥
Verse 26
द्वे पवित्रे त्र्यङ्गुलेस्तः प्रोक्षिणी चतुरङ्गुला । आज्यस्थाली त्र्यङ्गुलाथ चरुस्थाली षडङ्गुला ॥ २६ ॥
ਦੋ ਪਵਿੱਤਰ (ਕੁਸ਼-ਵਲਯ) ਹਰ ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦੇ ਹੋਣ। ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਿਣੀ ਚਾਰ ਅੰਗੁਲ। ਆਜ੍ਯਸਥਾਲੀ ਤਿੰਨ ਅੰਗੁਲ ਅਤੇ ਚਰੁਸਥਾਲੀ ਛੇ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦੀ ਹੋਵੇ॥੨੬॥
Verse 27
द्व्यङ्गुलं तूपयमनमेकं सम्मार्जनाङ्गुलम् । स्रुवं षडङ्गुलं प्रोक्तं स्रुचं सार्द्धत्रयाङ्गुलम् ॥ २७ ॥
ਉਪਯਮਨ ਦਾ ਮਾਪ ਦੋ ਅੰਗੁਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਮ੍ਮਾਰਜਨ ਵਾਲਾ ਅੰਗੁਲ ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ। ਸ੍ਰੁਵ ਛੇ ਅੰਗੁਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਚ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ॥੨੭॥
Verse 28
प्रादेशमात्रा समिधः पूर्णपात्रं षडङ्गुलम् । प्रोक्षिण्या उत्तरे भागे प्रणीतापात्रमष्टभिः ॥ २८ ॥
ਸਮਿਧਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ (ਹੱਥ ਦੇ ਫੈਲਾਵ) ਜਿਤਨੀ ਲੰਬੀਆਂ ਹੋਣ। ਭਰਿਆ ਪਾਤਰ ਛੇ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰੋਕਸ਼ਿਣੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪਾਸੇ ਅੱਠ ਅੰਗੁਲ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਣੀਤਾ-ਪਾਤਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ॥੨੮॥
Verse 29
यानि कानि च तीर्थानि समुद्राः सरितस्तथा । प्रणीतायां समासन्नात्तस्मात्तां पूरयेज्जलैः ॥ २९ ॥
ਜੋ ਜੋ ਤੀਰਥ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਣੀਤਾ-ਪਾਤਰ ਨੇੜੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ॥੨੯॥
Verse 30
वैदिका वस्त्रहीना च नग्ना संप्रोच्यते द्विज । परिस्तीर्य्य ततो दर्भैः परिदध्यादिमां बुधः ॥ ३० ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਜਦੋਂ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਯੋਗ ਆਵਰਨ/ਉਪਕਰਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਨਗਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦર્ભਾ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਜਾ ਕੇ ਕਰੇ॥੩੦॥
Verse 31
इन्द्र वज्रं विष्णुचक्रं वामदेवत्रिशूलकम् । दर्भरूपतया त्रीणि पवित्रच्छेदनानि च ॥ ३१ ॥
ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਜ੍ਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਮਦੇਵ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਜਦੋਂ ਦર્ભਾ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਪਵਿਤ੍ਰ (ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਛੱਲੇ/ਤੰਤੂ) ਬਣਾਉਣ ਲਈ ‘ਪਵਿਤ੍ਰ-ਛੇਦਨ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥੩੧॥
Verse 32
प्रोक्षणी च प्रकर्तव्या प्रणीतोदकसंयुता । तेनातिपुण्यदं कर्म पवित्रमिति कीर्तितम् ॥ ३२ ॥
ਪ੍ਰੋਖ਼ਣੀ (ਛਿੜਕਾਅ ਦਾ ਪਾਤਰ) ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਣੀਤੋਦਕ (ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਜਲ) ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਕਰਮ ਅਤਿ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪਵਿਤ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥੩੨॥
Verse 33
आज्यस्थाली प्रकर्तव्या पलमात्रप्रमाणिका । कुलालचक्रघटितं आसुरं मृण्मयं स्मृतम् ॥ ३३ ॥
ਆਜ੍ਯ-ਸਥਾਲੀ (ਘਿਉ ਦਾ ਪਾਤਰ) ਇੱਕ ਪਲ ਮਾਪ ਦੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਕੁੰਭਾਰ ਦੇ ਚੱਕ ‘ਤੇ ਘੜਿਆ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਆਸੁਰ’ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥੩੩॥
Verse 34
तदेव हस्तघटितं स्थाल्यादि दैविकं भवेत् । स्रुवे च सर्वकर्माणि शुभान्यप्यशुभानि च ॥ ३४ ॥
ਜੋ ਸਥਾਲੀ ਆਦਿ ਹੱਥ ਨਾਲ ਘੜੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ‘ਦੈਵਿਕ’ (ਦੇਵ-ਯੋਗ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਵ (ਹਵਿਰ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਚਮਚਾ) ਵਿੱਚ ਸਭ ਕਰਮ—ਸ਼ੁਭ ਵੀ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਵੀ—ਸਮਾਵੇਸ਼ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ॥੩੪॥
Verse 35
तस्य चैव पवित्रार्थं वह्नौ तापनमीरितम् । अग्रे धृतेन वैधव्यं मध्ये चैव प्रजाक्षयः ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਲਈ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਤਪਾਉਣਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਘਿਉ ਨਾਲ ਅੱਗੇਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਧਵਾਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ-ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
मूले च म्रियते होता तस्माद्धार्यं विचार्य तत् । अग्निः सूर्यश्च सोमश्च विरञ्चिरनिलो यमः ॥ ३६ ॥
ਜੇ ਮੂਲ ਕੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੋਤਾ (ਯਜ੍ਞ-ਕਰਤਾ) ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ, ਸੋਮ, ਵਿਰੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ), ਅਨਿਲ (ਵਾਯੂ) ਅਤੇ ਯਮ—ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਧਾਰਕ ਦੈਵੀ ਬਲ ਹਨ।
Verse 37
स्रुवे षडेते दैवास्तु प्रत्यङ्गुलमुपाश्रिताः । अग्निर्भोगार्थनाशाय सूर्यो व्याधिकरो भवेत् ॥ ३७ ॥
ਸ੍ਰੁਵ ਵਿੱਚ ਇਹ ਛੇ ਦੇਵਤਾ ਹਰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਅਧਿਸ਼ਠਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਅਗਨੀ ਭੋਗ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਰੋਗ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 38
निष्फलस्तु स्मृतः सोमो विरञ्चिः सर्वकामदः । अनिलो वृद्धिदः प्रोक्तो यमो मृत्युप्रदो मतः ॥ ३८ ॥
ਸੋਮ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਿਰੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਨਿਲ (ਵਾਯੂ) ਵਾਧਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਮ ਮੌਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 39
सम्मार्जनोपयमनं कर्तव्यं च कुशद्वयम् । पूर्वं तु सर्वशाखं स्यात्पञ्चशाखं तथा परम् ॥ ३९ ॥
ਵਿਧੀ ਲਈ ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨ ਅਤੇ ਉਪਯਮਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦਾ ਜੋੜਾ ਵੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਕੁਸ਼ ਬਹੁ-ਸ਼ਾਖਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪੰਜ-ਸ਼ਾਖਾ ਹੋਵੇ।
Verse 40
श्रीपर्णी च शमी तद्वत्खदिरश्च विकङ्कतः । पलाशश्चैव विज्ञेयाः स्रुवे चैव तथा स्रुचि ॥ ४० ॥
ਸ਼੍ਰੀਪਰਨੀ, ਸ਼ਮੀ, ਖਦਿਰ, ਵਿਕੰਕਤ ਅਤੇ ਪਲਾਸ਼—ਇਹੀ ਸ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਚ (ਹਵਨ ਦੇ ਚਮਚੇ) ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਮੰਨਿਆ ਕਾਠ ਹਨ।
Verse 41
हस्तोन्मितं स्रुवं शस्तं त्रिदशाङ्गुलिकं स्रुचम् । विप्राणां चैतदाख्यातं ह्यन्येषामङ्गुलोनकम् ॥ ४१ ॥
ਸ੍ਰੁਵ ਦਾ ਮਾਪ ਇੱਕ ਹਸਤ (ਹੱਥ-ਭਰ) ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਚ ਦਾ ਤੀਹ ਅੰਗੁਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਪ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ ਘੱਟ।
Verse 42
शूद्रा णां पतितानां च खरादीनां च नारद । दृष्टिदोषविनाशार्थं पात्राणां प्रोक्षणं स्मृतम् ॥ ४२ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਸ਼ੂਦਰਾਂ, ਪਤਿਤਾਂ ਅਤੇ ਗਧੇ ਆਦਿਕ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖੇ ਗਏ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੋਖ਼ਸ਼ਣ (ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਛਿੜਕਣਾ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 43
अकृते पूर्णपात्रे तु यज्ञच्छिद्रं समुद्भवेत् । तस्मिन् पूर्णीकृते विप्र यज्ञसम्पूर्णता भवेत् ॥ ४३ ॥
ਜੇ ਪੂਰਨ-ਪਾਤਰ ਦਾ ਕਰਮ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਛਿਦ੍ਰ (ਦੋਸ਼) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਯੱਗ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 44
अष्टमुष्टिर्भवेत् किञ्चित् पुष्कलं तच्चतुष्टयम् । पुष्कलानि तु चत्वारि पूर्णपात्रं विदुर्बुधाः ॥ ४४ ॥
‘ਕਿੰਚਿਤ’ ਅੱਠ ਮੁੱਠੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਚੌਗੁਣਾ ‘ਪੁਸ਼ਕਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਚਾਰ ‘ਪੁਸ਼ਕਲ’ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪੂਰਨ-ਪਾਤਰ’ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 45
होमकाले तु सम्प्राप्ते न दद्यादासनं क्वचित् । दत्ते तृप्तो भवेद् वह्निः शापं दद्याच्च दारुणम् ॥ ४५ ॥
ਹੋਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਆਸਨ ਦਾਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਜੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਗਨੀਦੇਵ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭਾਗ ਮੰਨ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 46
आघारौ नासिके प्रौक्तौ आज्यभागौ च चक्षुषी । प्राजापत्यं मुखं प्रोक्तं कटिर्व्याहृतिभिः स्मृता ॥ ४६ ॥
ਦੋ ਆਘਾਰ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਸਿਕਾ ਦੇ ਦੋ ਛਿਦਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ ਆਜ੍ਯਭਾਗ ਦੋ ਨੇਤਰ। ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਕਰਮ ਨੂੰ ਮੁਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਟੀ (ਕਮਰ) ਨੂੰ ਵ੍ਯਾਹ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਭੂಃ ਭੁਵः ਸ੍ਵः) ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 47
शीर्षं हस्तौ च पादौ च पञ्चवारुणमीरितम् । तथास्विष्टकृतं विप्र श्रोत्रे पूर्णाहुतिस्तथा ॥ ४७ ॥
ਸਿਰ, ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ—ਇਹ ‘ਪੰਚਵਾਰੁਣ’ ਕਰਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਸ੍ਵਿਸ਼ਟਕ੍ਰਿਤ ਸਮਾਪਨ ਆਹੁਤੀ ਵੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਾਹੁਤੀ ਦਾ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The classification establishes Kalpa’s scope across specialized ritual domains—astral (nakṣatra), effect-oriented operations (āṅgirasa/abhicāra), and pacification (śānti)—so that the subsequent Gṛhya-kalpa is understood as a practical subset within a larger Vedāṅga framework.
Sprinkling is framed as purification because Waters are identified with divine and ancestral hosts, making consecrated water a medium of sacral reset. Cow-dung plastering is justified as protective purification of the ground, presented through a mythic-ritual explanation (removing demonic taint associated with Madhu and Kaiṭabha).
Metrological precision is treated as a condition of efficacy: deficiency or excess renders rites fruitless, and correct proportions ensure the rite is properly ‘clothed’ with its required appurtenances. The chapter uses measurement as a practical control system for reproducible ritual outcomes.
It encodes a cosmological reading of ritual technology: the implement is not merely a tool but a microcosm where divine powers are stationed in measured loci. This sacralizes procedure and frames correct handling as interaction with living divine presences.