Śuka’s Origin, Mastery of Śāstra, and Testing at Janaka’s Court
ਨਾਰਦ ਨੇ ਸਨੰਦਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੇ ਕਰਣੀਕਾਰ ਵਣ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦਿਵ੍ਯ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਤੇਜ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਰਣੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਮਥਦੇ ਸਮੇਂ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਅਪਸਰਾ ਤੋਤੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਪਲ ਭਰ ਵਿਆਸ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਡੋਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਣੀ-ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ ਸ਼ੁਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਵੇਦ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਤਸਵ ਮਨਾਇਆ; ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦਰਸ਼ਨ ਮਿਲੇ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਗ, ਇਤਿਹਾਸ, ਯੋਗ ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਨਿਸ਼ਚੇ ਲਈ ਵਿਆਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਮਿਥਿਲਾ ਵਿੱਚ ਮਹਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨਨਵਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਗਣਿਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ੁਕ ਧਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਰਿਹਾ, ਸੰਧਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । अनूचानप्रसंगेन वेदांगान्यखिलानि च । श्रुतानि त्वन्मुखांभोजात्समासव्यासयोगतः ॥ १ ॥
ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਨਿਯਮਤ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਤੋਂ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਗ ਸੁਣੇ ਹਨ—ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੋਵੇਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ।
Verse 2
शुकोत्पत्तिं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते । सनंदन उवाच । मेरुश्रृङ्गे किल पुरा कर्णिकारवनायते ॥ २ ॥
“ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।” ਸਨੰਦਨ ਜੀ ਬੋਲੇ—“ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਕਰਨਿਕਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੰਗਲ ਸੀ।”
Verse 3
विजहार महोदेवो भौमैभूतगणैवृतः । शैलराजसुता चैव देवी तत्राभवत्पुरा ॥ ३ ॥
ਉੱਥੇ ਮਹਾਦੇਵ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ-ਰਾਜ ਦੀ ਧੀ ਦੇਵੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
Verse 4
तत्र दिव्यं तपस्तेपे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः । योगेनात्मानमाविश्य योगधर्मपरायणः ॥ ४ ॥
ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਦ੍ਵੈਪਾਯਨ (ਵਿਆਸ) ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤਪ ਕੀਤਾ; ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਯੋਗ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ।
Verse 5
धारयन्स तपस्तेपे पुत्रार्थं सुनिसंत्तमः । अग्नेर्भूमेस्तथा वायोरंतरिक्षस्य चाभितः ॥ ५ ॥
ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਤਪ ਕੀਤਾ—ਅਗਨੀ, ਧਰਤੀ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਿਆਂ।
Verse 6
वीर्येण संमतः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह । संकल्पेनाथ सोऽनेन दुष्प्रापमकगृतात्मभिः ॥ ६ ॥
“ਵੀਰਤਾ ਨਾਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਹੋਵੇ”—ਇਉਂ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਇਸੇ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਦੁਲੱਭ ਫਲ ਪਾ ਲਿਆ ਜੋ ਅਸੰਯਮੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
Verse 7
वरयामास देवेशमास्थितस्तप उत्तमम् । अतिष्टन्मारुताहारः शतं किल समाः प्रभुः ॥ ७ ॥
ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਧਾਰ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਰਿਆ। ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਹਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
Verse 8
आराधयन्महादेवं बहुरूपमुमापतिम् । तत्र ब्रह्मर्षयश्चैव सर्वे देवर्षयस्तथा ॥ ८ ॥
ਉਹ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਉਮਾ-ਪਤੀ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉੱਥੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।
Verse 9
लोकपालाश्च साध्याश्च वसुभिश्चाष्टभिः सह । आदित्याश्चैव रुद्राश्च दिवाकरनिशाकरौ ॥ ९ ॥
ਲੋਕਪਾਲ, ਸਾਧ੍ਯਗਣ, ਅੱਠ ਵਸੂਆਂ ਸਮੇਤ; ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰਗਣ—ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵੀ—ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 10
विश्वा वसुश्च गंधर्वः सिद्धाश्चाप्सरासांगणाः । तत्र रुद्रो महादेवः कर्णिकारमयीं शुभाम् ॥ १० ॥
ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਵਸੂ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਉੱਥੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਮਹਾਦੇਵ ਕਰ্ণਿਕਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮੰਗਲਮਈ ਛਬਿ/ਮੂਰਤੀ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ।
Verse 11
धारयानः स्रजं भाति शारदीव निशाकरः । तस्निन् दिव्ये वने रम्ये देवदेवर्षिसंकुले ॥ ११ ॥
ਗਲ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਜ (ਮਾਲਾ) ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਿਆ। ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ, ਰਮਣੀਯ ਵਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਦਿਸਿਆ।
Verse 12
आस्थितः परमं योगं व्यासः पुत्रार्थमुद्यतः । न चास्य हीयते वर्णो न ग्लानिरुपजायते ॥ १२ ॥
ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਦਯਤ ਵਿਆਸ ਨੇ ਪਰਮ ਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਅਪਣਾਈ। ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ-ਕਾਂਤੀ ਘਟੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਗਲਾਨੀ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ ਉਪਜੀ।
Verse 13
त्रयाणामपिलोकानां तदद्भुतमिवाभवत् । जटाश्च तेजसा तस्य वैश्वानरशिखोपमाः ॥ १३ ॥
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਦਭੁਤ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਕਰਕੇ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 14
प्रज्वलंत्यः स्म दृश्यंते युक्तस्यामिततेजसः । एवं विधेन तपसा तस्य भक्त्या च नारद ॥ १४ ॥
ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ ਸਾਧਕ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜਲਦੀਆਂ ਕਾਂਤੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਨਾਰਦ! ਐਸੇ ਤਪ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
Verse 15
महेश्वरः प्रसन्नात्मा चकार मनसा मतिम् । उवाच चैनं भगवांस्त्र्यंबकः प्रहसन्निव ॥ १५ ॥
ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਬੈਠੇ। ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕੁਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 16
यथा ह्यग्नियथा वायुर्यथा भूमिर्यथा जलम् । यथा खे च तथा शुद्धो भविष्यति सुतस्तंव ॥ १६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ—ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
Verse 17
तद्भावभागी तद्बुद्धिस्तदात्मा तदुपाश्रयः । तेजसा तस्य लोकांस्त्रीन्यशः प्राप्स्यति केवलम् ॥ १७ ॥
ਉਸ ਦੇ ਭਾਵ ਦਾ ਭਾਗੀ, ਬੁੱਧੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ, ਆਤਮਾ ਉਸ ਨਾਲ ਏਕ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ—ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਯਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।
Verse 18
एवं लब्ध्वा वरं देवो व्यासः सत्यवतीसुतः । अरणिं त्वथ संगृह्य ममंथाग्निचिकीर्षया ॥ १८ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਤਿਆਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਆਸ ਨੇ ਫਿਰ ਅਰਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਮਥਨ ਕੀਤਾ।
Verse 19
अथ रूपं परं विप्र बिभ्रतीं स्वेन तेजसा । घृताचीं नामाप्सरसं ददर्श भगवान्नृषिः ॥ १९ ॥
ਤਦ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਨਾਮ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪਰਮ ਰੂਪ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 20
स तामप्सरसं दृष्ट्वा सहसा काममोहितः । अभवद्भगवान्व्यासो वने तस्मिन्मुनीश्वर ॥ २० ॥
ਉਸ ਅਪਸਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਿਆਸ ਅਚਾਨਕ ਕਾਮ-ਮੋਹ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਤੇ ਭਟਕ ਗਏ।
Verse 21
सा तु कृत्वा तदा व्यासं कामसंविग्नमानसम् । शुकीभूया महारम्या घृताची समुपागमत् ॥ २१ ॥
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਮ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਅਤਿ ਮਨੋਹਰ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਮਾਦਾ ਤੋਤੇ (ਸ਼ੁਕੀ) ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈ।
Verse 22
स तामप्सरसं दृष्ट्वा रूपेणान्येनसंवृताम् । स्मरराजेनानुगतः सर्वगात्रातिगेन ह ॥ २२ ॥
ਉਸ ਅਪਸਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਸਮਰਰਾਜ (ਕਾਮਦੇਵ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਗਿਆ; ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪ ਗਿਆ।
Verse 23
स तु महता निगृह्णन् हृच्छयं मुनिः । न शशाक नियंतुं तं व्यासः प्रविसृतं मनः ॥ २३ ॥
ਉਹ ਮੁਨੀ ਦਿਲ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ; ਵਿਆਸ ਉਸ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦੌੜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕੇ।
Verse 24
भावित्वाञ्चैव भाव्यस्य घृताच्या वपुषा । हृतम् यत्नान्नियच्छतश्चापि मुने एतञ्चिकीर्षया ॥ २४ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਰੋਕੀਏ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਕੇ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਦੇ ਮੋਹਕ ਰੂਪ-ਸੁਖ ਨਾਲ ਹਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमवापतत् । शुक्रे निर्मथ्यमानेऽस्यां शुको जज्ञे महातपाः ॥ २५ ॥
ਉਸੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ੁਕਰ ਦੇ ਮਥੇ ਜਾਣ ਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
Verse 26
परमर्षिर्महायोगी अरणीगर्भसंभवः । यथैव हि समिद्धोऽग्निर्भाति हव्यमुपात्तवान् ॥ २६ ॥
ਉਹ ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਹਾਯੋਗੀ, ਅਰਣੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਐਸੇ ਚਮਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅੱਗ ਹਵਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 27
तथा रूपः शुको जज्ञे प्रज्वलन्निव तेजसा । बिभ्रञ्चित्रं च विप्रेंद्र रूपवर्णमनुत्तमम् ॥ २७ ॥
ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ-ਇੰਦਰ, ਉਸ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਰੂਪ ਤੇ ਵਰਣ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 28
तं गंगां सरितां श्रेष्ठां मेरुपृष्ठे स्वरूपिणीम् । अभ्येत्य स्नापयामास वारिणा स्वेन नारद ॥ २८ ॥
ਮੇਰੂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੰਗਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 29
कृष्णाजिनं चांतरिक्षाच्छुकार्थे भुव्यवापतत् । जगीयंत च गंधर्वा ननृतुञ्चाप्सरोगणाः ॥ २९ ॥
ਸ਼ੁਕ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਜਿਨ (ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ) ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗਿਆ। ਗੰਧਰਵ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ।
Verse 30
देवदुन्दुभयश्चैव प्रावाद्यंत महास्वनाः । विश्वावसुश्च गंधर्वस्तथा तुंबुरुनारदौ ॥ ३० ॥
ਤਦੋਂ ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ। ਗੰਧਰਵ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ, ਅਤੇ ਤੁੰਬੁਰੂ ਤੇ ਨਾਰਦ ਵੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਸ্তুਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 31
हाहाहूहूश्च गंधर्वौ तुष्टुवुः शुकसंभवम् । तत्र शक्रपुरोगाश्च लोकपालाः समागताः ॥ ३१ ॥
ਗੰਧਰਵ ਹਾਹਾ ਅਤੇ ਹੂਹੂ ਨੇ ਵਿਆਸ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲੋਕਪਾਲ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ॥
Verse 32
देवा देवर्षथयश्चटैव तथा ब्रह्मर्षयोऽपि च । दिव्यानि सर्वपुष्पाणि प्रववर्ष च मारुतः ॥ ३२ ॥
ਦੇਵ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਤਦ ਮਾਰੁਤ (ਵਾਯੂਦੇਵ) ਨੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ॥
Verse 33
जंगमं स्थावरं चैव प्रहृष्टमभवज्जगत् । तं महात्मा स्वयं प्रीत्या देव्या सह महाद्युतिः ॥ ३३ ॥
ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੀ ਆਪ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ॥
Verse 34
जातमात्रं मुनेः पुत्रं विधिनोपानयत्तदा । तस्य देवेश्वरः शक्तो दिव्यमद्भुतदर्शनम् ॥ ३४ ॥
ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਨਵਜਾਤ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਪਨਯਨ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਦੇਵేశਵਰ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਵ੍ਯ ਅਦਭੁਤ ਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ॥
Verse 35
ददौ कमंडलुं प्रीत्या देवा वासांसि चाभितः । हंसाश्च शतपत्राश्च सारसाश्च सहस्रशः ॥ ३५ ॥
ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਮੰਡਲੁ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਸਤ੍ਰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੰਸ, ਸ਼ਤਪਤ੍ਰ ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ॥
Verse 36
प्रदक्षिणमवर्तंत शुकाश्चाषाश्च नारद । आरणे यस्तदा दिव्यं प्राप्य जन्म महामुनिः ॥ ३६ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਤੋਤੇ ਅਤੇ ਮੈਨਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ ਓਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।
Verse 37
तत्रैवोवास मेधावी व्रतचारी समाहितः । उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः ॥ ३७ ॥
ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਮੇਧਾਵੀ, ਵਰਤਧਾਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਿਆ; ਅਤੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਰਹੱਸਾਂ ਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ।
Verse 38
उपतस्थुर्मुनिश्रेष्टं यथास्य पितरं तथा । बृहस्पतिं स वव्रे च वेदवेदांगभाष्यवित् ॥ ३८ ॥
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਵੇਦ ਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼੍ਯ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ।
Verse 39
उपाध्यायं द्विजश्रेष्ट धर्ममेवानुचिंतयन् । सोऽधीत्य वेदानखिलान्सरहस्यान्ससंग्रहान् ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਰਹੱਸਾਂ ਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
Verse 40
इतिहासं च कार्त्स्न्येन वेदशास्त्राणि चाभितः । गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो महामुनिः ॥ ४० ॥
ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਸਮਾਵਰਤਨ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਇਆ।
Verse 41
उग्रं तपः समारेभे ब्रह्मचारी समाहिताः । देवतानामृषीणां च बाल्येऽपि सुमहातपाः ॥ ४१ ॥
ਸਮਾਹਿਤ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਗ੍ਰ ਤਪ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਪੂਜਨੀਯ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਬਣ ਗਿਆ।
Verse 42
संमत्रणीयो जन्यश्च ज्ञानेन तपसा तथा । न त्वस्य रमते बुद्धिराश्रमेषु मुनीश्वर ॥ ४२ ॥
ਉਹ ਸਲਾਹ ਦੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਸੁਕੁਲ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਪ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਪੰਨ ਹੈ; ਪਰ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਮਦੀ।
Verse 43
त्रिषु गार्हस्थ्यमूलेषु मोक्षधर्मानुदर्शिनः । स मोक्षमनुचिंत्यैव शुकः पितरमभ्यगात् ॥ ४३ ॥
ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਆਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ੁਕ ਕੇਵਲ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ।
Verse 44
प्राहाभिवाद्य च तदा श्रेयोऽर्थी विनयान्वितः । मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान् प्रब्रवीतु मे ॥ ४४ ॥
ਤਦੋਂ ਵਿਨਮ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੇਯ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਬਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ।”
Verse 45
यथैव मनसः शांतिः परमा संभवेन्मुने । श्रृत्वा पुत्रस्य वचनं परमर्षिरुवाच तम् ॥ ४५ ॥
“ਹੇ ਮੁਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ”—ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 46
अधीष्व मोक्षशास्त्रं वै धर्मांश्च विविधानपि । पितुर्निदेशाज्जग्राह शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ४६ ॥
“ਮੋਖਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਵੀ ਜਾਣ”—ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ।
Verse 47
योगशास्त्रं च निखिलं कापिलं चैव नारद । शतं ब्राह्म्या श्रिया युक्तं ब्रह्मतुल्यपराक्रमम् ॥ ४७ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, (ਉਸ ਨੇ) ਪੂਰਾ ਯੋਗ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਮਤ (ਸਾਂਖ੍ਯ) ਵੀ—ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਮਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ—ਸੌ (ਉਪਦੇਸ਼/ਗ੍ਰੰਥ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ (ਦਿੱਤੇ)।
Verse 48
मेने पुत्रं यथा व्यासो मोक्षशास्त्रविशारदम् । उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम् ॥ ४८ ॥
ਵਿਆਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ; ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਜਾਣ ਕੇ ਤਦ ਕਿਹਾ—“ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਕੋਲ ਜਾ।”
Verse 49
स ते वक्ष्यति मोक्षार्थं निखिलेन नराधिपः । पितुर्नियोगादगमज्जनकं मेथखिलं नृपम् ॥ ४९ ॥
ਉਹ ਨਰਾਧਿਪਤੀ ਤੈਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਉਪਾਅ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇਗਾ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਕੋਲ ਗਿਆ।
Verse 50
प्रष्टुं धर्मस्य निष्टां वै मोक्षस्य च परायणम् । उक्तश्च मानुषेण त्वं तथा गच्छेत्यविस्मितः ॥ ५० ॥
ਧਰਮ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਰੂਪ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਤੈਨੂੰ “ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾ” ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ “ਏਵਮਸਤੁ—ਚਲੋ” ਕਹਿ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।
Verse 51
न प्रभावेण गंतव्यमंतरिक्षचरेण वै । आर्जवेनैव गंतव्यं न सुखाय क्षणात्त्वया ॥ ५१ ॥
ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੋਵੇਂ, ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧ। ਸਿੱਧੇਪਣ ਤੇ ਆਰਜਵ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲ; ਛਣਿਕ ਸੁਖ ਲਈ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾ ਛੱਡ।
Verse 52
न द्रष्टव्या विशेषा हि विशेषा हि प्रसंगिनः । अहंकारो न कर्तव्यो याज्ये तस्मिन्नराधिपे ॥ ५२ ॥
ਖ਼ਾਸ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਨਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਹੀ ਫਸਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਰਾਜਾ ਯਜਮਾਨ ਤੇ ਸੇਵਣਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾ ਕਰ।
Verse 53
स्थातव्यं वसथे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम् । स धर्मकुशलो राजा मोक्षशास्त्रविशारदः ॥ ५३ ॥
ਉਸ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਦੇਵੇਗਾ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਹੈ।
Verse 54
यथा यथा च ते ब्रूयात्तत्कार्यमविशंकया । एवमुक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिः ॥ ५४ ॥
ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਜਿਹੜਾ ਆਖੇ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਕਰ। ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮੁਨੀ ਮਿਥਿਲਾ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 55
पभ्द्यां शक्तोंतरिक्षेण क्रांतुं भूमिं ससागराम् । सगिरीं श्चाप्यतिक्रम्य भारतं वर्षमासदत् ॥ ५५ ॥
ਆਕਾਸ਼ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 56
स देशान्विविधान्स्फीतानतिक्रम्य महामुनिः । विदेहान्वै समासाद्य जनकेन समागमत् ॥ ५६ ॥
ਮਹਾਮੁਨੀ ਅਨੇਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਵਿਦੇਹ ਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ।
Verse 57
राजद्वारं समासाद्य द्वारपालैर्निवारितः । तस्थौ तत्र महायोगी क्षुत्पिपासादिवर्जितः ॥ ५७ ॥
ਰਾਜਦੁਆਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦਰਬਾਨਾਂ ਨੇ ਰੋਕ ਲਿਆ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਯੋਗੀ ਭੁੱਖ-ਤ੍ਰਿਹ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 58
आतपे ग्लानिरहितो ध्यानयुक्तश्च नारद । तेषां तु द्वारपालानामेकस्तत्र व्यवस्थितः ॥ ५८ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਤਿੱਖੀ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਰਬਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉੱਥੇ ਪਹਰੇ ਤੇ ਖੜਾ ਸੀ।
Verse 59
मध्यंगतमिवादित्यं दृष्ट्वा शुकमवस्थितम् । जूजयित्वा यथान्यायमभिवाद्य कृताञ्जलिः ॥ ५९ ॥
ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 60
प्रावेशयत्ततः कक्षां द्वितीयां राजवेश्मनः । तत्रांतःपुरसंबद्धं महच्चैत्रग्थोपमम् ॥ ६० ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾਇਆ; ਉੱਥੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਾਲ ਸੀ, ਜੋ ਚੈਤਰਰਥ ਵਰਗਾ ਦਿਵ੍ਯ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।
Verse 61
सुविभक्तजलाक्रीडं रम्यं पुष्पितपादपम् । दर्शयित्वासने स्थाप्य राजानं च व्यजिज्ञपत् ॥ ६१ ॥
ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਈਆਂ ਜਲ-ਕ੍ਰੀੜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਹਾਵਣੀ ਥਾਂ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ।
Verse 62
श्रुत्वा राजा शुकं प्राप्तं वारस्त्रीः स न्ययुंक्त च । सेवायै तस्य भावस्य ज्ञानाय मुनिसतम ॥ ६२ ॥
ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵਾਰ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਅਤੇ ਉਸ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ।
Verse 63
तं चारुकेश्यः शुश्रेण्यस्तरुण्यः प्रियदर्शनाः । सूक्ष्मरक्तांबरधरास्तप्तकांचनभूषणाः ॥ ६३ ॥
ਸੁੰਦਰ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੀਆਂ, ਚੰਗੇ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ—ਬਾਰੀਕ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ—ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 64
संलापालापकुशाला भावज्ञाः सर्वकोविदाः । परं पंचाशतस्तस्य पाद्यादीनि व्यकल्पयन् ॥ ६४ ॥
ਉਹ ਸੁਭਾਸ਼ਿਤ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਅਤਿਥਿ-ਸਤਕਾਰ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
Verse 65
देश कालोपपन्नेन साध्वन्नेनाप्यतर्पयन् । तस्य भुक्तवतस्तात तास्ततः पुरकाननम् ॥ ६५ ॥
ਦੇਸ ਤੇ ਕਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗੇ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ, ਤਾਤ, ਉਸ ਦੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲੈਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਉੱਥੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵੱਲ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।
Verse 66
सुरम्यं दर्शयामासुरेकैकत्वेन नारद । क्रीडंत्यश्च हसंत्यश्च गायंत्यश्चैव ताः शुकम् ॥ ६६ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ ਨੇ ਤੋਤੇ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਖਾਇਆ—ਖੇਡਦੀਆਂ, ਹੱਸਦੀਆਂ ਤੇ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
Verse 67
उदारसत्वं सत्वज्ञास्सर्वाः पर्य्यचरंस्तदा । आरणेयस्तु शुद्धात्मा जितक्रोधो जितेंद्रियः ॥ ६७ ॥
ਤਦ ਸੱਤਵ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਨੇ ਉਸ ਉਦਾਰ-ਚਿੱਤ ਮਹਾਪੁਰਖ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਆਰਣੇਯ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ, ਕ੍ਰੋਧ-ਜਿਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਜਿਤ ਸੀ।
Verse 68
ध्यानस्थ एव सततं न हृष्यति न कुप्यति । पादशौचं तु कृत्वा वै शुकः संध्यामुपास्य च ॥ ६८ ॥
ਉਹ ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ; ਨਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਛਲਦਾ, ਨਾ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਦਾ। ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ।
Verse 69
निषसादासने पुण्ये तमेवार्थं व्यचिंतयत् । पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा ध्यानपरायणः ॥ ६९ ॥
ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਓਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਧਿਆਨ-ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 70
मध्यरात्रे यथान्याय्यं निद्रामाहारयत्प्रभुः । ततः प्रातः समुत्थाय कृत्वा शौचमनंतरम् ॥ ७० ॥
ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੌਚ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਕੀਤੀ।
Verse 71
स्त्रीभिः परिवृत्तो धीमान्ध्यानमेवान्वपद्यत । अनेन विधिना तत्र तदहःशेषमप्युत ॥ ७१ ॥
ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕੇਵਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਿਨ ਦਾ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਵੀ ਬਿਤਾਇਆ।
Verse 72
तां च रात्रिं नृपकुले वर्तयामास नारद ॥ ७२ ॥
ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਹ ਰਾਤ ਰਾਜਕੁਲ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ।
Frequently Asked Questions
The araṇi motif sacralizes Śuka’s emergence by aligning it with Vedic fire-generation symbolism: spiritual knowledge and purity are portrayed as ‘kindled’ through tapas and ritual power, making Śuka’s birth a doctrinal emblem of yogic and Vedic potency rather than ordinary procreation.
It functions as a didactic contrast: even a great ascetic experiences a momentary disturbance of mind, underscoring the Purāṇic teaching on the mind’s volatility, while simultaneously framing Śuka as the purified outcome—one whose life trajectory is oriented toward mokṣa and unwavering meditation.
Janaka represents the ideal of jñāna integrated with kingship and worldly responsibility; sending Śuka to Janaka reinforces the mokṣa-dharma principle that liberation-knowledge must be stabilized through testing, humility, and instruction from a proven knower beyond one’s immediate lineage.
His steadiness in meditation (dhyāna), mastery over senses (indriya-jaya), and equanimity (samatva) amid refined pleasures—demonstrating that authentic vairāgya is internal and does not depend on external austerity alone.