Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

Verse 1

श्रीनारद उवाच । कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजंगमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन ॥ १ ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਅਚਲ-ਚਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਕਿਸ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਇਹ ਕਿਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਸਨੰਦਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 2

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ २ ॥

ਸਮੁੰਦਰ, ਆਕਾਸ਼, ਪਹਾੜ, ਬੱਦਲ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗ-ਹਵਾ ਸਮੇਤ ਇਹ ਲੋਕ ਕਿਸ ਨੇ ਰਚਿਆ ਹੈ?

Verse 3

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ॥ ३ ॥

ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਰਚੇ ਗਏ? ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋਈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ੌਚ-ਅਸ਼ੌਚ ਕਿਵੇਂ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ?

Verse 4

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छंति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान् ॥ ४ ॥

ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਜੋ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਲੋਕ ਤੋਂ ਉਸ ਪਰਲੋਕ ਤੱਕ—ਹੇ ਵੰਦਨੀਯ, ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 5

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ ५ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੁਣ; ਮੈਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ—ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਭਰਦਵਾਜ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 6

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् । भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ ६ ॥

ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਮਹਾਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਆਸਨਸਥ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 7

भरद्वाज उवाच । कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् । कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद ॥ ७ ॥

ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੀਵਾਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਅਨੇਕ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਮਾਨਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ?

Verse 8

यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् । सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा ॥ ८ ॥

ਉਹੀ ਨਾਰਾਇਣ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਸਵੈੰਭੂ, ਆਪ ਹੀ ਭਗਵਾਨ—ਸਦਾ ਦੋਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦਾ ਹੈ: ਪੂਜਣਯੋਗ (ਸੇਵ੍ਯ) ਅਤੇ (ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ) ਸੇਵਕ।

Verse 9

प्रविशंति लये सर्वे यमीशं सचराचराः । लोकानां रमणः सोऽयं निर्गुणश्च निरंजनः ॥ ९ ॥

ਪ੍ਰਲਯ ਵੇਲੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵ ਯਮ-ਨਿਯਮ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਮਣ ਹੈ—ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਨਿਰੰਜਨ।

Verse 10

अनिर्दश्योऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने । कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम् ॥ १० ॥

ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਾਲ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਦੁਰਲਭ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ?

Verse 11

अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् । जीवो जीवत्वमुल्लंघ्य कथं ब्रह्म समन्वयात् ॥ ११ ॥

ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਵੇਦ ਉਸ ਦੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਜੀਵ ਜੀਵਤਾ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਸਮਨ੍ਵਯ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ?

Verse 12

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिधे । एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ॥ १२ ॥

ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਕਿਰਪਾ-ਨਿਧਿ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਸੰਦੇਹ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਜਨੀਯ ਮੁਨੀ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ।

Verse 13

महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् । भृगुरुवाच । मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ॥ १३ ॥

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਮ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਵਤ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—‘ਮਾਨਸ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 14

अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्योऽजरामरः । अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ॥ १४ ॥

ਉਹ ਦੇਵ ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰ, ਅਜਰ-ਅਮਰ ਹੈ। ਉਹ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ—ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ, ਅਖ਼ਯ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯ।

Verse 15

यतः सृष्टानि भूतानि जायंते च म्रियंति च । सोऽमृजत्प्रथमं देवो महांतं नाम नामतः ॥ १५ ॥

ਜਿਸ ਤੋਂ ਸ੍ਰਿਜੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰਦੇ ਵੀ ਹਨ—ਉਸ ਦੇਵ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਮਹਤ’ ਨਾਮਕ ਤੱਤ ਨੂੰ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 16

आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः । आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ॥ १६ ॥

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ‘ਆਕਾਸ਼’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜਲ ਤੋਂ ਅੱਗ ਤੇ ਵਾਯੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 17

अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही । ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १७ ॥

ਅੱਗ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਨੇ ਤੇਜੋਮਯ, ਦਿਵ੍ਯ ਕਮਲ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ।

Verse 18

तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः । अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ॥ १८ ॥

ਉਸ ਕਮਲ ਤੋਂ ਵੇਦਮਯ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਹ ‘ਅਹੰਕਾਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਬਣ ਕੇ ਸਭ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ॥੧੮॥

Verse 19

ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पंच धातवः । शैलास्तस्यास्थिसंघास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ॥ १९ ॥

ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਧਾਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣੇ ਹਨ। ਪਹਾੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਹਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਤੇ ਚਰਬੀ ਹੈ॥੧੯॥

Verse 20

समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा । पवनश्चैव निश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः ॥ २० ॥

ਸਮੁੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਹੂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦਰ ਹੈ। ਪਵਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹ ਹੈ, ਅੱਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੇਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਹਨ॥੨੦॥

Verse 21

अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ॥ २१ ॥

ਉਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਸੋਮ—ਅਰਥਾਤ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਉਸ ਦਾ ਉੱਚਾ ਸਿਰ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹਨ॥੨੧॥

Verse 22

दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः । स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ॥ २२ ॥

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਜਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੈ—ਉਹ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਜੋ ‘ਅਨੰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ॥੨੨॥

Verse 23

सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः । अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै । ततः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ २३ ॥

ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਜਾਣਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੱਤਿ ਲਈ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 24

भग्द्वाज उवाच । गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिंधि तत्त्वतः ॥ २४ ॥

ਭਗਦਵਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਕਾਸ਼, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਰਿਮਾਣ ਕੀ ਹਨ? ਤੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸ ਕੇ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟੋ।

Verse 25

भृगुरुवाच । अनंतमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यांतो नाधिगम्यते ॥ २५ ॥

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਤੇ ਆਦਰਿਤ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਆਸ਼੍ਰਯਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 26

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चंद्रादित्यौ न पश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः ॥ २६ ॥

ਉਸ ਗਤੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ—ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਦਿਪਤ, ਅੱਗ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾਉਂਦੇ।

Verse 27

ते चाप्यन्तं न पश्यंति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनंतत्वादिति मे वद मानद ॥ २७ ॥

ਉਹ ਵੀ—ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ—ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਕੀ ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਨੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ? ਹੇ ਮਾਨਦ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 28

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः । निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि ॥ २८ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਪਰ ਆਪ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ, ਜ੍ਵਲੰਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਆਕਾਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹੈ।

Verse 29

पृथिव्यंते समुद्रास्तु समुद्रांते तमः स्मृतम् । तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यांतेऽग्निरेव च ॥ २९ ॥

ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਹਨ; ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਤਮਸ (ਅੰਧਕਾਰ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਜਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਅਗਨੀ ਹੀ ਹੈ।

Verse 30

रसातलांते सलिलं जलांते पन्नगाधिपाः । तदंते पुनराकाशमाकाशांते पुनर्जलम् ॥ ३० ॥

ਰਸਾਤਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਲ ਹੈ; ਉਸ ਜਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪੰਨਗਾਧਿਪਤੀ (ਨਾਗ-ਰਾਜ) ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਫਿਰ ਜਲ ਹੈ।

Verse 31

एवमंतं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ ३१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਅਤੇ ਉਸ (ਵਿਸ਼ਵ) ਜਲ ਦਾ ਵੀ ਮਾਪ ਤੇ ਅੰਤ ਜਾਣਨਾ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ; ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗੋਚਰ ਹੈ।

Verse 32

अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यंते तत्त्वदर्शनात् ॥ ३२ ॥

ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ, ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ-ਤਲ ਦੇ ਜੋ ਗੁਣ-ਵਰਨਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸੂਖਮ ਹਨ; ਤੱਤਵ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਹ ਭੇਦ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 33

पठंति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ ३३ ॥

ਮੁਨੀ ਜਨ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲਈ ਭੀ ਯਥਾਵਤ ਪ੍ਰਮਾਣ (ਮਾਪ) ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 34

अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाणमुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः ॥ ३४ ॥

ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਅਗਮ੍ਯ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਕੌਣ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭੀ ਗਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਸੀਮਿਤ ਹੈ।

Verse 35

तदागण्यमनंतस्य नामानंतेति विश्रुतम् । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ ३५ ॥

ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਅਗਣਿਤ ਅਨੰਤ ਹੈ, ਉਹ ‘ਅਨੰਤ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦਾ ‘ਮਾਨਸ’ ਨਾਮ ਵੀ ਨਾਮ-ਅਰਥ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੈ।

Verse 36

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ ३६ ॥

ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ—ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵੀ ਹੋਵੇ—ਸੁੱਕੜਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਨ ਜੋਗਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੋਵੇ ਵੀ?

Verse 37

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ ३७ ॥

ਫਿਰ ਕਮਲ ਤੋਂ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ—ਆਦਿ, ਧਰਮਮਯ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ।

Verse 38

भरद्वाज उवाच । पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ ३८ ॥

ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਜੇਠਾ ਪੁਸ਼ਕਰ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ? ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰਵਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ; ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।

Verse 39

भृगुरुवाच । मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ ३९ ॥

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਜੋ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੂਰਤੀ ਬ੍ਰਹਮਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੇ ਆਸਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ‘ਪਦਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः ॥ ४० ॥

ਉਸ ਪਦਮ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਉਠਿਆ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਇਹ ਜਗਤ-ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्बहिर्द्विजसत्तम ॥ ४१ ॥

ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਮੇਰੂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬਾਹਰ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?

Verse 42

भृगुरुवाच । प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसाऽसृजत् । संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥ ४२ ॥

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਾਨਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ ਰਚਿਆ ਗਿਆ।

Verse 43

यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् । यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धंते येन च प्रजाः ॥ ४३ ॥

ਜਿਸ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਉਸੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਸੰਤਾਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

परित्यक्ताश्च नश्यंति तेनेदं सर्वमावृत्तम् । पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमंतश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः ॥ ४४ ॥

ਜਦੋਂ ਜਲ-ਤੱਤਵ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੋ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਰੂਪ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਰੁਣ (ਵਰੁਣ ਅਧੀਨ) ਜਾਣੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਹ ਹੀ ਮੁੜ ਇਸ ਨੂੰ ਥਾਮ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 45

भरद्वाज उवाच । कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥ ४५ ॥

ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਲ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ? ਅੱਗ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ? ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਕਿਵੇਂ ਰਚੀ ਗਈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।

Verse 46

भृगुरुवाच । ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥ ४६ ॥

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਪੁਰਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਕਲਪ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਉੱਠਿਆ।

Verse 47

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥ ४७ ॥

ਉਹ ਧਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਆਹਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀ ਤਪ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਸਪਰਧਾ ਵਿੱਚ ਸੌ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਸਹਿੰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 48

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥ ४८ ॥

ਤਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਮਈ, ਵੇਦ-ਰਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਕਾਸ਼-ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਸਰਸਵਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ॥ ੪੮ ॥

Verse 49

पुरास्तिमितमाकाशमनंतमचलोपमम् । नष्टचंद्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ ४९ ॥

ਤਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ—ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਪਵਨ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੁੱਤ ਗਿਆ ਹੋਵੇ॥ ੪੯ ॥

Verse 50

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् । तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ ५० ॥

ਫਿਰ ਜਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਘਣਾ ਹਨੇਰਾ ਉੱਠਿਆ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਜਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦਬਾਅ ਤੇ ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਮਾਰੁਤ (ਵਾਯੂ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ॥ ੫੦ ॥

Verse 51

यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तच्चांभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ ५१ ॥

ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾ ਛੇਦਾਂ ਵਾਲਾ ਘਰ ਚੁੱਪ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਨਿਲ (ਵਾਯੂ) ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਮਈ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ॥ ੫੧ ॥

Verse 52

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरंतरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ ५२ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਜਲ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਘਿਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਘੋਸ਼ ਕਰਦਾ ਵਾਯੂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਉੱਛਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ॥ ੫੨ ॥

Verse 53

एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशांतिं नाधिगच्छति ॥ ५३ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਹਵਾ ਫਿਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ।

Verse 54

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः ॥ ५४ ॥

ਉਸ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਦਿੱਪਤ ਤੇਜ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਉਸ ਦੀ ਲੌ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਤਿਮਿਰ-ਰਹਿਤ ਕਰ ਗਈ।

Verse 55

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते ॥ ५५ ॥

ਹਵਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਅੱਗ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਅੱਗ-ਹਵਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਘਣਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 56

तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्ठति योऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ॥ ५६ ॥

ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਹੋਰ ਹਿੱਸਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਵੀ ਸਨੇਹ-ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 57

रसानां सर्वगंधानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्योनिरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते ॥ ५७ ॥

ਸਾਰੇ ਰਸਾਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਗੰਧਾਂ, ਸਾਰੇ ਸਨੇਹ-ਸਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੀ ਯੋਨੀ—ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ—ਜਾਣੀਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

भरद्वाज उवाच । य एते धातवः पंच रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ ५८ ॥

ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜੋ ਪੰਜ ਧਾਤਾਂ ਰਚੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਮਹਾਭੂਤਾਂ’ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵਿਆਪਤ ਤੇ ਆਵਰਿਤ ਹਨ?

Verse 59

यदाऽसृजत्सहस्त्राणि भूतानां स महामतिः । पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ ५९ ॥

ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਮਤੀ ਨੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਚੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ‘ਭੂਤਤ੍ਵ’—ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ—ਕਿਵੇਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 60

भृगुरुवाच । अमितानि महाष्टानि यांति भूतानि संभवम् । अतस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ ६० ॥

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਅੱਠ ਮਹਾਤੱਤ ਅਪਾਰ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਭੂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ‘ਮਹਾਭੂਤ’ ਸ਼ਬਦ ਠੀਕ ਹੈ।

Verse 61

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ६१ ॥

ਚੇਸ਼ਟਾ ਵਾਯੂ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਖ ਅਰਥਾਤ ਆਕਾਸ਼; ਊਸ਼ਮਾ ਅਗਨੀ; ਸਲਿਲ ਦ੍ਰਵਤਾ; ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ ਇੱਥੇ ਸੰਘਾਤ/ਘਣਤਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਪਾਂਚਭੌਤਿਕ ਹੈ।

Verse 62

इत्यतः पंचभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजंगमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेंद्रियसंज्ञिताः ॥ ६२ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ, ਘ੍ਰਾਣ, ਰਸਨਾ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਇਹ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 63

भरद्वाज उवाच । पंचभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजंगमाः । स्थावराणां न दृश्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६३ ॥

ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਜੀਵ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਥਾਵਰ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਧਾਤੂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ?

Verse 64

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६४ ॥

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ਼ਮਾ-ਰਹਿਤ, ਚੇਸ਼ਟਾ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਘਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ-ਦੇਹ ਵਾਂਗ ਪੰਜ ਧਾਤੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 65

न श्रृण्वंति न पश्यंति न गंधरसवेदिनः । न च स्पर्शं हि जानंति ते कथं पंच धातवः ॥ ६५ ॥

ਉਹ ਨਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਵੇਖਦੇ; ਨਾ ਗੰਧ-ਰਸ ਦਾ ਬੋਧ ਹੈ, ਨਾ ਸਪਰਸ਼ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ—ਫਿਰ ਉਹ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?

Verse 66

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ ६६ ॥

ਦ੍ਰਵਤਾ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਵਾਯੂ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ—ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ—ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭੌਤਿਕਤਾ ਨਹੀਂ।

Verse 67

भृगुरुवाच । घनानामपि वृक्षणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ ६७ ॥

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਘਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਕਾਸ਼ (ਅਵਕਾਸ਼) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਪੱਲਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਸਦਾ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 68

ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ ६८ ॥

ਤਾਪ ਨਾਲ ਪੱਤਾ ਮੁਰਝਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਾਲ, ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਵੀ। ਉਹ ਮੁਰਝਾ ਕੇ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ‘ਸਪਰਸ਼’ (ਸੰਪਰਕ) ਨੂੰ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 69

वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वंति पादपाः ॥ ६९ ॥

ਹਵਾ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਗੱਜ-ਵੱਜ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ ਕਾਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਰੁੱਖ ਵੀ ‘ਸੁਣਦੇ’ ਹਨ।

Verse 70

वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति । नह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यंति पादपाः ॥ ७० ॥

ਬੇਲ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਪੇਟ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿੱਸਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਰੁੱਖ (ਮਾਨੋ) ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵੇਖਦੇ’ ਹਨ।

Verse 71

पुण्यापुण्यैस्तथा गंधैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रंति पादपाः ॥ ७१ ॥

ਪੁੰਨ ਤੇ ਅਪੁੰਨ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧੂਪ-ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਵੀ, ਬੂਟੇ ਨਿਰੋਗ ਹੋ ਕੇ ਖਿੜਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਰੁੱਖ (ਮਾਨੋ) ਉਹ ਸੁਗੰਧ ‘ਸੂੰਘਦੇ’ ਹਨ।

Verse 72

सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ ७२ ॥

ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਮੁੜ ਅੰਕੁਰਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵ-ਚੇਤਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਚੇਤਨਤਾ ਨਹੀਂ।

Verse 73

तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नहो वृद्धिश्च जायते ॥ ७३ ॥

ਉਸ ਅੰਦਰਲੇ ਤੱਤ ਨਾਲ ਦੇਹ ਜਲ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਠਰਾਗਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਨੂੰ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਹਾਰ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਤੋਂ ਸਨਿਗਧਤਾ ਤੇ ਦੇਹ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 74

जंगमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यंते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ ७४ ॥

ਸਾਰੇ ਜੰਗਮ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਧਾਤੂ-ਤੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰੀਰ ਚੇਸ਼ਟਾ ਤੇ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 75

त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पंचमः । इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये ॥ ७५ ॥

ਚਮੜੀ, ਮਾਸ, ਹੱਡੀਆਂ, ਮੱਜਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ—ਸਨਾਯੂ: ਧਰਤੀ-ਤੱਤ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਸਮੂਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 76

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च । अग्निर्जनयते यच्च पंचाग्नेयाः शरीरिणः ॥ ७६ ॥

ਤੇਜ ਹੀ ਅਗਨੀ ਹੈ; ਕ੍ਰੋਧ, ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਉਸ਼ਮਾ ਵੀ ਅਗਨੀ-ਸਰੂਪ ਹਨ। ਅਗਨੀ ਜੋ ਕੁਝ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਰੀਰੀ ਇਹ ਪੰਜ ਆਗਨੇਯ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ।

Verse 77

श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पंच धातवः ॥ ७७ ॥

ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਮੂੰਹ, ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਕੋਠ (ਅੰਦਰਲੀ ਗੁਹਾ) ਵੀ—ਆਕਾਸ਼-ਤੱਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਪੰਜ ਧਾਤੂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 78

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पंचधा देहे भवंति प्राणिनां सदा ॥ ७८ ॥

ਕਫ਼, ਪਿੱਤ, ਪਸੀਨਾ, ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਲਹੂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਃ (ਜਲ-ਤੱਤ) ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 79

प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा ॥ ७९ ॥

ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਪਾਲਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਵਿਆਨ ਨਾਲ ਉਹ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕੱਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਯਥਾਵਤ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 80

गच्छत्यपानोऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः । उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च भेदाच्च भाषते । इत्येते वायवः पंच वेष्टयंतीहदेहिनम् ॥ ८० ॥

ਅਪਾਨ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਦਾਨ ਤੋਂ ਉੱਛਵਾਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜ ਵਾਯੂ ਇੱਥੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

Verse 81

भूमेर्गंधगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । तस्य गंधस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ ८१ ॥

ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਜਲ ਤੋਂ ਰਸ (ਸਵਾਦ) ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਸੁਗੰਧ ਦੇ ਗੁਣ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 82

इष्टश्चानुष्टगंधश्च मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च ॥ ८२ ॥

ਸੁਗੰਧ ਮਨਭਾਉਂਦੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅਮਨਭਾਉਂਦੀ ਵੀ; ਮਿੱਠੀ ਵੀ ਤੇ ਤਿੱਖੀ-ਕੌੜੀ ਵੀ। ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੰਘਣੀ, ਚਿਕਣੀ, ਰੁੱਖੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਦ—ਸਾਫ਼ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ—ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 83

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गंधविस्तरः । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ ८३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰਥਿਵ ਤੱਤ ਦਾ ਗੰਧ-ਵਿਸਤਾਰ ਨੌ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋਤਿ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਰਾਹੀਂ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 84

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ ८४ ॥

ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਰਸ—ਇਹ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਸ-ਗਿਆਨ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।

Verse 85

रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ॥ ८५ ॥

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਮਿੱਠਾ, ਲੂਣੀਲਾ, ਤਿੱਖਾ-ਕੌੜਾ, ਕਸੈਲਾ, ਖੱਟਾ ਅਤੇ ਤੁਰਸ਼ (ਕਟੂ)।

Verse 86

एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ ८६ ॥

ਇਹ ਰਸ ਜਲ-ਸਵਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਜੋਤਿ (ਅਗਨੀ-ਤੱਤ) ਦੇ ਆਖੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 87

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् । ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ ८७ ॥

ਜੋਤਿ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਰੂਪ’ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਹ੍ਰਸਵ, ਦੀਰਘ, ਸਥੂਲ, ਚਤੁਰਸ੍ਰ, ਅਣੂ ਅਤੇ ਵਰਤੁਲਾਕਾਰ।

Verse 88

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः ॥ ८८ ॥

ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਸਫੈਦ, ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਲਾਲ; ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਅਰੁਣ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਕਦੇ ਕਠੋਰ, ਕਦੇ ਚਿਕਣੇ-ਚਮਕੀਲੇ, ਕਦੇ ਮਸ੍ਰਿਣ, ਕਦੇ ਫਿਸਲਣ ਵਾਲੇ, ਕਦੇ ਨਰਮ ਅਤੇ ਕਦੇ ਰੁੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 89

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ॥ ८९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜ-ਸਰੂਪ ਗੁਣ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਗੁਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਹੈ ਸ਼ਬਦ।

Verse 90

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा ॥ ९० ॥

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਸ਼ਡਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਧੈਵਤ।

Verse 91

पंचमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः ॥ ९१ ॥

ਪੰਚਮ ਸੁਰ ਵੀ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ-ਯੁਕਤ ਸੁਰ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਗੁਣ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 92

ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पयहादिषु । मृदंगभेरीशंखानां स्तनयित्नो रथस्य च ॥ ९२ ॥

ਆਪਣੀ ਐਸ਼ਵਰਯ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਉਹੀ ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਭੇਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦੇ ਨਾਦ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਤੇ ਰਥ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗੂੰਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 93

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ ९३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਸਪਰਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 94

उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च । तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरोऽपि च ॥ ९४ ॥

ਇਹ ਉਸ਼ਣ ਤੇ ਸ਼ੀਤ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ, ਸਨਿਗਧ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਦ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਰਦਰਾ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਣ, ਲਘੁ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 95

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत । एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते ॥ ९५ ॥

ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਇਹ ਵਾਯੂ ਦੇ ਦੋ ਗੁਣ ਜਾਣਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯਵੀ ਗੁਣ ਗਿਆਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 96

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः ॥ ९६ ॥

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਤ ਹੈ। ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਦੀ ਗਤੀ ਵਿਸ਼ਮ ਹੈ।

Verse 97

आप्यायंते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपोऽग्निर्मारुस्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ ९७ ॥

ਅਤੇ ਉਹ ਧਾਤੂ ਸਦਾ ਹੋਰ ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਪੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਲ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਤੱਤ ਨਿੱਤ ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 98

मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली ॥ ९८ ॥

ਇਹ ਤੱਤ ਸਰੀਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ; ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਰਥਿਵ ਧਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਬਲਵਾਨ ਪੁਰਖ ਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 99

श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् । प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ९९ ॥

ਜਦੋਂ ਅਗਨੀ ਮੱਥੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਮੱਥੇ ਅਤੇ ਵਾਣੀ-ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥

Verse 100

स जंतुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयश्च सः ॥ १०० ॥

ਉਹੀ ਜੀਵ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਸਨਾਤਨ ਪੁਰਖ ਹੈ। ਉਹੀ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ; ਉਹੀ ਭੂਤ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਹੈ॥

Verse 101

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १०१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਲਿਆ-ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮਾਨ ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਹਰ ਕਿਰਿਆ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ॥

Verse 102

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते ॥ १०२ ॥

ਮੂਤਰਾਸ਼ੇ ਦੇ ਮੂਲ, ਗੁਦਾ ਅਤੇ ਪਾਚਕ ਅਗਨੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਟਿਕ ਕੇ ਅਪਾਨ ਵਾਯੂ ਮੂਤਰ ਤੇ ਮਲ ਨੂੰ ਢੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ॥

Verse 103

प्रयत्ने कर्मनियमे य एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः ॥ १०३ ॥

ਜੋ ਇਕੋ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਯਤਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਨਿਯਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੀ ਹੈ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਪੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਉਦਾਨ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।

Verse 104

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १०४ ॥

ਜੋ ਵਾਯੂ ਸਭ ਜੋੜਾਂ (ਸੰਧੀਆਂ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਆਨ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 105

बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते ॥ १०५ ॥

ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਹ-ਅਗਨੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸਮਾਨ’ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰਾਣ-ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਤੀਬਰ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 106

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ १०६ ॥

ਅਪਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਦਾ ਠੀਕ ਸਮਨਵਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਜਠਰਾਗਨੀ (ਪਾਵਕ) ਆਹਾਰ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਪਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 107

आस्पंहि पायुपर्यंतमंते स्याद्गुदसंज्ञिते । रेतस्तस्मात्प्रजायंते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १०७ ॥

ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਪਾਯੂ ਤੱਕ ਜੋ ਅੰਤਿਮ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਹ ‘ਗੁਦ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਰੇਤ (ਵੀਰਯ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸੀ ਤੋਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਸ੍ਰੋਤਸ (ਨਾਡੀ-ਮਾਰਗ) ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 108

प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १०८ ॥

ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਤਾਪ ਦਿਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਪਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪਾਵਕ (ਅਗਨੀ) ਜਾਣੋ।

Verse 109

अग्निवेगवहः प्राणो गुदांते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १०९ ॥

ਅਗਨੀ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਗੁਦਾ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਟੱਕਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੁੜ ਪਾਵਕ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਉਚੱਕਦਾ ਹੈ।

Verse 110

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः । नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः ॥ ११० ॥

ਪਕਵਾਸ਼ਯ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮਾਸ਼ਯ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਭੀ-ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਟਿਕੇ ਹਨ।

Verse 111

प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा । वहंत्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १११ ॥

ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਤਿਰਛੀਆਂ, ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਸ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਨ-ਰਸ ਨੂੰ ਢੋਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 112

एष मार्गोऽपि योगानां येन गच्छंति तत्पदम् । जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन् ॥ ११२ ॥

ਇਹ ਵੀ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਥਕਾਵਟ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਮਭਾਵੀ ਤੇ ਧੀਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੱਥੇ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 113

एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ॥ ११३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰਲੀ ਅਗਨੀ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਯਜ੍ਞਾਗਨੀ।