Janaka Instructs Śuka: Āśrama-Sequence, Guru-Dependence, and Marks of Liberation
ਸਨੰਦਨ ਰਾਜੋਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ‑ਪਾਦ੍ਯ, ਆਸਨ‑ਦਾਨ, ਗੋ‑ਦਾਨ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ‑ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਦੇਸ਼ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ ਵਿਆਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ—ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ‑ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਮ, ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਗਿਆਨ/ਤਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਜਾਣਨ ਲਈ। ਜਨਕ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਉਪਨਯਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਨਿਯਮ; ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਮਾਵਰਤਨ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ‑ਧਾਰਣ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ ਕਰਮ; ਫਿਰ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਆਸ਼੍ਰਮ/ਸੰਨਿਆਸ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤੀ‑ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ਰਹਿਤ ਟਿਕਣਾ। ਗੁਰੂ‑ਸੰਗ ਦੀ ਲੋੜ ਉੱਤੇ ਜਨਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਗਿਆਨ ਨੌਕਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ; ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਸਾਧਨ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਯਯਾਤੀ ਦੇ ਮੋਖਸ਼‑ਸ਼ਲੋਕ—ਅੰਤਰ ਜੋਤਿ, ਨਿਰਭੈਤਾ, ਅਹਿੰਸਾ, ਸਮਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਯ ਸੰਯਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ—ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਕ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਪੱਕੀ ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੁਕ ਆਤਮ‑ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵਿਆਸ ਕੋਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਸੰਵਾਦ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਕਰਮ‑ਸੇਵਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
सनन्दन उवाच । ततः स राजा सहितो मंत्रिभिर्द्विजसत्तम । पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यंतः पुराणि च ॥ १ ॥
ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਦ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।
Verse 2
शिरसा चार्ध्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् । महदासनमादाय सर्वरत्नतम् ॥ २ ॥
ਉਸ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਅਤੇ ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਉੱਤਮ ਮਹਾਨ ਆਸਨ ਵੀ (ਅਰਪਣ ਲਈ) ਲਿਆ।
Verse 3
प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमोचितम् । तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिशास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ३ ॥
ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਦਾਨ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਜਦ ਸ਼ੁਕ ਉੱਥੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਾਰ্ষਣੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 4
पाद्यं निवेद्य प्रथमं सार्ध्यं गां च न्यद्दे । स च तांमंत्रतः पूजां प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥ ४ ॥
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪਾਦ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਂ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਇਆ।
Verse 5
पर्यपृच्छन्महातेजाराज्ञः कुशलमव्ययम् । उदारसत्त्वाभिजनो राजापि गुरुसूनवे ॥ ५ ॥
ਉਸ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕੁਸ਼ਲ-ਖੇਮ ਪੁੱਛਿਆ। ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਸੁਭਾਉ ਤੇ ਉੱਚੇ ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਲਈ।
Verse 6
आवेद्य कुशलं भूमौ निषसाद तदाज्ञया । सोऽपि वैयासकिं भूयः पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् । किमागमनिमित्येव पर्यपृच्छद्विधानवित् ॥ ६ ॥
ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਦੱਸ ਕੇ ਉਹ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵਿਧੀ-ਵਿਦ ਨੇ ਵੈਯਾਸਕੀ ਦੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਖੈਰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਕਿਹਾ—“ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਏ ਹੋ?”
Verse 7
शुक उवाच । पित्राहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः । विदेहराजोह्याद्योमे जनको नाम विश्रुतः ॥ ७ ॥
ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ”; ਉਹ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਦੇ ਅਰਥ-ਤੱਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ। ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ, ਜੋ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਪਹਿਲੇ ਆਦਰਸ਼ ਹਨ।
Verse 8
तत्र त्वं गच्छ तूर्णं वै स ते हृदयसंशयम् । प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च सर्वं छेत्स्यत्यसंशयम् ॥ ८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਜਾ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਦੇਵੇਗਾ। ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਣੇ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 9
सोऽहं पितुर्नियोगात्त्वा मुपप्रष्टुमिहागतः । तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ट यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ९ ॥
ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਨੂੰ ਗੱਲ ਯਥਾਵਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
Verse 10
किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः । कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा ॥ १० ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਕੀ ਹੈ? ਮੋਖਸ਼ ਨਾਮਕ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ—ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਪ ਨਾਲ ਵੀ?
Verse 11
जनक उवाच । यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छुणु । कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः ॥ ११ ॥
ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਨਮ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਪਨਯਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਜਪ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋਵੇ।
Verse 12
तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चान्वितः । देवतानां पितॄणां च ह्यतृष्णश्चानसूयकः ॥ १२ ॥
ਤਪ, ਗੁਰੂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਾਰਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਹਿਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ-ਅਸੂਯਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।
Verse 13
वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्त्य च । अभ्यनुज्ञामनुप्राप्य समावर्तेत वै द्विजः ॥ १३ ॥
ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਦਵਿਜ ਸਮਾਵਰਤਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਾਸ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।
Verse 14
समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत् । अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निरनादृते ॥ १४ ॥
ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਸਮੇਤ, ਨਿਯਮਿਤ ਤੇ ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਰਹੇ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹਿਤ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਨਾਦਰ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 15
उत्पाद्य पुत्रपौत्रांश्च वन्याश्रमपदे वसेत् । तानेवाग्नीन्यथान्यायं पूजयन्नतिथिप्रियः ॥ १५ ॥
ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ। ਅਤਿਥੀ-ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 16
सर्वानग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् । निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत् ॥ १६ ॥
ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਰੋਪਿਤ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਰਕਤ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਆਸ਼ਰਮ ਪਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ।
Verse 17
शुक उवाच । उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शश्वते । न विना गुरुसंवासाज्ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः ॥ १७ ॥
ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਉਪਜ ਆਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਗ ਬਿਨਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਗਈ।
Verse 18
किमवश्यं तु वस्तव्यमाश्रमेषु न वा नृप । एतद्भवंतं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਅਵਸ਼੍ਯ ਹੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ? ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।
Verse 19
जनक उवाच । न विना ज्ञानविज्ञाने मोक्षस्याधिगमो भवेत् । न विना गुरुसंबधाज्ज्ञानस्याधिगमस्तथा ॥ १९ ॥
ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ-ਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 20
आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते । विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तत्रोभयं त्यजेत् ॥ २० ॥
ਉਸ ਲਈ ਆਚਾਰਯ ਹੀ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨੌਕਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਰ ਉਤਰਣ ਮਗਰੋਂ ਸਾਧਨ-ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਦੋਵੇਂ ਛੱਡ ਦੇਵੇ।
Verse 21
अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम् । कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते ॥ २१ ॥
ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ‘ਮੋਖਸ਼’ ਨਾਮਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
भावितैः कारणैश्चार्यं बहुसंसारयोनिषु । आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं हि प्रथमाश्रमे ॥ २२ ॥
ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ-ਪੋਸੇ ਕਾਰਣਾਂ (ਸਾਧਨਾਂ) ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः । त्रिधाश्रमेषु कोन्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः ॥ २३ ॥
ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋਏ ਵਿਵੇਕੀ ਲਈ—ਜੋ ਪਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਤਿੰਨਾਂ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਉਦੇਸ਼ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
Verse 24
राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विसर्जयेत । सात्त्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना ॥ २४ ॥
ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤਿਆਗੋ। ਸਾਤ्तਵਿਕ ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਵੇਖੋ॥
Verse 25
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपश्यन्नैव लिप्येत जले वारिचरगो यथा ॥ २५ ॥
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੰਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ॥
Verse 26
पक्षीवत्पवनाद्वर्ध्वममुत्रानुंत्यश्नुते । विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वंद्वः शुभसंगतः ॥ २६ ॥
ਉਹ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤ, ਦਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥
Verse 27
अत्र गाथाः पुरा गीताः श्रृणु राज्ञा ययातिना । धार्यते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः ॥ २७ ॥
ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਯਯਾਤੀ ਵੱਲੋਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਗਾਈਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਸੁਣੋ; ਮੋਖਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਦਵਿਜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ॥
Verse 28
ज्योतिश्चात्मनि नान्यत्र रत्नं तत्रैव चैव तत् । स्वयं च शक्यं तद्द्रष्टुं सुसमाहितर्चतसा ॥ २८ ॥
ਜੋਤਿ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਰਤਨ ਵੀ ਓਥੇ ਹੀ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਭਜਨ-ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ॥
Verse 29
न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः । यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते स तु ॥ २९ ॥
ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਨਾ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਦ੍ਵੈਸ਼—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् । पूर्वैराचरितो धर्मश्चतुराश्रमसंज्ञकः ॥ ३० ॥
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲ ਪਾਪੀ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ; ਇਹੀ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਚਰਿਤ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਚਤੁਰ ਆਸ਼ਰਮ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
अनेन क्रमयोगेन बहुजातिसुकर्मणाम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३१ ॥
ਇਸ ਕ੍ਰਮਯੋਗ ਨਾਲ, ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਸੰਚਿਤ ਸੁਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਲ ਤੇ—ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ—ਤਦ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 32
संयोज्य तपसात्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहिनीम् । त्यक्त्वा कामं च लोभं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते ॥ ३२ ॥
ਤਪ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ, ਮੋਹਣੀ ਈਰਖਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤਿਆਗ ਕੇ—ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
यदा श्राव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाव्ययम् । समो भवति निर्द्वुद्वो ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३३ ॥
ਜਦੋਂ ਸੁਣਨਯੋਗ ਤੇ ਦੇਖਣਯੋਗ ਸਭ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਵੱਲ, ਉਹ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ-ਰਹਿਤ ਸਮਭਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਤਦ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
यदा स्तुति च र्निदां च समत्वेन च पश्यति । कांचनं चाऽयसं चैव सुखदुःखे तथैव च ॥ ३४ ॥
ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਸਿਫ਼ਤ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਨੂੰ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਲੋਹੇ ਨੂੰ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸੱਚੇ ਸਮਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
शीतमुष्णं तथैवार्थमनंर्थं प्रियमप्रियम् । जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३५ ॥
ਤਦ ਠੰਢ-ਗਰਮੀ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਪਿਆਰਾ-ਅਪਿਆਰਾ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਮੌਤ ਵੀ—ਸਭ ਕੁਝ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
प्रसार्येह यथांगानि कूर्मः संहरते पुनः । तर्थेद्रियाणि मनसा संयंतव्यानि भिक्षुणा ॥ ३६ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂਆ ਆਪਣੇ ਫੈਲਾਏ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭਿਖਸ਼ੂ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਯਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 37
तमः परिगतं वेश्य यथा दीपेन दृश्यते । तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम् ॥ ३७ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਪਦਾਰਥ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਦਿੱਸ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਬੁੱਧੀ-ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 38
एतत्सर्वं प्रपश्यामि त्वयि बुद्धिमतांवर । यञ्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेत्ति तद्भवान् ॥ ३८ ॥
ਹੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਰ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਤੱਤਵਤಃ ਜਾਣਦੇ ਹੋ।
Verse 39
ब्रह्मर्षे विदितश्वासि विषयांतमुपागतः । गुरोश्चैव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया ॥ ३९ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਧ ਹੈਂ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਸਾਧਨਾ-ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 40
तस्य चैव प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुनेः । ज्ञानं दिव्यं समादीप्तं तेनासि विदितो विदितो मम ॥ ४० ॥
ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸੇ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ—ਹਾਂ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ।
Verse 41
अर्धिकं तव विज्ञानमधि कावगतिस्तव । अधिकं च तवैश्वर्यं तञ्च त्वं नावबुध्यसे ॥ ४१ ॥
ਤੇਰਾ ਗਿਆਨ ਹਾਲੇ ਅਧੂਰਾ ਹੈ, ਕਾਵ੍ਯ ਦੀ ਸਮਝ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ—ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਤੂੰ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
Verse 42
बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वापि विमेषजात् । उत्पन्ने चापि विज्ञा ने नाधिगच्छंति तांगतिम् ॥ ४२ ॥
ਅਪਕੁੱਵਤਾ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਸੰਦੇਹ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਪਲ-ਭਰ ਦੀ ਚੂਕ ਕਰਕੇ—ਗਿਆਨ ਉਪਜਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।
Verse 43
व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयाः । विमुच्य हृदयग्रंथीनार्तिमासादयंति ताम् ॥ ४३ ॥
ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉੱਦਮ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਗਏ ਹਨ—ਹਿਰਦੇ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੀ ਪੀੜਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 44
मवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबगुद्धिरलोलुपः । व्यवसायादृते ब्रह्यन्नासादयति तत्पदम् ॥ ४४ ॥
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਵਿਵੇਕ-ਸੰਪੰਨ, ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨਿਰਲੋਭ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉੱਦਮ (ਵ੍ਯਵਸਾਯ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਸ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 45
नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति वस्तुषु । नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते ॥ ४५ ॥
ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਮੂਲ ਨਹੀਂ। ਨਾਚ-ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਰਾਗ (ਆਸਕਤੀ) ਉਪਜਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 46
न बंधुषु निबंधस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् । पश्यामित्वां महाभाग तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिम् ॥ ४६ ॥
ਤੇਰਾ ਬੰਧਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਤੁਤੀ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 47
अहं च त्वानुपश्यामि ये चान्येऽपि मनीषिणः । आस्थितं परमं मार्गे अक्षयं चाप्यनामयम् ॥ ४७ ॥
ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੀਸ਼ੀ ਵੀ—ਤੂੰ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਟਿਕਿਆ ਹੈਂ; ਉਹ ਮਾਰਗ ਅਖੰਡ ਅਤੇ ਅਨਾਮਯ (ਕਲੇਸ਼-ਰਹਿਤ) ਹੈ।
Verse 48
यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्चापदात्मकः । तस्मिन्वै वर्तसे विप्रकिमन्यत्परिपृच्छसि ॥ ४८ ॥
ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਿਸ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ-ਮਾਰਗ ਅਧਾਰਿਤ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਤੂੰ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤ ਹੈਂ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 49
सनंदन उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कतात्मा कृतनिश्चयः । आत्मनात्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना ॥ ४९ ॥
ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸੰਯਤ-ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚੈ ਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ॥੪੯॥
Verse 50
कृतकार्यः सुखी शांतस्तूष्णीं प्रायादुदङ्मुखः । शैशिरं गिरिमासाद्य पाराशर्यं ददर्श च ॥ ५० ॥
ਕਿਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਸ਼ੈਸ਼ਿਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਾਰਾਸ਼ਰਯ (ਵਿਆਸ) ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ॥੫੦॥
Verse 51
शिष्यानध्यापयंतं च पैलादीन्वेदसंहिताः । आरर्णेयो विशुद्धात्मा दिवाकरसमप्रभः ॥ ५१ ॥
ਉਹ ਪੈਲ ਆਦਿ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਦ-ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਰਰਣੇਯ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਸਨ॥੫੧॥
Verse 52
पितुर्जग्राह पादौ चज सादरं हृष्टमानसः । ततो निवेदयामास पितुः सर्वमुदारधीः ॥ ५२ ॥
ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜੇ। ਫਿਰ ਉਦਾਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਵੇਦਨ ਕੀਤਾ॥੫੨॥
Verse 53
शुको जनकराजेन संवादं मोक्षसाधनम् । तच्छ्रत्वा वेदकर्तासौ प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥ ५३ ॥
ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਸਾਧਨ ਵਾਲਾ ਸੰਵਾਦ ਸੁਣਾਇਆ। ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੇਦ-ਕਰਤਾ (ਵਿਆਸ) ਅੰਦਰੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ॥੫੩॥
Verse 54
समालिंग्य सुतं व्यासः स्वपार्श्वस्थं चकार च ॥ ५४ ॥
ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਸੇ, ਨੇੜੇ ਬਿਠਾ ਲਿਆ।
Verse 55
ततः पैलादयो विप्रा वेदान् व्यासादधीत्य च । शैलश्रृंगाद्भुवं प्राप्ता याजनाध्यापने रताः ॥ ५५ ॥
ਫਿਰ ਪੈਲ ਆਦਿ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਤੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
It establishes śāstric hierarchy and epistemic legitimacy: knowledge of mokṣa is approached through proper guru-honor (arghya, pādya, mantra-pūjā, dāna). The ritual reception frames the ensuing teaching as authorized transmission rather than mere debate.
It integrates both: Janaka presents krama (stage-wise discipline) and acknowledges action’s role in sustaining worlds, yet insists mokṣa is impossible without knowledge grounded in guru-relationship; once realization is complete, the means (including conceptual supports) are relinquished.
It allows for early liberation—potentially even in the first āśrama—when purified causes from many births mature, while also teaching the normative āśrama ladder as a disciplined pathway for most aspirants.