Śokanivāraṇa: Non-brooding, Impermanence, Contentment, and Śuka’s Renunciation

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शांतिकरं शिवम् । निशम्य लभ्यते बुद्धिर्लब्धायां सुखमेधते ॥ १ ॥

ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਮਿਲਣ ਤੇ ਸੁਖ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

हर्षस्थानसहस्राणि शोकस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशंति न पंडितम् ॥ २ ॥

ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੌਕੇ ਅਤੇ ਗ਼ਮ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮੌਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਫੜਦੇ ਕੇਵਲ ਮੂਰਖ ਨੂੰ ਹਨ, ਪੰਡਿਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

Verse 3

अनिष्टसंप्रंयोगाश्च विप्रयोगात्प्रियस्य च । मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ॥ ३ ॥

ਜੋ ਅਲਪ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਪ੍ਰਿਯ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਉੱਠਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 4

द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तेन्न चिंदयेत् । ताननाद्रियमाणश्च स्नेहबन्धाद्विमुच्यते ॥ ४ ॥

ਜੋ ਵਸਤੂਆਂ ਬੀਤ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਨਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 5

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्त्तते । अनिष्टबुद्धितां यच्छेत्ततः क्षिप्रं विराजते ॥ ५ ॥

ਜਿੱਥੇ ਰਾਗ (ਆਸਕਤੀ) ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਅਨਿਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

Verse 6

नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति । अस्याभावेन युज्येतं तञ्चास्य तु निवर्तते ॥ ६ ॥

ਜੋ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਰੋਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਧਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਯਸ਼। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਕੋਲ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

गुणैर्भूतानि युज्यंते तथैव च न युज्यते । सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥ ७ ॥

ਜੀਵ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਬੱਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਛੁਟਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਇਕ ਪਰਮ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਕ ਦਾ ਕੋਈ ਠਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ।

Verse 8

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति । दुःखेन लभते दुःखं महानर्थे प्रपद्यते ॥ ८ ॥

ਮੌਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ—ਜੋ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਰੋਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਖ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਅਨਰਥ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 9

दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते । यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुर्चितयेत् ॥ ९ ॥

ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਦਾ ਝਟਕਾ ਆ ਪਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਉਪਾਅ-ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਘੋਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

Verse 10

भैषज्यमेतद्दःखस्य यदेतन्नानुचिंतयेत् । चिंत्यमानं हि न व्येति भूयश्चाभिप्रवर्द्धते ॥ १० ॥

ਦੁੱਖ ਦੀ ਇਹੀ ਦਵਾਈ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਚੇਤੇ ਕਰੀਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਰਹੀਏ, ਉਹ ਮਿਟਦਾ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।

Verse 11

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः । एतद्विज्ञाय सामर्थ्यं न वान्यैः समतामियात् ॥ ११ ॥

ਪ੍ਰਜ્ઞਾ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਮਰੱਥਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਇੱਕ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝ ਕੇ ਭੁੱਲ ਨਾ ਕਰੀਏ।

Verse 12

अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसञ्चयः । आरोग्यं प्रियसंवासं न मृध्येत्पंडितः क्वचित् ॥ १२ ॥

ਜੀਵਨ ਅਨਿੱਤ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਪ, ਜਵਾਨੀ, ਧਨ-ਸੰਚੈ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੀ ਅਨਿੱਤ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਕਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 13

नाज्ञानप्रभवं दुःखमेकं शोचितुमर्हति । अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १३ ॥

ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੀ ਦੁੱਖ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 14

सुखात्प्रियतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः । जरामरणदुःखेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत् ॥ १४ ॥

ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਖ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਿਯ (ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯ ਆਤਮਾ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 15

भजंति हि शारीराणि रोगाः शरीरमानसाः । सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः ॥ १५ ॥

ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਇਉਂ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਧਨੁਰਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਛੱਡੇ ਤਿੱਖੇ ਅਗ ਵਾਲੇ ਬਾਣ।

Verse 16

व्याधितस्य चिकित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः । आमयस्य विनाशाय शरीरमनुकृष्यते ॥ १६ ॥

ਰੋਗੀ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਮਨੁੱਖ ਰੋਗ ਨਾਸ ਲਈ ਇਲਾਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖਿੱਚ-ਤਾਣ ਕੇ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

स्रंसंति न निवर्तंते स्रोतांसि सरितामिव । आयुरादाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनःपुनः ॥ १७ ॥

ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਤਾਂ ਤੇ ਦਿਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਰਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 18

अपयंत्ययमत्यंतं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । जातं मर्त्यं जरयति निमिषं नावतिष्टते ॥ १८ ॥

ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਜੰਮੇ ਮਰਤਿਆ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।

Verse 19

सुखदुःखाभिभूतानामजरो जरयत्यसून् । आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १९ ॥

ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅਜਰ ਵੀ ਜਰਜਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਗਦਾ ਹੈ।

Verse 20

अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशंकितान् । इष्टानिष्टा मनुष्याणां मतं गच्छन्ति रात्रयः ॥ २० ॥

ਅਣਦੇਖੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਤੇ ਇੱਛਤ ਤੇ ਅਨਿਛਤ ਫਲ ਦੇ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀਆਂ ਹੋਣ।

Verse 21

यो यदिच्छेद्यथाकामं कामानां तत्तदाप्नुयात् । यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥ २१ ॥

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਹੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿਚੋਂ ਓਹੀ ਓਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ।

Verse 22

संयताश्चैव तक्षाश्च मतिमंतश्च मानवाः । दृश्यंते निष्फलाः संतः प्रहीनाश्च स्वकर्मभिः ॥ २२ ॥

ਸੰਯਮੀ, ਨਿਪੁੰਨ ਕਾਰੀਗਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਯੋਗ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 23

अपरे निष्फलाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः । आशाभिरण्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः ॥ २३ ॥

ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਗੁਣਹੀਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅਧਮ; ਆਸਾਂ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 24

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । वंचनायां च लोकेषु ससुखेष्वेव जीयते ॥ २४ ॥

ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਉਤਸੁਕ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਠੱਗੀ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।

Verse 25

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्टति । कश्चित्कर्माणि कुरुते न प्राप्यमधिगच्छति ॥ २५ ॥

ਕਈ ਵਾਰ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚੇਸ਼ਟ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕੋਲ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਆ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਵੀ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 26

अपराधान्समाच्ष्टुं पुरुषस्य स्वभावतः । शुक्रमन्यत्र संभूतं पुनरन्यत्र गच्छति ॥ २६ ॥

ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਪਰਾਧ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਬਣਿਆ ਸ਼ੁਕਰ ਮੁੜ ਦੂਜੇ ਗਰਭ ਵੱਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ-ਚੱਕਰ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 27

तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति मानवः । आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते ॥ २७ ॥

ਜੋ ਉਸ ਯੋਨੀ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਗਰਭ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵਿਰਕਤੀ ਆਮ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਰਗੀ ਉਪਮਾ ਪਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 28

केषांचित्पुत्रकामानामनुसन्तानमिच्छताम् । सिद्धौ प्रयतमानानां नैवांडमुपजायते ॥ २८ ॥

ਕਈ ਪੁੱਤਰ-ਕਾਮੀ, ਵੰਸ਼ ਦੀ ਲੜੀ ਅਟੁੱਟ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਗਰਭਧਾਰਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 29

गर्भादुद्विजमानानां क्रुद्धादशीविषादिव । आयुष्मान् जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितेव सः ॥ २९ ॥

ਜੋ ਗਰਭ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁੱਸੇਲੇ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਡਰ ਕੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਮੰਗਲਮਈ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਪ੍ਰੇਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 30

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रहेतुभिः । दशमासान्परिधृता जायते कुलपांसनाः ॥ ३० ॥

ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਤਪ ਕਰਨ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੇ ਕੰਜੂਸ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਪੁੱਤਰ-ਲਾਭ ਦੇ ਲਾਲਚ ਲਈ ਇਹ ਕਰਣ, ਤਾਂ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ ਜੰਮੀ ਸੰਤਾਨ ਕੁਲ ਦੀ ਧੂੜ ਵਰਗਾ ਕਲੰਕ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 31

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान् । विमलानभिजायन्ते लब्ध्वा तैरेव मङ्गलैः ॥ ३१ ॥

ਹੋਰ ਕੁਝ ਲੋਕ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਧਨ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਭੋਗ-ਵਿਲਾਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਮੰਗਲਮਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 32

अन्योन्य समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे । उपद्रवइवादृष्टो योनौ गर्भः प्रपद्यते ॥ ३२ ॥

ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਮੈਥੁਨ-ਸੰਗਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਇੱਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਕਤੀ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਰਕ ਉਪਦ੍ਰਵ—ਗਰਭ ਨੂੰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾ ਕੇ ਟਿਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 33

स्निग्धत्वादिंद्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् । परित्यजति यो दुःखं सुखमप्युभयं नरः ॥ ३३ ॥

ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਅਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ—ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

अत्येति ब्रह्म सोऽत्यन्तं सुखमप्यश्नुते परम् । दुःखमर्था हि त्यज्यंते पालने च न ते सुखाः ॥ ३४ ॥

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਘ ਕੇ ਪਰਮ, ਅਨੰਤ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਅਰਥ-ਲਕਸ਼ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੱਚਾ ਸੁਖ ਨਹੀਂ।

Verse 35

श्रुत्वैव नाधिगमनं नाशमेषां न चिंतयेत् । अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिका नराः ॥ ३५ ॥

ਸਿਰਫ਼ ਸੁਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਗਈ, ਐਸਾ ਨਾ ਮੰਨੇ; ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰੀ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਗਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਲੋਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਧਨ ਦੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ।

Verse 36

अतृप्ता यांति विध्वंसं सन्तोषं यांति पंडिताः । सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः ॥ ३६ ॥

ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਲੋਕ ਨਾਸ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੰਡਿਤ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਇਕੱਠ ਅੰਤ ਨੂੰ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਉਚਾਈ ਅੰਤ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ।

Verse 37

संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं हि जीवितम् । अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ॥ ३७ ॥

ਹਰ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਅੰਤ ਵਿਛੋੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮੌਤ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੀ ਪਰਮ ਸੁਖ ਹੈ।

Verse 38

तस्मात्संतोषमेवेह धनं शंसन्ति पंडिताः । निमेषमात्रमपि हि योऽधिगच्छन्न तिष्टति ॥ ३८ ॥

ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਪੰਡਿਤ ਸੰਤੋਖ ਨੂੰ ਹੀ ਧਨ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਜਿਤਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ।

Verse 39

सशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिंतयेत् । भूतेषु भावं संचिंत्य ये बुद्ध्या तमसः परम् ॥ ३९ ॥

ਅਨਿੱਤ ਦੇਹ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ‘ਨਿੱਤ’ ਕੀਹ ਸੋਚਦਾ ਰਹੇ? ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿਚ ਅੰਦਰਲੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਤਮਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 40

न शोचंति गताध्वानः पश्यंति परमां गतिम् । संचिन्वन्नेकमेवैनं कामानावितृप्तकम् ॥ ४० ॥

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ, ਉਹ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਹੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

व्याघ्र पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति । अथाप्युपायं संपश्येद्दुःखस्यास्य विमोक्षणे ॥ ४१ ॥

ਜਿਵੇਂ ਬਾਘ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੌਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਜ਼ਰੂਰ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 42

अशोचन्नारभेन्नैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् । शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गंधे च परमं तथा ॥ ४२ ॥

ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਕਰੇ। ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ/ਵਿਆਸਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰਸ, ਰੂਪ, ਗੰਧ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਯਮ ਧਾਰੇ।

Verse 43

नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाऽधनस्य वा । वाक्संप्रयोगाद्भृतानां नास्ति दुःखमनामयम् ॥ ४३ ॥

ਧਨਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ—(ਕੇਵਲ) ਭੋਗ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਪਰ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਠੋਰ ਤੇ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦਾ।

Verse 44

विप्रयोगश्च सर्वस्य न वाचा न च विद्यया । प्रणयं परिसंहृत्य संस्तुतेष्वितरेषु च ॥ ४४ ॥

ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੋੜਾ/ਵੈਰਾਗ ਕੇਵਲ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ। ਆਪਣੀ ਨੇੜਤਾ ਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਸਤੁਤ ਕੀਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖੋ।

Verse 45

विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पंडितः । अध्यात्मगतमालीनो निरपेक्षो निरामिषः ॥ ४५ ॥

ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰੇ; ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਉਹੀ ਪੰਡਿਤ ਹੈ—ਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠ, ਅੰਦਰਮੁਖੀ, ਨਿਰਪੇਖ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 46

आत्मनैव सहायेन चश्चरेत्स सुखी भवेत् । सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ॥ ४६ ॥

ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸਹਾਰਾ ਮੰਨ ਕੇ ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ ਦਾ ਉਲਟਫੇਰ ਅਟੱਲ ਤੌਰ ਤੇ ਆ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

नैनं प्रज्ञा सुनियतं त्रायते नापि पौरुषम् । स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति ॥ ४७ ॥

ਨਾ ਕੇਵਲ ਬੁੱਧੀ, ਨਾ ਹੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੌਰੁਸ਼—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਚਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯਤਨ ਕਰ; ਯਤਨਵਾਨ ਕਦੇ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦਾ।

Verse 48

उपद्रव इवानिष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते । तानि पूर्वशरीराणि नित्यमेकं शरीरिणम् ॥ ४८ ॥

ਅਣਚਾਹੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਵਾਂਗ ਗਰਭ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਦੇਹੀ ਆਤਮਾ ਨਿੱਤ ਇਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪੂਰਵ-ਸਰੀਰ ਹਨ।

Verse 49

प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम् । निर्दग्धं परदेहेन परदेंहं बलाबलम् ॥ ४९ ॥

ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੇਹ—ਮਾਸ ਅਤੇ ਕਫ਼ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ—ਤੜਫ਼ਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪਰਦੇਹ/ਬਾਹਰੀ ਬਲ ਨਾਲ ਇਹ ਦੇਹ ਸੜ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਦਾ ਬਲ ਤੇ ਅਬਲ ਦੋਵੇਂ ਪਰਦੇਹ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 50

विनश्यति विनाशांते नावि नावमिवाचलाम् । संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिंदुमचेतनम् ॥ ५० ॥

ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਥਿਰ ਦਿੱਸਦੀ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਵਲ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੀ ਅਚੇਤਨ ਰੇਤੋ-ਬਿੰਦੂ ਜਠਰ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੫੦॥

Verse 51

केन यत्नेन जीवंतं गर्भं त्वमिह पश्यसि । अन्नपानानि जीर्यंते यत्र भक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ ५१ ॥

ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਜੀਵੰਤ ਗਰਭ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈਂ? ਜਿੱਥੇ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਹਜ਼ਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਭੱਖਣਯੋਗ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਭੱਖੇ ਜਾ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥੫੧॥

Verse 52

तस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यति । गर्भे मूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः ॥ ५२ ॥

ਉਸੇ ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਗਰਭ ਅੰਨ ਵਾਂਗ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ? ਅਤੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮੂਤਰ ਤੇ ਮਲ ਦੀ ਗਤੀ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਕ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦੀ ਹੈ॥੫੨॥

Verse 53

धारणे वा विसर्गे च न कर्तुं विद्यतेऽवशः । प्रभवंत्युदरे गर्भा जायमानास्तथापरे ॥ ५३ ॥

ਧਾਰਣ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਿਸਰਜਨ—ਬੇਬਸ ਜੀਵ ਲਈ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਉਦਰ ਵਿੱਚ ਗਰਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨਿਯਤੀ ਦੇ ਵੱਸ ਨਾਲ॥੫੩॥

Verse 54

आगमेन महान्येषां विनाश उपपद्यते । एतस्माद्योनिसंबंधाद्यो जीवन्परिमुच्यते ॥ ५४ ॥

ਆਗਮ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਲਈ ਬੰਧਨ ਦਾ ਪੂਰਨ ਨਾਸ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਯੋਨੀ-ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਜੀਊਂਦੇ ਜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਮੁਕਤ ਹੈ॥੫੪॥

Verse 55

पूजां न लभते कांचित्पुनर्द्धंद्वेषु मज्जति । गर्भस्य सह जातस्य सप्तमीमीदृशीं दशाम् ॥ ५५ ॥

ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੁਖ-ਦੁੱਖ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਵਰਗੇ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਭ ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਮੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਐਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 56

प्राप्नुवंति ततः पंच न भवंति शतायुषः । नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः ॥ ५६ ॥

ਉਸ (ਆਤਮਿਕ ਉੱਦਮ ਦੀ ਘਾਟ) ਤੋਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੌ ਸਾਲ ਦੇ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਉੱਠਾਣ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਯਤਨ ਬਿਨਾਂ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 57

व्याधिभिश्च विवध्यंते व्याघ्रैः क्षुद्रमृगा इव । व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलंधनम् ॥ ५७ ॥

ਉਹ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਬਾਘਾਂ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਮਿਰਗ। ਰੋਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਧਨ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

Verse 58

वेदना नापकर्षंति यतमानास्चिकित्सकाः ॥ ५८ ॥

ਹਕੀਮ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਜਤਨ ਕਰਨ, ਉਹ ਉਸ ਪੀੜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

Verse 59

ते चापि विविधा वैद्याः कुशला संमतौषधाः । व्याधिभिः परिकृष्यंते मृगा ज्याघ्रैरिवार्दिताः ॥ ५९ ॥

ਉਹ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਵੈਦ—ਦਵਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮੰਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਔਖਧੀਆਂ ਵਾਲੇ—ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਘਸੀਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਘਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤੇ ਮਿਰਗ।

Verse 60

ते पिबंति कषायांश्च सर्पीषि विविधानि च । दृश्यंते जरया भग्ना नागैर्नागा इवोत्तमाः ॥ ६० ॥

ਉਹ ਕਢੇ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਘਿਉ ਪੀਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਮ ਹਾਥੀ ਹੋਰ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 61

कैर्वा भुवि चिकित्स्येंत रोगार्त्ता मृगपक्षिणः । श्वापदाश्च दरिद्राश्च प्रायो नार्ता भवंति ते ॥ ६१ ॥

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਿਮਾਰ ਹਿਰਣਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੌਣ ਕਰੇ? ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਗਰੀਬ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਅਕਸਰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 62

घोरानपि दुराधर्षान्नृपतीनुग्रतेजस । आक्रम्य रोग आदत्ते पशून्पशुपचो यथा ॥ ६२ ॥

ਭਿਆਨਕ, ਅਜਿੱਤ ਅਤੇ ਉਗਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਰੋਗ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕਸਾਈ ਪਸ਼ੂ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 63

इति लोकमनाक्रंदं मोहशोकपरिप्लुतम् । स्रोतसा महसा क्षिप्रं ह्रियमाणं बलीयसा ॥ ६३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ—ਰੋ ਵੀ ਨਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ, ਮੋਹ ਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ—ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਧਾਰ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵਹਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 64

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा । स्वभावा ह्यतिवर्तंते ये निर्मुक्ताः शरीरिषु ॥ ६४ ॥

ਨਾ ਧਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਰਾਜ ਨਾਲ, ਨਾ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤਪ ਨਾਲ ਸੁਭਾਵ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਲੰਘਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਦੇਹ-ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 65

उपर्यपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छति । यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥ ६५ ॥

ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੋਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਤੀਜਾ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 66

न म्रियेरन्नजीर्येरन्सर्वे स्युः सार्वकामिकाः । नाप्रियं प्रतिपद्येरन्नुत्थानस्य फलं प्रति ॥ ६६ ॥

ਜੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਉੱਦਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਕੋਈ ਮਰੇ ਨਾ ਬੁੱਢਾ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਣਨ ਅਤੇ ਜਤਨ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕੁਝ ਨਾ ਮਿਲੇ।

Verse 67

ऐश्वर्यमदमत्ताश्च मानान्मयमदेन च । अप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रांताः पर्युपासते ॥ ६७ ॥

ਐਸ਼ਵਰਯ ਤੇ ਬਲ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਾਨ-ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤੇ ਹੋਏ—ਨਿਰਲੱਜ, ਛਲੀਆ, ਕ੍ਰੂਰ ਤੇ ਉੱਧਤ—ਸੱਜਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖ ਕੇ ਘਾਤ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 68

शोकाः प्रतिनिवर्तंते केषांचिदसमीक्षताम् । स्वं स्वं च पुनरन्येषां न कंचिदतिगच्छति ॥ ६८ ॥

ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦਾ।

Verse 69

महञ्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु । वहंति शिबिकामन्ये यांत्यन्ये शिबिकारुहः ॥ ६९ ॥

ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਪਾਲਕੀ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੋਈ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरः सराः । मनुजाश्च गतश्रीकाः शतशो विविधाः स्त्रियाः ॥ ७० ॥

ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕਿਤੇ ਰਥ, ਨਗਰ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਵਰਗੇ ਭੋਗ-ਸਾਧਨ ਹਨ; ਤੇ ਕਿਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਮਨੁੱਖ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ॥੭੦॥

Verse 71

द्वंद्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः । इदमन्यत्परं पश्य नात्र मोहं करिष्यसि ॥ ७१ ॥

ਦੁਅੰਦਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਤੁਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਉਸ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੇਖ; ਫਿਰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਕਰੇਂਗਾ॥੭੧॥

Verse 72

धर्मं चापि त्यजा धर्मं त्यज सत्यानृतां धियम् । सर्वं त्यक्त्वा स्वरूपस्थः सुखी भव निरामयः ॥ ७२ ॥

ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇ; ਧਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਕੇ ਫੜੀ ਬੈਠੀ ਅਹੰਕਾਰ-ਆਸਕਤੀ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ। ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤਿਆਗ। ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸੁਖੀ ਹੋ, ਨਿਰਾਮਯ ਹੋ॥੭੨॥

Verse 73

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तम । येन देवाः परित्यज्य भर्त्यलोकं दिवं गताः ॥ ७३ ॥

ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਭੇਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦਾਸਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ (ਸੁਰਗ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ॥੭੩॥

Verse 74

सनंदन उवाच । इत्युक्त्वा व्यासतनयं समापृच्छ्य महामुनिः । सनत्कुमारः प्रययौ पूजितस्तेन सादरम् ॥ ७४ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਨੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲਈ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਥੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ॥੭੪॥

Verse 75

शुकोऽपि योगिनां श्रेष्टः सम्यग्ज्ञात्वा ह्यवस्थितम् । ब्रह्मणः पदमन्वेष्टुमुत्सुकः पितरं ययौ ॥ ७५ ॥

ਯੋਗੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ।

Verse 76

ततः पित्रा समागम्य प्रणम्य च महामुनिः । शुकः प्रदक्षिणीकृत्य ययौ कैलासपर्वतम् ॥ ७६ ॥

ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਮਹਾਮੁਨੀ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 77

व्यासस्तद्विरहाद्दूनः पुत्रस्नेहसमावृतः । क्षणैकं स्थीयतां पुत्र इति च क्रोश दुर्मनाः ॥ ७७ ॥

ਉਸ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਆਸ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਉਦਾਸ ਮਨ ਨਾਲ ਉਹ ਚੀਕ ਪਿਆ—“ਪੁੱਤਰ, ਇਕ ਪਲ ਠਹਿਰ ਜਾ।”

Verse 78

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनः । मोक्षमेवानुसंचित्य गत एव परं पदम् ॥ ७८ ॥

ਸ਼ੁਕ ਵਾਂਗ ਨਿਰਪੇਖ, ਨਿਸ਼ਨੇਹ ਅਤੇ ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਬਣਾਕੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 79

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे एकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਹੰਨਾਰਦੀਯ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ ਭਾਗ ਦੇ ਬ੍ਰਿਹਦੁਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਇਕਾਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।