Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline

Verse 1

भरद्वाज उवाच । यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्टते । श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः ॥ १ ॥

ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਵਾਯੂ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਹੀ ਸਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਬੋਲਦਾ ਵੀ ਹੈ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਜੀਵ ਨਿਰਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

य ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निनैवोपलभ्यते । अग्निर्जरयते चैतत्तदा जीवो निरर्थकः ॥ २ ॥

ਜੋ ਤਾਪ-ਭਾਵ ਅਗਨੀਮਯ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਅੱਗ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਜਰਾ-ਖ਼ਯ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਤਾਪ-ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਰਰਥਕ ਹੈ।

Verse 3

जंतोः प्रम्नियमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते । वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥ ३ ॥

ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਜੀਵ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ‘ਜੀਵ’ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵੀ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 4

यदि वाथुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना । वायुमंजलवत्पश्येद्गच्छेत्सह मरुद्गुणैः ॥ ४ ॥

ਜੇ ਜੀਵ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਾਯੂਮਯ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵਾਯੂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਕੇਵਲ ਸਮੂਹ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਵਾ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਵਾਂਗ ਦਿਸੇ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕੱਠੇ ਚਲੇ।

Verse 5

संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥ ५ ॥

ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਰਹੇ ਜਾਂ ਉਸ ਕਰਕੇ ਨਾਸ ਹੋਵੇ—ਮਹਾਸਾਗਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਬਰਤਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

कृपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने । क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा ॥ ६ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪਾਏ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਛੇਤੀ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ (ਵਸਤੂ) ਵੀ ਨਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 7

पंचधारणके ह्यस्मिञ्छरीरे जीवितं कृतम् । येषामन्यतराभावाञ्चतुर्णां नास्ति संशयः ॥ ७ ॥

ਇਸ ਪੰਜ-ਆਧਾਰ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ।

Verse 8

नश्यंत्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् । नश्यते कोष्टभेदार्थमग्रिर्नश्यत्यभोजनात् ॥ ८ ॥

ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਜਲ-ਤੱਤ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਸਾਸ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਵਾਯੂ ਰੁਕਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਕੋਠ-ਭੇਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਖਾਣ ਨਾਲ ਜਠਰਾਗਨੀ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 9

व्याधित्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते । पीडितेऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पंचताम् ॥ ९ ॥

ਰੋਗ, ਚੋਟ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਦੇਹ ਘਿਸਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੀ ਭਾਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਘਾਤ ਪੰਚਤੱਤ ਵਿੱਚ—ਵਿਲਯ ਵਿੱਚ—ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

तस्मिन्पंचत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति । किं खेदयति वा जीवः किं श्रृणोति ब्रवीति च ॥ १० ॥

ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੇਹ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਜੀਵ ਕਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜੇ? ਉਹ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੋਗ ਕਰੇ? ਉਹ ਕੀ ਸੁਣੇ ਤੇ ਕੀ ਬੋਲ ਸਕੇ?

Verse 11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यतिमामिति । यो दत्त्वा म्रियते जंतुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥ ११ ॥

“ਇਹ ਗਾਂ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਤਾਰ ਦੇਵੇਗੀ” ਸੋਚ ਕੇ ਜੋ ਜੀਵ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਗਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਤਾਰੇਗੀ?

Verse 12

गौश्चप्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा । इहैव विलयं यांति कुतस्तेषां समागमः ॥ १२ ॥

ਜਦੋਂ ਗਾਂ, ਦਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਦਾਨੀ—ਤਿੰਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਇੱਥੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ‘ਸਮਾਗਮ’ ਦਾ ਫਲ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ?

Verse 13

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च । अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः ॥ १३ ॥

ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਜੋ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਗਿਆ—ਉਹ ਮੁੜ ਜੀਵਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति । जीवन्यस्य प्रवर्तंते मृतः क्व पुनरेष्यति ॥ १४ ॥

ਜੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੁੜ ਨਾ ਉੱਗੇ, ਤਾਂ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਜੀਉਂਦੇ ਤੱਕ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਫਿਰ ਕਿੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ?

Verse 15

जीवमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते । मृताः प्रणश्यंति बीजाद्बीजं प्रणश्यति ॥ १५ ॥

ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਜੀਵ-ਮਾਤ੍ਰ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਜਗਤ-ਚੱਕਰ ਲਗਾਤਾਰ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਰੇ ਹੋਏ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੀਜ ਵੀ ਬੀਜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੧੫॥

Verse 16

इति मे संशयो ब्रह्मन्हृदये परिधावति । त निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम् ॥ १६ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ! ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸੰਦੇਹ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਰਬਜ੍ਞ! ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ॥੧੬॥

Verse 17

सनंदन उवाच । एवं पृष्टस्तदानेन स भृगर्ब्रह्मणः सुतः । पुनराहु मुनिश्रेष्ट तत्संदेहनिवृत्तये ॥ १७ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਉਸ ਸੰਦੇਹ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਰ ਬੋਲੇ॥੧੭॥

Verse 18

भृगुरुवाच । न प्राणाः सन्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च । याति देहांतरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १८ ॥

ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਜੀਵ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ; ਨਾ ‘ਦੱਤ’ (ਦਾਨ) ਤੇ ਨਾ ‘ਕ੍ਰਿਤ’ (ਕਰਮ) ਹੀ (ਆਤਮਾ) ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੋਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੧੮॥

Verse 19

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति । समिधामग्निदग्धानां यथाग्रिर्द्दश्यते तथा ॥ १९ ॥

ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ; ਸਰੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੀਆਂ ਸਮਿਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਗ (ਤੱਤ) ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ (ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ) ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ॥੧੯॥

Verse 20

भरद्वाज उवाच । अग्नेर्यथा तस्य नाशात्तद्विनाशो न विद्यते । इन्धनस्योपयोगांते स वाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २० ॥

ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਗਟ ਲੌ ਬੁੱਝ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਅਗਨੀ-ਤੱਤ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਇੰਧਨ ਪੂਰਾ ਖਪ ਜਾਣ ਤੇ ਉਹੀ ਅਗਨੀ ਦਿਸਦੀ ਨਹੀਂ—ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਤੱਤ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 21

नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिन्धनम् । गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते ॥ २१ ॥

ਮੈਂ ਇਤਨਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ‘ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ’, ਜਿਵੇਂ ਇੰਧਨ-ਰਹਿਤ ਸ਼ਾਂਤ ਅੱਗ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਨਾ ਕੋਈ ਗਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਪ-ਪ੍ਰਮਾਣ, ਨਾ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ।

Verse 22

भृगुरुवाच । समिधामुपयोगांते स चाग्निर्नोपलभ्यते । नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिंधनम् ॥ २२ ॥

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਸਮਿਧਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਖਪ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਮੈਂ ਇਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ—ਇੰਧਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਈ।

Verse 23

गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते । समिधामुपयोगांते यथाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २३ ॥

ਉਸ ਦੀ ਨਾ ਕੋਈ ਗਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਪ-ਪ੍ਰਮਾਣ, ਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਰੂਪ; ਜਿਵੇਂ ਸਮਿਧਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਖਪਣ ਤੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ—ਤਿਵੇਂ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵੀ ਲਕਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 24

आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः । तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः ॥ २४ ॥

ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫੜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਨਿਰਾਧਾਰ ਹੈ। ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਵੇਲੇ ਜੀਵ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਨਾਰਾਇਣ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

न नश्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः । प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् ॥ २५ ॥

ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਜੋਤਿ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਅਗਨੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਨੂੰ ਜੀਵ-ਤੱਤ ਸਮਝੋ॥੨੫॥

Verse 26

वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् । तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम् ॥ २६ ॥

ਵਾਯੂ ਹੀ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉੱਛਵਾਸ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਗਨੀ ਬੁੱਝ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਦੇਹ ਅਚੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੨੬॥

Verse 27

पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः । जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ॥ २७ ॥

ਜੋ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ‘ਭੂਮੀ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਖ਼ਿਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ-ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਜੰਗਮ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਥਾਵਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ॥੨੭॥

Verse 28

आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति । तेषां त्रयाणामेकत्वाद्वयं भूमौ प्रतिष्टितम् ॥ २८ ॥

ਪਵਨ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋਤਿ (ਅਗਨੀ) ਉਸ ਪਵਨ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਏਕਤਾ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਦੋ (ਜਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ) ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਰ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ॥੨੮॥

Verse 29

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः । अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमंतः शरीरिणः ॥ २९ ॥

ਜਿੱਥੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ ਓਥੇ ਪਵਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਮਾਰੁਤ (ਵਾਯੂ) ਹੈ ਓਥੇ ਅਗਨੀ ਹੈ। ਇਹ (ਸੂਖਮ ਤੱਤ) ਅਮੂਰਤ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ; ਦੇਹਧਾਰੀ ਮੂਰਤਿਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ॥੨੯॥

Verse 30

भरद्वाज उवाच । यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु । जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ ३० ॥

ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ, ਜਲ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੇ ਹਵਾ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਜੀਵ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਓ।

Verse 31

पंचात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके । शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुभिच्छामि यादृशम् ॥ ३१ ॥

ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੇ, ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ‘ਪੰਜ-ਵਿਗਿਆਨ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 32

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये । भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

ਮਾਸ-ਲਹੂ ਦੇ ਗੱਛ, ਚਰਬੀ, ਨਸਾਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਵੇਖਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਜੀਵ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 33

यद्यजीवशरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् । शरीरे मानसे दुःख कस्तां वेदयते रुजम् ॥ ३३ ॥

ਜੇ ਸਰੀਰ ਜੜ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਮਹਾਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਉੱਠਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਪੀੜ੍ਹਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ?

Verse 34

श्रृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यांन श्रृणोति तत् । महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ ३४ ॥

ਜੀਵ ਕਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦਾ; ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ, ਜਦ ਮਨ ਵਿਅਗ੍ਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੀਵ ਨਿਰਥਕ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

सर्वे पश्यंति यदृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ३५ ॥

ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਸਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੱਖ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ।

Verse 36

न पश्यति न चाघ्राति न श्रृणोति न भाषते । न च स्मर्शमसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ ३६ ॥

ਜਦੋਂ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਨਾ ਸੁੰਘਦਾ; ਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਨਾ ਬੋਲਦਾ। ਛੂਹ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਂਦ ਦੇ ਅਧੀਨ।

Verse 37

हृष्यति क्रुद्ध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः । इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाक्यं वाचयते च कः ॥ ३७ ॥

ਇੱਥੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਸੋਗ ਕਰਦਾ, ਕੌਣ ਘਬਰਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਕੌਣ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ, ਕੌਣ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦਾ—ਅਤੇ ਕੌਣ ਬਚਨ ਬੋਲਦਾ ਜਾਂ ਬੁਲਵਾਉਂਦਾ ਹੈ?

Verse 38

भृगुरुवाच । तं पंचसाधारणमत्र किंचिच्छरीरमेको वहतेंऽतरात्मा । स वेत्ति गंधांश्च रसाञ्छुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च येऽल्ये ॥ ३८ ॥

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਇਕੋ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਗੰਧ, ਰਸ, ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 39

पंचात्मके पंचगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोंऽतरात्मा । सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम् ॥ ३९ ॥

ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹੀ ਇੱਥੇ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

Verse 40

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्यभवश्च पावके । तदा शांते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति ॥ ४० ॥

ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੂਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਪਰਸ਼, ਨਾ ਉਸ਼ਣਤਾ ਦਾ ਭਾਵ, ਤਦੋਂ ਦੇਹ-ਅੱਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਤੇ ਦੇਹ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਉਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 41

आपोमयमिदं सर्वमापोमूर्तिः शरीरिणाम् । तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥ ४१ ॥

ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਲਮਯ ਹੈ; ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵੀ ਜਲ-ਮੂਰਤੀ ਹਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਮਨੋਜ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 42

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् । तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिंदुरिव पुष्करे ॥ ४२ ॥

ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਮਲ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਜਲ-ਬਿੰਦੂ ਵਾਂਗ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् । तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम् ॥ ४३ ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਜਾਣੋ—ਜੋ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਅਤੇ ਤਮਸ, ਰਜਸ, ਸਤ੍ਤਵ—ਇਹ ਜੀਵ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਇਹ ਸਮਝੋ।

Verse 44

अचेतनं जीवगुणं वदंति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । अतः परं क्षेत्रविदो वदंति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ४४ ॥

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵ ਦਾ ਗੁਣ (ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ) ਅਚੇਤਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਖੇਤਰ-ਵਿਦ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਉਸ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੱਤ ਭੁਵਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मुन इत्यबुद्धाः । जीवस्तु देहांतरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः ॥ ४५ ॥

ਦੇਹ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਝੂਠ ਬੋਲਦੇ ਹਨ—ਮੁਨੀ ਕਹਲਾਕੇ ਵੀ ਅਬੁੱਧ ਹਨ। ਜੀਵ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਅਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ-ਭੇਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 46

एवं भूतेषु सर्वेषु गूढश्चरति सर्वदा । दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ (ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ); ਪਰ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਜਨ ਸੁਖਮ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

Verse 47

तं पूर्वापररात्रेषु युंजानः सततं बुधः । लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ४७ ॥

ਜੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੂਰਵ ਰਾਤ ਅਤੇ ਅਪਰ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਉਸ (ਧਿਆਨ) ਵਿੱਚ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਆਹਾਰ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ—ਉਹ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

Verse 48

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानंत्यमश्नुते ॥ ४८ ॥

ਚਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਅੰਤਰਕਰਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਅਨੰਤ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते । सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥ ४९ ॥

ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ‘ਮਾਨਸ ਅੱਗ’ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਜੀਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੂਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸਚੇ ਹੈ।

Verse 50

असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः । आत्मतेजोऽभिनि र्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥ ५० ॥

ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ।

Verse 51

ततः सत्यं च धर्मं च तथा ब्रह्म च शाश्वतम् । आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥ ५१ ॥

ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਤਿ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ; ਸੁਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 52

देवदानवगंधर्वा दैत्यासुरमहोरगाः । यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥ ५२ ॥

ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਦੈਤ, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਸਰਪ; ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਨਾਗ, ਪਿਸਾਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ (ਇਸ ਵਿੱਚ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 53

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राणामसितस्तथा । भरद्वाज उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते ॥ ५३ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ ਅਤੇ ਅਸਿਤ (ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ) ਵੀ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਚਾਤੁਰਵਰਣ ਵਿੱਚ ‘ਵਰਣ’ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਭੇਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ…

Verse 54

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम् । त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ ५४ ॥

ਪਸੀਨਾ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਪਾਖਾਨਾ; ਕਫ਼, ਪਿੱਤ ਅਤੇ ਲਹੂ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਚਮੜੀ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ‘ਵਰਣ’ ਦਾ ਭੇਦ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ਤੇ?

Verse 55

जंगमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ ५५ ॥

ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਅਸੰਖ ਹਨ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਇੰਨੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ‘ਵਰਨ’ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਰਣੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 56

भृगुरुवाच । न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम् ॥ ५६ ॥

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਵਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਨਮਜਾਤ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮਮਯ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚੀ, ਉਹ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ‘ਵਰਨ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 57

कामभोगाः प्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः । त्यक्तस्वकर्मरक्तांगास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥ ५७ ॥

ਜੋ ਦਵਿਜ ਕਾਮ-ਭੋਗਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ, ਕਠੋਰ ਹੋ ਗਏ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਉਗਰ ਦਲੇਰੀ ਵਿੱਚ ਰਸ ਲੈਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਵਕਰਮ ਛੱਡ ਬੈਠੇ—ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਸ਼ਤਰੀਅਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।

Verse 58

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः । स्वधर्म्मन्नानुतिष्टंति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥ ५८ ॥

ਜੋ ਦਵਿਜ ਗੋ-ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀ ਬਣਾਕੇ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਕੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਵਧਰਮ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ—ਉਹ ਵੈਸ਼੍ਯਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।

Verse 59

र्हिसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः । कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥ ५९ ॥

ਜੋ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਲਾਲਚੀ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦੇ, ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਿੱਚ ਕਾਲਖ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ—ਉਹ ਦਵਿਜ ਸ਼ੂਦ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 60

इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः । ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ॥ ६० ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਦਵਿਜ ਹੋਰ ਵਰਣ ਵੱਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ-ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤਪ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 61

ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा । ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानंति तद्विदः ॥ ६१ ॥

ਜੋ ਨਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵਰਤ ਤੇ ਨਿਯਮ ਸਦਾ ਪਾਲਣਯੋਗ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੱਤਵਵੇਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 62

तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र द्विजातयः । पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः । सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतंत्रपरायणा ॥ ६२ ॥

ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ—ਦਵਿਜ ਸਮੂਹ, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪ੍ਰੇਤ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਲੇਛ ਵੰਸ਼। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਮਾਨਸੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ-ਤੰਤਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵੱਲ ਪਰਾਇਣ ਹੈ।

Verse 63

भरद्वाज उवाच । ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम । वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ ६३ ॥

ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਖੱਤਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਰਿਸ਼ੀ, ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਵੈਸ਼੍ਯ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਦੱਸੋ।

Verse 64

भृगुरुवाच । जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः ॥ ६४ ॥

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਜਾਤਕਰਮ ਆਦਿ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋਚਿਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹੇ—

Verse 65

शौचाचारस्थितः सम्यग्विद्याभ्यासी गुरुप्रियः । नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ ६५ ॥

ਜੋ ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਨਿੱਤ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋਵੇ, ਨਿੱਤ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 66

सत्यं दानमथोऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा । तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ६६ ॥

ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਦਾਨ, ਅਦ੍ਰੋਹ (ਅਹਿੰਸਾ), ਦਇਆਲੁਤਾ, ਕਰੁਣਾ, ਪਾਪ ਪ੍ਰਤੀ ਘ੍ਰਿਣਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਿੱਸੇ—ਉਹ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 67

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः । दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ ६७ ॥

ਜੋ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਏ, ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੇ ਧਰਮਯੁਕਤ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ (ਉਚਿਤ ਗ੍ਰਹਿਣ) ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖੇ—ਉਹੀ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 68

विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ ६८ ॥

ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖੇ, ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਵੈਸ਼੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः । त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ ६९ ॥

ਜੋ ਨਿੱਤ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ, ਵੇਦ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੂਦਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 70

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च ॥ ७० ॥

ਹੇ ਲਕਸ਼ਮੀ! ਇਹ ਸੱਚਾ ਲੱਛਣ ਸ਼ੂਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦਵਿਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰ ਕੇਵਲ ਜਨਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਕੇਵਲ ਜਨਮ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ।

Verse 71

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः ॥ ७१ ॥

ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੋਭ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਦਾ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਵੀ।

Verse 72

वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ । नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात् ॥ ७२ ॥

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹਨ। ਨਿੱਤ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਤਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 73

विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ७३ ॥

ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਕਰਕੇ ਮਾਣ-ਅਪਮਾਣ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਡੋਲ੍ਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

यस्य सर्वे समारंभा निराशीर्बंधना द्विज । त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ७४ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਰਾਲੇ ਆਸਾ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਬੰਧਨ-ਰਹਿਤ ਹਨ—ਜਿਸ ਦਾ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਤਿਆਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੈ।

Verse 75

अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश्चरेत् । परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेंद्रियः ॥ ७५ ॥

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿੰਸਕ ਹੋ ਕੇ ਮਿੱਤਰਤਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਚਰੋ। ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸਮ੍ਯਕ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੰਯਮੀ ਬਣੋ॥

Verse 76

अशोकस्थानमाति वेदिह चामुत्र चाभयम् । तपोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्ममना ॥ ७६ ॥

ਤਪ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਰਤ, ਦਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਯਤ-ਆਤਮਾ ਮੁਨੀ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭੈਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 77

अजितं जेतुकामेन व्यासंगेषु ह्यसंगिना । इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ॥ ७७ ॥

ਅਜਿਤ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਸੰਪਰਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸੰਗ ਰਹੇ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਜੋ ਕੁਝ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਤ ਹੈ॥

Verse 78

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् । अविश्रंभेण मंतव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः ॥ ७८ ॥

ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ‘ਅਵ੍ਯਕਤ’ ਜਾਣੋ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੁਖਮ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣਯੋਗ। ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਬਿਨਾਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪੱਕਾ ਭਰੋਸਾ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਓਥੇ ਹੀ ਟਿਕਾਓ॥

Verse 79

मनः प्राणेन गृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् । निवेदादेव निर्वाणं न च किंचिद्विच्चितयेत् ॥ ७९ ॥

ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕੋ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਓ। ਪੂਰਨ ਨਿਵੇਦਨ (ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ) ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਰਵਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਕਰੋ॥

Verse 80

सुखं वै ब्रह्मणो ब्रह्मन्निर्वेदेनाधिगच्छति । शौचे तु सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ॥ ८० ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਵੈਰਾਗ (ਨਿਰਵੇਦ) ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੁਖ ਨਿਸਚੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਸ਼ੌਚ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 81

स्वनुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् । सत्यंव्रतं तपः शौचं सत्यं विसृजते प्रजा ॥ ८१ ॥

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ—ਇਹੀ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਲੋਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸਤ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ, ਤਪ, ਸ਼ੌਚ ਅਤੇ ਸੱਚ ਆਪ ਹੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 82

सत्येन धार्यते लोकः स्वः सत्येनैव गच्छति । अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः ॥ ८२ ॥

ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਝੂਠ ਹਨੇਰੇ (ਤਮਸ) ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਅਧੋਗਤੀ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 83

तमोग्रस्तान पश्यंति प्रकाशंतमसावृताः । सुदुष्प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च ॥ ८३ ॥

ਤਮਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਲੋਕ ਚਮਕਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ‘ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’; ਉਹੀ ਤਮਸ ਹੀ ਨਰਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 84

सत्यानृतं तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः । तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत् ॥ ८४ ॥

ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਸੱਚ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਪਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਢਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा । शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः ॥ ८५ ॥

ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਤਮ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਸੁੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਸੁੱਖ ਵੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਅਸੁੱਖ ਦੇ ਉਤਪੱਤਿ-ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 86

लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यंति विचक्षणाः । तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः ॥ ८६ ॥

ਜੋ ਵਿਵੇਕੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ (ਸੰਸਕਾਰ-ਬੱਧ) ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ-ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 87

सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च । राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते ॥ ८७ ॥

ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਨਿੱਤ ਹੈ—ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ-ਗ੍ਰਸਤ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ।

Verse 88

तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम् ॥ ८८ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਮਸ (ਅਗਿਆਨ) ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 89

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यचते शरीरं मानसं च । इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते नहीतः परत्रापर्वगफलाद्विशिष्टतरमस्ति । स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारंभगस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थमारंभाः । भरद्वाज उवाच । वदैतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति ॥ ८९ ॥

ਸੁੱਖ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ। ਇਸ ਲੋਕ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਭ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਸੁੱਖ ਲਈ ਹੀ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੋਖਸ਼-ਫਲ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਇੱਛਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਹੈ—ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਭ ਯਤਨ ਸੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਸੁੱਖ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਕੀ ਹੈ—ਦੱਸੋ।

Verse 90

न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानाम् ॥ ९० ॥

ਅਸੀਂ ਉਹ ਮਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ; ਉੱਚ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।

Verse 91

अप्राप्य एष काम्य गुणविशेषो न चैनमभिशीलयंति । तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्टति ब्रह्मचारी न कामसुखोष्वात्मानमवदधाति ॥ ९१ ॥

ਕਾਮਨਾ-ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਲਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਚਾਹਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਲੋਕ ਇਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਇਕਾਕੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਮਜ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ।

Verse 92

अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनंगत्वेन सममनयत् ॥ ९२ ॥

ਅਤੇ ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਉਮਾ-ਪਤੀ ਨੇ ਹਮਲੇ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਅਨੰਗ—ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 93

तस्माद्भूमौ न तु महात्मभिरंजयति गृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति ॥ ९३ ॥

ਇਸ ਲਈ, ਕੇਵਲ ਧਰਤੀ/ਜ਼ਮੀਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ-ਅਭਿਸੇਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਨਹੀਂ।

Verse 94

नैतद्भगवतः प्रत्येमि भवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति लोकप्रवादो हि द्विविधः । फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यतेऽन्यथा दुःखमिति ॥ ९४ ॥

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ‘ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਹਨ’। ਲੋਕ-ਕਹਾਵਤ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ: ਪੁੰਨ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਉਦੇ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੁੱਖ।

Verse 95

भृगुरुवाच । अत्रोच्यते अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तंते न धर्मं । क्रोधलोभमोहहिंसानृतादिभिखच्छन्नाः खल्वस्मिंल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवंति । विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यंते । वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यंते बंधुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शौकैरभिभूयंते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति यस्त्वेतैः ॥ ९५ ॥

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਅਸੱਤ ਤੋਂ ਹੀ ਤਮਸ (ਅੰਧਕਾਰ) ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤਮਸ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਲੋਕ ਧਰਮ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਅਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹਿੰਸਾ, ਅਸੱਤ ਆਦਿ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਉਹ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ। ਅਨੇਕ ਰੋਗਾਂ, ਪੀੜਾਂ ਅਤੇ ਤਾਪਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਵਧ, ਬੰਧਨ, ਕੈਦ ਆਦਿ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਤਾਪਾਂ ਨਾਲ ਤਪਦੇ ਹਨ। ਮੀਂਹ, ਹਵਾ, ਅਤਿ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਅਤਿ ਠੰਢ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਤੇ ਡਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਤੇ ਧਨ ਦੇ ਨਾਸ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 96

शारीरं मानसं नास्ति न जरा न च पातकम् । नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् ॥ ९६ ॥

ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਨਾ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ; ਉੱਥੇ ਨਾ ਬੁਢਾਪਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਾਪ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਸਦਾ ਨਿੱਤ ਹੈ; ਪਰ ਇਸ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਹਨ।

Verse 97

नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम् । पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः ॥ ९७ ॥

ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਖ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਉਸੇ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੀਆਂ—ਮਾਤਾ-ਸਰੂਪ, ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ।

Verse 98

पुमान्प्रजापतिस्तत्रशुक्रं तेजोमयं विदुः । इत्येतल्लोकनिर्माता धर्मस्य चरितस्य च ॥ ९८ ॥

ਉੱਥੇ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਕਰਕੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਹ ‘ਸ਼ੁਕ੍ਰ’ ਹੈ, ਸ਼ੁੱਧ ਤੇਜੋਮਈ। ਉਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਚਰਨ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਵੀ।

Verse 99

तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च । हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शांतिरुत्तमा ॥ ९९ ॥

ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਤਪ, ਸਵਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਵਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 100

दानेन भोगानित्याहुस्त पसा स्वर्गमाप्नुयात् । दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च ॥ १०० ॥

ਦਾਨ ਨਾਲ ਭੋਗ-ਸੰਪਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦਾਨ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇੱਕ ਪਰਲੋਕ ਲਈ, ਦੂਜਾ ਜੋ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 101

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्टते । असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते । यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते ॥ १०१ ॥

ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੀ ਜੋ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਲ ਦੇ ਕੇ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹਾ ਦਾਨ,ਿਹਾ ਫਲ।

Verse 102

भरद्वाज उवाच । किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् । धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १०२ ॥

ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਲਈ ਹੈ? ਧਰਮ ਦਾ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਧਰਮ ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ।

Verse 103

भृगुरुवाच । स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवंति मनीषिणः । तेषां स्वर्गपलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यते ॥ १०३ ॥

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਰਗ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 104

भरद्वाज उवाच । यदेतञ्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा । तेषां स्वे स्वे समाचारास्तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १०४ ॥

ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਇਹ ਚਤੁਰਾਸ਼੍ਰਮ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੱਸੋ।

Verse 105

भृगुरुवाच । पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्टता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्द्दिष्टाः । १ ॥ ०५ ॥

ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 106

तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममाहरंति सम्यगत्र शौचसस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तद्ध्यालस्यं गुरोरभिवादनवेदाब्यासश्रवणपवित्रघीकृतांतरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषा । नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितांतरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्टानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥ १०६ ॥

ਇੱਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ। ਸ਼ੌਚ, ਸੰਸਕਾਰ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯਮੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪ੍ਰਾਤಃ-ਸਾਇੰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅਗਨਿਦੇਵ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਆਲਸ ਤਿਆਗੇ। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਵੇਦ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅੰਤਰਕਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰੇ, ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਆਚਮਨ/ਉਪਸਪਰਸ਼ਨ ਕਰੇ; ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਪਾਲੇ, ਅਗਨਿ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕਰੇ। ਨਿੱਤ ਭਿਖਿਆ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਰਪਣ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ, ਗੁਰੂ-ਆਗਿਆ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹੇ।

Verse 107

भवति चात्र श्लोकः । गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमावान्पुयात् । तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम् । इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदंति ॥ १०७ ॥

ਇੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਦਵਿਜ ਗੁਰੂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਵੇਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ-ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗਾਰ੍ਹਸਥ ਹੀ ਦੂਜਾ ਆਸ਼ਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 108

तस्य सदा चारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः । समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ॥ १०८ ॥

ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਹਿ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਾਸ਼ਰਮ ਵਿਧਿਤ ਹੈ।

Verse 109

धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य. त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा । ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत् ॥ १०९ ॥

ਇੱਥੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤ੍ਰਿਵਰਗ-ਸਾਧਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾਰਹਿਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਦੌਲਤ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸਵਾਧਿਆਇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਤਕਰਸ਼ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਧਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲੇ ਧਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਨਿਯਮ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਧਨ ਨਾਲ ਗਾਰ੍ਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 110

तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरंति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका येऽन्ये । संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यंतरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तंते ॥ ११० ॥

ਇਹੀ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਗੁਰੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਸਾਧੂ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਵਰਤ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਭਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬਲੀ-ਅੰਨ ਦਾ ਸੰਵਿਭਾਗ (ਵੰਡ) ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਰਤੱਬ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 111

वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः । स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटंति ॥ १११ ॥

ਵਾਨਪ੍ਰਸਥਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਧੂਜਨ ਧਰਮੀ ਤੇ ਪਥ੍ਯ ਅੰਨ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਤੀਰਥ-ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹਨ।

Verse 112

तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति ॥ ११२ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ—ਆਦਰ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ, ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਮਿਲਣਾ, ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ ਬਚਨ ਬੋਲਣਾ, ਦਾਨ ਦੇਣਾ, ਸੁਖਦਾਇਕ ਆਤਿਥ੍ਯ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ, ਆਸਨ ਦੇਣਾ, ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਵਿਸ਼ਰਾਮ/ਸ਼ਯਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ, ਭੋਜਨ-ਪਾਨ ਕਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 113

भवति चात्र श्लोकः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ ११३ ॥

ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਹੈ—ਜਿਸ ਦੇ ਘਰੋਂ ਮਹਿਮਾਨ ਆਸ ਟੁੱਟ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਮਹਿਮਾਨ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਉਸ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 114

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयंते निवापेन पितरो । विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥ ११४ ॥

ਹੋਰ ਇੱਥੇ—ਯੱਗ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਿਵਾਪ (ਅੰਨ-ਆਹੁਤੀ/ਪਿੰਡ) ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਅਭਿਆਸ, ਸ੍ਰਵਣ ਅਤੇ ਧਾਰਣ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੱਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 115

लोकौ चात्र भवतः । वात्सल्याः सर्वभूतेभ्यो वायोः श्रोत्रस्तथा गिरा । परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥ ११५ ॥

ਇੱਥੇ ਦੋ ਰਾਹ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵਾਤਸਲ੍ਯ ਭਾਵ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਕੰਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਦੁੱਖ ਦੇਣਾ, ਮਾਰਨਾ/ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨ—ਇੱਥੇ ਨਿੰਦਿਤ ਹਨ।

Verse 116

अवज्ञानमहंकारो दंभश्चैव विगर्हितः । अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः ॥ ११६ ॥

ਅਵਗਿਆ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਦੰਭ—ਇਹ ਨਿੰਦਿਤ ਹਨ। ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰੋਧ—ਇਹੀ ਤਪ ਸਭ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਲਈ ਹੈ।

Verse 117

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यंगनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां । प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः ॥ ११७ ॥

ਅਤੇ ਇੱਥੇ (ਭੋਗ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ) ਮਾਲਾਵਾਂ, ਗਹਿਣੇ, ਵਸਤ੍ਰ, ਤੇਲ-ਮਾਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਸੁਖ—ਨਾਚ, ਗੀਤ, ਵਾਜੇ, ਮਿੱਠੀ ਸੁਣਵਾਈ, ਮਨੋਹਰ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਭੱਖਣਯੋਗ, ਭੋਜਨਯੋਗ, ਚਾਟਣਯੋਗ, ਪੀਣਯੋਗ ਅਤੇ ਚੂਸਣਯੋਗ—ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਹਾਰ-ਭੋਗ ਭੋਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 118

स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति । त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे । स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥ ११८ ॥

ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮਸੰਗਤ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਗ੍ਰਿਹਾਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੇ ਗੁਣ ਨਿੱਤ ਪੂਰੇ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਕੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 119

उंछवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्म चरणे रतः । त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः ॥ ११९ ॥

ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਉੰਛਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸ੍ਵਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ-ਸੁਖ ਲਈ ਕੀਤੇ ਆਰੰਭ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਲਈ ਸਵਰਗ ਦੁਰਲਭ ਨਹੀਂ।

Verse 120

वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरंतः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु । मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यंते अनुसंचरंति ॥ १२० ॥

ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਵੀ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਤਾਂ ਵੱਲ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਨ, ਵਰਾਹ, ਮਹਿਸ, ਬਾਘ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਰਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ॥੧੨੦॥

Verse 121

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः । स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृतांगाः । केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः । समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो । विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहंते ॥ १२१ ॥

ਉਹ ਲੋਕੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਵਰਤਾਓ ਅਤੇ ਭੋਗ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਔਖਧੀਆਂ, ਫਲ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਇੱਕ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਧਰਤੀ, ਪੱਥਰ, ਰੇਤ, ਕੰਕੜ, ਧੂੜ ਜਾਂ ਭਸਮ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ; ਕਾਸ਼, ਕੁਸ਼, ਚਮੜਾ ਜਾਂ ਛਾਲ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਗ ਢੱਕਦੇ ਹਨ। ਕੇਸ-ਦਾੜ੍ਹੀ-ਨਖ-ਰੋਮ ਨਾ ਕੱਟਦੇ, ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਸ਼ਕ ਬਲੀ ਤੇ ਹੋਮ ਦੇ ਨਿਯਤ ਕਾਲ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮਿਧਾ, ਕੁਸ਼ ਤੇ ਫੁੱਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸਫਾਈ-ਝਾੜੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਠੰਢ-ਗਰਮੀ ਤੇ ਹਵਾ ਸਹਿੰਦੇ ਸਹਿੰਦੇ ਚਮੜੀ ਫੱਟ ਕੇ ਰੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਨੇਕ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਯੋਗਚਰਿਆ ਨਾਲ ਮਾਸ-ਲਹੂ-ਚਮੜੀ-ਹੱਡੀ ਤੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੱਤਵ-ਬਲ ਨਾਲ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ॥੧੨੧॥

Verse 122

यस्त्वेतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् । स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥ १२२ ॥

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਧਿਤ ਇਸ ਨਿਯਤਚਰਿਆ ਨੂੰ ਆਚਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁर्जੇਯ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ॥੧੨੨॥

Verse 123

परिव्राजकानां पुनराचारः तद्यथा । विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसंगेष्वात्मानं स्नेहपाशानवधूय परिव्रजंति । समलोष्टाश्मकांचनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः ॥ १२३ ॥

ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦਾ ਆਚਾਰ ਇਹ ਹੈ—ਉਹ ਗ੍ਰਿਹ੍ਯ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਧਨ-ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਦੇ ਸੰਗ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਕੇ, ਸਨੇਹ ਦੇ ਪਾਸੇ ਝਟਕ ਕੇ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਲਾ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ (ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ) ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਅਸਕਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ॥੧੨੩॥

Verse 124

अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजांडजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः । पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरंतो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति ॥ १२४ ॥

ਉਹ ਵੈਰੀ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਨ—ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਅਚਲ ਹੋਣ ਜਾਂ ਗਰਭਜ, ਅੰਡਜ, ਸਵੇਦਜ ਜਾਂ ਅੰਕੁਰਜ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਨਾਲ ਬੋਲ, ਮਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਦ੍ਰੋਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਅਤੇ ਅਨਿਕੇਤ, ਅਰਥਾਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆ-ਕੰਢਿਆਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਦੇ ਹੋਏ, ਜਾਂ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਕ੍ਰੋਧ, ਅਹੰਕਾਰ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਕੰਜੂਸੀ, ਦੰਭ, ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ॥੧੨੪॥

Verse 125

भवंति चात्र श्लोकाः । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥ १२५ ॥

ਇੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਮੁਨੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭੈ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੀਵ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ ਭੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ।

Verse 126

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिताग्निना संव्रजते हि सोकान् ॥ १२६ ॥

ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਸਰੀਰ-ਰੂਪ ਅੱਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਵਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਹੀ ਸ਼ੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 127

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः । अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥ १२७ ॥

ਜੋ ਦਵਿਜ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਆਸ਼੍ਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸਤ੍ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਸੰਯਮਿਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ—ਉਹ ਇੰਧਨ-ਰਹਿਤ ਜੋਤ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।