Śreyas and Paramārtha: The Ribhu–Nidāgha Teaching on Non-Dual Self (Advaita)

Verse 1

सनंदन उवाच । निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम् ॥ १ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਝੁਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਵਿਜ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 2

राजोवाच । भगवन्यत्त्वया प्रोक्त परमार्थमयं वचः । श्रुते तस्मिन्भ्रमंतीव मनसो मम वृत्तयः ॥ २ ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਬਚਨ ਆਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 3

एतद्विवेकविज्ञानं यदि शेषेषु जंतुषु । भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत् ॥ ३ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮਹੱਤੱਤਵ ਵੱਲ ਪਰਮ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੈ।

Verse 4

नाहं वहामि शिबिकां शिबिका मयि न स्थिता । शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता ॥ ४ ॥

ਮੈਂ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਨਹੀਂ ਢੋਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਦੇਹ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹਾਂ; ਇਹ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਦੇਹ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਢੋਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 5

गुण प्रवृत्तिर्भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता । प्रवर्तंते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम् ॥ ५ ॥

ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਤਾਂ ‘ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ’ ਵਾਲੀ ਧਾਰਣਾ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

Verse 6

एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते । मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम् ॥ ६ ॥

ਹੇ ਪਰਮਾਰਥ-ਜਾਣਨਹਾਰ! ਇਹ ਬਚਨ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਅਸਲ ਭਾਵ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 7

पूर्वमेव महाभाग कपिलर्षिमहं द्विज । प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किंत्वत्र संशये ॥ ७ ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਦ੍ਵਿਜ! ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਉਦਯਤ ਹੋ ਕੇ; ਪਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਟਿਆ।

Verse 8

तदंतरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितम् । तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति ॥ ८ ॥

ਅਤੇ ਇਸ ਦਰਮਿਆਨ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਬਚਨ ਆਖੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮਾਰਥ ਦਾ ਭੇਦ ਲੱਭਣ ਲਈ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल । विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः ॥ ९ ॥

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਸਰਵਭੂਤਾਂ ਦੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਜਗਤ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਮੋਹ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 10

स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया । प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते ॥ १० ॥

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸਾਡੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਕਹਿਆ ਸਹੀ ਹੈ।

Verse 11

तन्मह्यं मोहनाशाय यच्छ्रेयः परमं द्विज । तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युजधिर्भवान् ॥ ११ ॥

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਮੇਰਾ ਮੋਹ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੋ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਮੂਹ ਗਿਆਨ-ਜਲ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋ।

Verse 12

ब्राह्मण उवाच । भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थेन पृच्छसि । श्रेयांसि परमार्थानि ह्यशेषाण्येन भूपते ॥ १२ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤੂੰ ਫਿਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ ਕਿ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਕੀ ਹੈ; ਤੂੰ ਪਰਮਾਰਥ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਰੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 13

देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप ॥ १३ ॥

ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਉਸੇ ਭਗਤ ਦਾ ਹੈ।

Verse 14

विवकिनस्तु संयोगः श्रेयोऽसौ परमात्मना । कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकपलदायि यत् ॥ १४ ॥

ਪਰ ਵਿਵੇਕੀ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ; ਕਰਮ-ਯੱਗ ਆਦਿ ਜੋ ‘ਸ਼੍ਰੇਯ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਦੇ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 15

श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते । आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः ॥ १५ ॥

ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਨਾ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਫਲ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਯ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਉਹੀ ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਭੂਪ, ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਪਰਮ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ।

Verse 16

श्रेय स्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । श्रेयांस्येवमनेकानि शतशोऽथ सहस्त्रशः ॥ १६ ॥

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋ ਸੰਯੋਗ ਹੈ ਉਹੀ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਲਾਈਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਹਨ—ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।

Verse 17

संत्यत्र परमार्थास्तु न त्वेते श्रूयतां च मे । धर्मोऽयं त्यजते किं तु परमार्थो धनं यदि ॥ १७ ॥

ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਰਮਾਰਥ ਹਨ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਇਹ ਬਚਨ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਜੇ ਧਨ ਹੀ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਮ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਜਾਣ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ।

Verse 18

व्ययश्चक्रियत कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः । मुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सोऽप्यन्यस्य नरेश्वर ॥ १८ ॥

ਫਿਰ ਖਰਚ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕਾਮ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ‘ਪਰਮਾਰਥ’ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਉਹ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

परमार्थभूतः सोऽन्यस्य परमार्थो हि नः पिता । एवं न परमार्थोऽस्ति जगत्यत्र चराचरे ॥ १९ ॥

ਉਹੀ ਪਰਮਾਰਥ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਚਰ-ਅਚਰ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪਰਮਾਰਥ ਨਹੀਂ।

Verse 20

परमार्थो हि कार्याणि करणानामशेषतः । राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि ॥ २० ॥

ਪਰਮਾਰਥ ਹੀ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਹੈ। ਰਾਜ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ‘ਪਰਮਾਰਥ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਉੱਚੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 21

परमार्था भवंत्यत्र न भवंति च वै ततः । ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव ॥ २१ ॥

ਇੱਥੇ ਪਰਮਾਰਥ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੇ। ਤੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਗ-ਯਜੁਹ-ਸਾਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਯਜ੍ਞ ਕਰਮ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹੈ; ਪਰ ਪਰਮਾਰਥ ਤਾਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम । यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया ॥ २२ ॥

ਉੱਥੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਤੋਂ ਪਰਮਾਰਥ ਸੁਣੋ; ਜੋ ਵੀ ਕਾਰਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਰਣ-ਰੂਪ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥੨੨॥

Verse 23

तत्कारणानुगमनाज्जायते नृप मृन्मयम् । एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः ॥ २३ ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਕਾਰਣ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵਸਤੂ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਿਧਾ, ਘੀ, ਕੁਸ਼ ਆਦਿ ਨਾਸਵੰਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਕਾਰਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ॥੨੩॥

Verse 24

निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी । अनाशी परमार्थस्तु प्राज्ञैरभ्युपगम्यते ॥ २४ ॥

ਜੋ ਕਿਰਿਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਪਰਮਾਰਥ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ॥੨੪॥

Verse 25

यत्तुं नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् । तदेवापलदं कर्म परमार्थो मतो मम ॥ २५ ॥

ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਅਤੇ ਨਾਸਵੰਤ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰਮ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਪਰਮਾਰਥ ਹੈ॥੨੫॥

Verse 26

मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम् । ध्यानमेवात्मनो भूपपरमार्थार्थशब्दितम् ॥ २६ ॥

ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਆਪ ਹੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਰਥ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਭੂਪ! ਆਤਮ-ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਪਰਮਾਰਥ’—ਸਰਵੋੱਚ ਪ੍ਰਯੋਜਨ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥੨੬॥

Verse 27

भेदकारि परेभ्यस्तु परमार्थो न भेदवान् । परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते ॥ २७ ॥

ਭੇਦ ਤਾਂ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰਮਾਰਥ ਆਪ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਰਥ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਏਕਤਾ-ਯੋਗ ਹੀ ਪਰਮ ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 28

मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैतद्द्रव्यमयं यतः । तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः ॥ २८ ॥

ਇਹ ਹੋਰ ‘ਦ੍ਰਵ੍ਯ’ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਿਥਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੱਚੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਇਹ ਸਭ ਬੇਸ਼ੱਕ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਹਨ।

Verse 29

परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुण प्रकृतेः परः ॥ २९ ॥

ਹੇ ਭੂਪਾਲ, ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪਰਮਾਰਥ ਸੁਣੋ: ਪਰਮ ਤੱਤ ਇੱਕ ਹੈ, ਸਰਬਵਿਆਪੀ, ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 30

जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो नृप । परिज्ञानमयो सद्भिर्नामजात्यादिभिविभुः ॥ ३० ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਆਤਮਾ ਜਨਮ, ਵਾਧਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸਰਬਗਤ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਨ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਸਤਪੁਰਖ ਨਾਮ, ਜਾਤ ਆਦਿ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 31

न योगवान्न युक्तोऽभून्नैव पार्थिवः योक्ष्यति । तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत् ॥ ३१ ॥

ਉਹ ਨਾ ਯੋਗੀ ਸੀ, ਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਯਮੀ; ਅਤੇ ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਅੱਗੇ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਤੱਤ ਇਕੋ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਹੈ।

Verse 32

विज्ञानं परमार्थोऽसौ वेत्ति नोऽतथ्यदर्शनः । वेणुरंघ्रविभेदेन भेदः षङ्जादिसंज्ञितः ॥ ३२ ॥

ਜੋ ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਹੈ; ਝੂਠੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਸਰੀ ਵਿੱਚ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਛੇਦਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਸ਼ਡਜ ਆਦਿ ਸੁਰ-ਭੇਦ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

अभेदो व्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः । एकत्वं रूपभेदश्च वाह्यकर्मप्रवृत्तिजः ॥ ३३ ॥

ਜਿਵੇਂ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹਵਾ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਅਭੇਦ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ (ਆਤਮਾ) ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ; ਰੂਪ-ਭੇਦ ਕੇਵਲ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੋਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 34

देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाचरणो हि सः । श्रृण्वत्र भूप प्राग्वृत्तं यद्गीतमृभुणा भवेत् ॥ ३४ ॥

ਜੋ ‘ਦੇਵ’ ਆਦਿ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸੱਚਾ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ—ਜੋ ਕਦੇ ਰਿਭੂ ਨੇ ਗਾਇਆ ਸੀ।

Verse 35

अवबोधं जनयतो निदाधस्य द्विजन्मनः । ऋभुर्नामाऽबवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्टिनः ॥ ३५ ॥

ਅਵਬੋਧ (ਜਾਗਰੂਕਤਾ) ਜਨਮਾਉਂਦੇ ਦਵਿਜ ਨਿਦਾਘ ਲਈ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ‘ਰਿਭੂ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 36

विज्ञात तत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते । तस्य शिष्यो निदाघोऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा ॥ ३६ ॥

ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਉਸ ਦਾ ਤੱਤਵ-ਸਦਭਾਵ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਿਦਾਘ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਣਿਆ।

Verse 37

प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा । अवाप्तज्ञान तत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासना ॥ ३७ ॥

ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ। ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਗਿਆਨ-ਤੱਤ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੀ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੀ।

Verse 38

स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर । देविकायास्तटे वीर नागरं नाम वै पुरम् ॥ ३८ ॥

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਰਿਭੁ ਮੁਨੀ ਨਿਦਾਘ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੇਵਿਕਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ‘ਨਾਗਰ’ ਨਾਮਕ ਵੀਰ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 39

समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् । रम्योपवनपर्यंतं स तस्मिन्पार्थवोत्तम ॥ ३९ ॥

ਹੇ ਪਾਂਡਵੋੱਤਮ! ਉਹ ਥਾਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸੀ, ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਵਸਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਉਪਵਨਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਟਿਕਿਆ।

Verse 40

निदाधनामायोगज्ञस्तस्य शिष्योऽभवत्पुरा । दिव्ये वर्षसहस्त्रे तु समतीतेऽस्य तत्पुरम् ॥ ४० ॥

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਯੋਗ-ਜਾਣੂ ਨਿਦਾਧਨ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਬਣਿਆ। ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 41

जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुम् । स तस्य वैश्वदेवंति द्वारालोकनगोचरः ॥ ४१ ॥

ਤਦ ਰਿਭੁ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਿਦਾਘ ਵੈਸ਼੍ਵਦੇਵ ਕਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਰਿਭੁ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ।

Verse 42

स्थित स्तेन गृहीतार्थो निजवेश्म प्रवेशितः । प्रक्षालितांघ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् ॥ ४२ ॥

ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਚੋਰ, ਚੋਰੀ ਕੀਤਾ ਮਾਲ ਛੁਡਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਅਤਿਥੀ ਵਾਂਗ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਆਸਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 43

उवाच स द्विजश्रेष्टो भुज्यतामिति सादरम् । ऋभुरुवाच । भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यदत्र भवतो गृहे ॥ ४३ ॥

ਉਸ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—“ਭੋਜਨ ਕਰੋ।” ਰਿਭੂ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਵਰ੍ਯ, ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਭੋਗਣਯੋਗ ਹੈ।”

Verse 44

तत्कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम । निदाघ उवाच । सक्तुयावकव्रीहीनामपूपानां च मे गृहे ॥ ४४ ॥

“ਤਾਂ ਦੱਸੋ—ਪੱਕੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਟਿਕਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ?” ਨਿਦਾਘ ਬੋਲੇ—“ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤੂ, ਯਵ, ਵ੍ਰੀਹਿ (ਚੌਲ) ਅਤੇ ਅਪੂਪ (ਪੂਏ) ਹਨ।”

Verse 45

यद्रोचते द्विजश्रेष्ट तावद्भुंक्ष्व यथेच्छया । ऋभुरुवाच । कदन्नानि दिजैतानि मिष्टमन्नं प्रयच्छ मे ॥ ४५ ॥

“ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗੇ ਉਨਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਓ।” ਰਿਭੂ ਬੋਲੇ—“ਮੈਨੂੰ ਤਪਸਵੀਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਰੁੱਖਾ/ਸਾਦਾ ਅੰਨ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿੱਠਾ ਅੰਨ ਵੀ ਦਿਓ।”

Verse 46

संयावपायसादीनि चेक्षुका रसवंति च । निदाघ उवाच । गृहे शालिनि मद्गेहे यत्किंचिदति शोभनम् ॥ ४६ ॥

ਨਿਦਾਘ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਸ਼ਾਲੀਨ, ਮੇਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਰੁਚਿਕਰ ਹੈ—ਸੰਯਾਵ, ਪਾਇਸ ਆਦਿ ਅਤੇ ਰਸ ਭਰੇ ਮਿੱਠੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਪਦਾਰਥ—ਸਭ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।”

Verse 47

भोज्येषु साधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय । इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य तत् ॥ ४७ ॥

“ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਮਿੱਠਾ ਪਦਾਰਥ ਤਿਆਰ ਕਰ; ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ ਸਜਾ ਕੇ ਪਰੋਸ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ ਲਈ ਮਿੱਠਾ ਅੰਨ ਬਣਾਇਆ।

Verse 48

प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात् । न भुक्तवंतमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम् ॥ ४८ ॥

ਪਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਮਹਾਮੁਨੀ ਹਾਲੇ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਅੰਨ ਖਵਾਉਣ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਸੀ।

Verse 49

निदाघः प्राहभूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः । निदाघ उवाच । अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना पुष्टिरेव ॥ ४९ ॥

ਨਿਦਾਘ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਤ ਹੋ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: “ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਸੱਚੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ?”

Verse 50

अपि ते मानसं स्वस्थमाहारेण कृतं द्विज । क्व निवासी भवान्विप्र क्व वा गंतुं समुद्यतः ॥ ५० ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਤੇਰਾ ਮਨ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ? ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈਂ?

Verse 51

आगम्यते च भवता यतस्तश्च निवेद्यताम् । ऋमुरुवाच । क्षुधितस्य च भुक्तेऽन्ने तृप्तिर्ब्रह्मन्विजायते ॥ ५१ ॥

“ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਏ ਹੋ ਅਤੇ ਕਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।” ਋ਮੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਭੁੱਖੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਅੰਨ ਖਾਧਾ ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”

Verse 52

न मे क्षुधा भवेत्तॄप्तिः कस्मान्मां द्विज पृच्छति । वह्निना पार्थिवेनादौ दग्धे वै क्षुरापीश्वः ॥ ५२ ॥

ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਭੁੱਖ ਹੈ, ਨਾ ਤ੍ਰਿਪਤੀ; ਫਿਰ ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ? ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਰਥਿਵ ਦੇਹ ਅੱਗ ਨਾਲ ਦਗਧ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਵੀ ਖ਼ਸ਼ੁਰਧਾਰ ਵਰਗਾ ਤੀਖ਼ਾ ਪ੍ਰਭੂ-ਸਵਾਮੀ ਦੇਹ-ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੀ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।

Verse 53

भवत्यंभसि च क्षीणे नृणां तृष्णासमुद्भवः । क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज ॥ ५३ ॥

ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਦਾ ਜਲ-ਤੱਤ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਜੋ ਦੇਹ-ਧਰਮ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਮੇਰੇ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 54

ततः क्षुत्संभवाभावात्तृप्तिरस्त्येव मे सदा । मनसः स्वस्थता तुष्टिश्चित्तधर्माविमौ द्विज ॥ ५४ ॥

ਇਸ ਲਈ ਭੁੱਖ ਦੇ ਉੱਠਣ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ, ਮਨ ਦੀ ਸੁਖ-ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਚਿੱਤ ਦੇ ਧਰਮ ਹਨ।

Verse 55

चेतसो यस्य यत्पृष्टं पुमानेभिर्न युज्यते । क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गंतासि च यत्त्वया ॥ ५५ ॥

ਜਿਸ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੁੱਛੇ ਸਵਾਲ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਕਿਹਾ ‘ਤੇਰਾ ਨਿਵਾਸ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ?’—ਉਸ ਉੱਤੇ ਫਿੱਟ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦਾ।

Verse 56

कुतश्चागम्यते त्वेतात्र्रितयेऽपि निबोध मे । पुमान्सवर्गतो व्यापीत्याकाशवदयं यतः ॥ ५६ ॥

ਇਹ (ਤੱਤ) ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ? ਤਿੰਨ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਸਮਝਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੁਰਖ ਆਪਣੇ ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਸਮੇਤ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ।

Verse 57

कुतः कुत्र क्व गंतासीत्येतदप्यर्थवत्कथम् । सोऽहं गंता न चागंता नैकदेशनिकेतनः ॥ ५७ ॥

ਮੈਂ ਕਿੱਥੋਂ, ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਅਰਥਵਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਉਹੀ ਆਤਮਾ ਹਾਂ; ਨਾ ਮੈਂ ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਨਾ-ਜਾਣ ਵਾਲਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਦਾ ਵਾਸੀ ਨਹੀਂ।

Verse 58

त्वं चान्ये च न च त्वं त्वं नान्ये नैवाहमप्यहम् । मिष्टन्ने मिष्टमित्येषा जिह्वा सा मे कृता तव ॥ ५८ ॥

ਤੂੰ ਵੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ—ਪਰ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਤੂੰ’ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ‘ਹੋਰ’ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ‘ਮੈਂ’ ਨਹੀਂ। ਮਿੱਠਾ ਅੰਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇ ਤਾਂ ਜੀਭ ‘ਮਿੱਠਾ!’ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਹ ਮੇਰੀ ਜੀਭ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਬਣਾਈ ਹੈ।

Verse 59

किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तमा । मिष्टमेव यदामिष्टं तदेवोद्वेगकारणम् ॥ ५९ ॥

‘ਉਹ ਕੀ ਕਹੇਗਾ?’—ਉੱਥੇ ਵੀ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ। ਜਦੋਂ ਮਿੱਠਾ ਹੀ ਅਣਮਿੱਠਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗੇ, ਤਦੋਂ ਉਹੀ ਮਿੱਠਾਸ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 60

अमिष्टं जायते मिष्टं मिष्टादुद्विजते जनः । आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारणम् ॥ ६० ॥

ਅਣਮਿੱਠੇ ਤੋਂ ਮਿੱਠਾ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਕ ਫਿਰ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਰੰਭ, ਵਿਚਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤ—ਕਿਹੜਾ ਅੰਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਟਿਕਾਉ ਰੁਚੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ?

Verse 61

मृण्मयं हि मृदा यद्वद्गृहं लिप्तं स्थिरीभवेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ॥ ६१ ॥

ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਣ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਪਾਰਥਿਵ ਦੇਹ ਵੀ ਪਾਰਥਿਵ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਨਾਲ ਘਣੀ ਤੇ ਸਥਿਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 62

यवगोधूममुद्गादि र्घृतं तैलं पयो दधि । गुडः फलानीति तथा पार्थिवाः परमाणवः ॥ ६२ ॥

ਜੌਂ, ਗੇਹੂੰ, ਮੂੰਗ ਆਦਿ; ਘਿਉ, ਤੇਲ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ; ਗੁੜ ਅਤੇ ਫਲ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਪ੍ਰਿਥਵੀ-ਤੱਤ ਦੇ ਸੁਖਮ ਪਰਮਾਣੂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 63

तदेतद्भवता ज्ञात्वा मिष्टामिष्टविचारि यत् । तन्मनः शमनालबि कार्यं प्राप्यं हि मुक्तये ॥ ६३ ॥

ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ-ਅਨਿਛਿਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਕਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 64

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परमार्थाश्रितं नृप । प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६४ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਮ ਸਤਿ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਭਾਗ ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 65

प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः । नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्विज ॥ ६५ ॥

ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ; ਦੱਸੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ। ਹੇ ਦਵਿਜ, ਤੁਹਾਡੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮੋਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 66

ऋभुरुवाच । ऋभुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं दास्यामि परमार्थं सुबोधितम् ॥ ६६ ॥

਋ਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜ, ਮੈਂ ਋ਭੂ ਤੇਰਾ ਆਚਾਰਯ ਹਾਂ; ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਜ్ఞਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਸਤਿ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।

Verse 67

एक एवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरुपं परात्मनः ॥ ६७ ॥

ਇਸ ਨੂੰ ਇਕੋ ਹੀ ਜਾਣੋ—ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ‘ਵਾਸੁਦੇਵ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਭਿਹਿਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਹੀ ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 68

ब्रह्मण उवाच । तथेत्युक्त्वा निदाधेन प्रणिपातपुरः सरम् । पूजितः परया भक्त्यानिच्छितः प्रययौ विभुः ॥ ६८ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—‘ਤਥਾਸਤੁ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨਾ ਮੰਗਿਆ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਵਿਭੂ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 69

पुनवर्षसहस्त्रंते समायातो नरेश्वर । निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं गुरुः ॥ ६९ ॥

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਹੋਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਇਆ।

Verse 70

नगरस्य बहिः सोऽथ निदाघं दृष्टवान् मुनिम् । महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे ॥ ७० ॥

ਫਿਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਸ ਨੇ ਮੁਨੀ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਮਹਾਂ ਬਲਵਾਨ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਾਜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 71

दूरस्थितं महाभागे जनसंमर्दवर्जकम् । क्षुत्क्षामकण्ठमायांतमरण्यात्ससमित्कुशम् ॥ ७१ ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਥਾਂ ਤੇ ਵੇਖਿਆ—ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਗਲਾ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ; ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਸਮਿਧਾਂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 72

दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुरुपागत्याभिवाद्य च । उवाच कस्मादेकांतं स्थीयत भवता द्विज ॥ ७२ ॥

ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਿਭੁ ਮੁਨੀ ਨੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਤੁਸੀਂ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਕਿਉਂ ਖੜੇ ਹੋ?”

Verse 73

निदाघ उवाच । भो विप्र जनसंमर्द्दो महानेष जनेश्वरे । प्रविवक्षौ पुरे रम्ये तेनात्र स्थीयते मया ॥ ७३ ॥

ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਇਸ ਰਾਜੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੀੜ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ।”

Verse 74

ऋभुरुवाच । नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ट त्वमभिज्ञो मतो मम ॥ ७४ ॥

ਰਿਭੁ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕੌਣ? ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤੱਤ-ਜਾਣੂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 75

निदाघ उवाच । योऽयं गजेंद्रमुन्मत्तमद्रिश्रृंगसमुच्छ्रयम् । अधिरुढो नरेन्द्रोऽयं परितो यस्तथेतरः ॥ ७५ ॥

ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਜੋ ਇਹ ਮਸਤ ਗਜੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਹੋ ਕੇ ਸਵਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਰੇਂਦਰ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ।”

Verse 76

ऋभुरुवाच । एतौ हि गजराजानौ दृष्टौ हि युगपन्मया । भवता निर्विशेषेण पृथग्वेदोपलक्षितौ ॥ ७६ ॥

ਰਿਭੁ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ— “ਮੈਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਜਰਾਜ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਵੇਖੇ; ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਪੱਖਪਾਤ ਦੇ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਛਾਣ ਲਿਆ।”

Verse 77

तत्कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः । ज्ञातुमिच्छाम्यहं कोऽत्र गजः को वा नराधिपः ॥ ७७ ॥

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਦ ਦੱਸੋ। ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਇੱਥੇ ਹਾਥੀ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਾਧਿਪ (ਰਾਜਾ) ਕੌਣ ਹੈ?

Verse 78

निदाध उवाच । गजोयोऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्यस्यैष भूपतिः । वाह्यवाहकसंबंधं को न जानाति वै द्विज ॥ ७८ ॥

ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਹੇਠਾਂ ਇਹ ਹਾਥੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇਹ ਭੂਪਤੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਵਾਹਕ ਅਤੇ ਵਾਹ੍ਯ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਢੋਇਆ ਜਾਵੇ) ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ?

Verse 79

ऋभुरुवाच । ब्रह्मन्यथाहं जानीयां तथा मामवबोधय । अधः सत्त्वविभागं किं किं चोर्द्धमभिधीयते ॥ ७९ ॥

਋ਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕਾਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੋਧ ਕਰਾਓ। ‘ਹੇਠਾਂ’ ਸੱਤ੍ਵ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਉੱਪਰ’ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?

Verse 80

ब्राह्मण उवाच । इत्युक्त्वा सहसारुह्य निदाघः प्राह तं ऋभुम् । श्रयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ८० ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਦਾਘ ਤੁਰੰਤ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਿਆ ਅਤੇ ਋ਭੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਸੁਣ; ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 81

उपर्यहं यथा राजा त्वमधःकुंजरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टांतो दर्शितो मया ॥ ८१ ॥

ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉੱਪਰ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੇਠਾਂ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਹੈਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ।

Verse 82

ऋभुरुवाच । त्वं राजेव द्विजश्रेष्ट स्थितोऽहं गजवद्यदि । तदेवं त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तथा ॥ ८२ ॥

਋ਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜੇ ਤੂੰ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਦੱਸ—ਤਦ ਮੈਂ ਕੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੂੰ ਕੀ ਹੈਂ?

Verse 83

ब्राह्मण उवाच । इत्युक्तः सत्वरस्तस्य चरणावभिवंद्य सः । निदाधः प्राह भगवन्नाचार्यस्त्वमृभुर्मम् ॥ ८३ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਦਾਘ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, “ਭਗਵਨ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਋ਭੂ ਹੋ।”

Verse 84

नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम् ॥ ८४ ॥

ਅਦ੍ਵੈਤ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਸੱਚੇ ਆਚਾਰਯ ਦਾ ਮਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 85

ऋभुरुवाच । तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणात्तव । गुरुस्नेहादृभुर्नामनिदाघं समुपागतः ॥ ८५ ॥

਋ਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ, ਤੇਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ, ਮੈਂ ‘਋ਭੂ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਨਿਦਾਘ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 86

तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते । परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः ॥ ८६ ॥

ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ! ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਰਥ ਦਾ ਸਾਰ—ਸੰਪੂਰਨ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੱਤ ਹੈ।

Verse 87

ब्राह्मण उवाच । एवमुक्त्वा ददौ विद्यां निदाघं स ऋभुर्गुरुः । निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ॥ ८७ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਋ਭੂ ਨੇ ਨਿਦਾਘ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਉਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਦਾਘ ਵੀ ਅਦ੍ਵੈਤ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 88

सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः । तथा ब्रह्मतनौ मुक्तिमवाच परमाद्विजः ॥ ८८ ॥

ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਦ੍ਵਿਜ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।

Verse 89

तथा त्वमपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबांधवः । भव सर्वगतं ज्ञानमात्मानमवनीपते ॥ ८९ ॥

ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ! ਤੂੰ ਵੀ ਵੈਰੀ-ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੱਜਣ-ਪਰਾਏ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖ। ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ! ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਰ।

Verse 90

सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः । भ्रांतदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक् पृथक् ॥ ९० ॥

ਜਿਵੇਂ ਇੱਕੋ ਆਕਾਸ਼ ਚਿੱਟਾ-ਨੀਲਾ ਆਦਿ ਭੇਦਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਭ੍ਰਮਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

Verse 91

एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मांस्वयं भात्यपभेदमोहः ॥ ९१ ॥

ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਹੀ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ‘ਮੈਂ’, ਉਹੀ ‘ਤੂੰ’, ਉਹੀ ਇਹ ਸਭ—ਆਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ; ਭੇਦ ਦਾ ਮੋਹ ਸਿਰਫ਼ ਭ੍ਰਮ ਹੈ।

Verse 92

सनंदन उवाच । इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणावबोदस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ॥ ९२ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰਮਾਰਥ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਭੇਦ-ਬੁੱਧੀ ਤਿਆਗ ਬੈਠਾ। ਅਤੇ ਜਨਮ-ਸਮਰਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਬੋਧ ਨਾਲ ਉਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਅਪਵਰਗ, ਅਰਥਾਤ ਮੋਖਸ਼, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 93

परमार्थाध्यात्ममेतत्तुभ्यमुक्तं मुनीश्वर । ब्राह्मणक्षत्रियविशां श्रोर्तॄणां चापि मुक्तिदम् ॥ ९३ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਪਰਮਾਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਉੱਚਾ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮੋਖਸ਼-ਦਾਇਕ ਹੈ।

Verse 94

यथा पृष्टं त्वया ब्रह्मंस्तथा ते गदितं मया । ब्रह्मज्ञानमिदं शुद्धं किमन्यत्कथयामि वै ॥ ९४ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖਾਂ?