Graha–Ketu–Utpāta Lakṣaṇas: Solar/Lunar Omens, Comets, Eclipses, and Calendar Rules

Verse 1

सनंदन उवाच । क्रमाच्चैत्रादिमासेषु मेषाद्याः संक्रमा मताः । चैत्रशुक्लप्रतिपदि यो वारः स नृपः स्मृतः 1. ॥ १ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੈਤਰ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਸ਼ ਆਦਿ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਨੂੰ ਜੋ ਵਾਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਨ੍ਰਿਪ’ ਅਰਥਾਤ ਮੁੱਖ ਵਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 2

मेषप्रवेशे सेनानीः कर्कटे सस्यपो भवेत् । समोद्यधीश्वरः सूर्यो मध्यमश्चोत्तमो विधुः ॥ २ ॥

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦਾ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਰਕ ਵਿੱਚ (ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੇ) ਸੱਸ੍ਯਪਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਫਸਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧਮ, ਫਿਰ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 3

नेष्टः कुजो बुधो जीवो भृगुस्त्वतिशुभङ्करः । अधमो रविजो वाच्यो ज्ञात्वा चैषां बलाबलम् ॥ ३ ॥

ਕੁਜ (ਮੰਗਲ) ਅਨਿਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬੁਧ ਅਤੇ ਜੀਵ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਸ਼ੁਭ ਹਨ; ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਗੁ (ਸ਼ੁਕਰ) ਤਾਂ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭਕਾਰਕ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਲਾਬਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਨੂੰ ਅਧਮ, ਅਰਥਾਤ ਘੱਟ-ਸ਼ੁਭ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 4

दण्डाकारे कबंधेवा ध्वांक्षाकारेऽथ कीलके । दृष्टेऽकमण्डले व्याधिर्भ्रांतिश्चोरार्थनाशनम् ॥ ४ ॥

ਜੇ ਕੀਲਕ ਡੰਡੇ ਵਰਗਾ, ਕਬੰਧ (ਧੜ) ਵਰਗਾ ਜਾਂ ਕਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਕਮੰਡਲੂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਰੋਗ, ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਚੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਨ-ਨਾਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

छत्रध्वजपताकाद्यसन्निभस्तिमितैर्ध्वनैः । रविमण्डलगैर्धूम्रैः सस्फुलिंगैर्जगत् क्षयः ॥ ५ ॥

ਛਤਰ, ਧੁੱਜ, ਪਤਾਕਾ ਆਦਿ ਵਰਗੀਆਂ ਦਬੀਆਂ-ਘੁੱਟੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਚਿੰਗਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਧੂੰਏਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਫਿਰਦੀਆਂ ਦਿੱਸਣ—ਤਾਂ ਜਗਤ-ਖ਼ਯ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 6

सितरक्तैः पीतकृष्णैर्वर्णैर्विप्रादिपीडनम् । घ्नंति द्वित्रिचतुर्वर्णैर्भुवि राजजनान्मुने ॥ ६ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜਵਰਗ ਸ਼ਵੇਤ, ਰਕਤ, ਪੀਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਧੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ—ਦੋ, ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ, ਪੀੜਿਤ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

ऊर्द्ध्वैर्भानुकरैस्ताम्रैर्नाशं याति चमूपतिः । पीतैर्नृपसुतः श्वेतैः पुरोधश्चित्रितैर्जनाः ॥ ७ ॥

ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤਾਂਬੇ-ਲਾਲ ਦਿਸਣ, ਤਦੋਂ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਨਾਂ ਪੀਲੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਿੱਟੀਆਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਪੁਰੋਹਿਤ; ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਿਤ (ਬਹੁ-ਰੰਗੀਆਂ) ਹੋਣ ਤਾਂ ਪ੍ਰਜਾ ਦੁੱਖ ਪਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 8

धूम्रैर्नृपपिशंगैस्तु जलदाधोमुखैर्जगत् । शुभोर्कः शिशिरे ताम्रः कुंकुमाभा वसन्तिके ॥ ८ ॥

ਧੂੰਏਂ ਵਰਗੇ, ਪਿਸੰਗ (ਤਾਂਬੇ-ਪੀਲੇ) ਬੱਦਲ ਜਦੋਂ ਹੇਠਾਂ ਝੁਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਜਗਤ ਢੱਕਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਸੂਰਜ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬਈ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਕੁੰਕੁਮ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 9

ग्रीष्मश्चापांडुरश्चैव विचित्रो जलदागमे । पद्मोदराभः शरदि हेमंते लोहितच्छविः ॥ ९ ॥

ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਫਿੱਕਾ (ਅਪਾਂਡੁਰ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਿਤ (ਬਹੁ-ਰੰਗਾ) ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਦ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲੀ ਛਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 10

पीतः शीते सिते वृष्टौ ग्रीष्मे लोहितभा रविः । रोगानावृष्टिभयकृत् क्रमादुक्तो मुनीश्वर ॥ १० ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਪੀਲਾ, ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਫਿੱਕਾ ਚਿੱਟਾ, ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਲਾਲੀਮਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਰੋਗ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਭੈ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 11

इन्द्र चापार्द्धमूर्तिस्तु भानुर्भूपविरोधकृत् । शशरक्तनिभे भानौ संग्रामो न चिराद्भुवि ॥ ११ ॥

ਜੇ ਸੂਰਜ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਅੱਧੇ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਦਿਸੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਲਹੂ ਵਰਗਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

मयूरपत्रसङ्काशो द्वादशाब्दं न वर्षति । चन्द्रमासदृशो भानुः कुर्याद्भूपांतरं क्षितौ ॥ १२ ॥

ਜੇ ਬੱਦਲ ਮੋਰ-ਪੰਖਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਣ, ਤਾਂ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਤੇ ਜੇ ਸੂਰਜ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

अर्के श्यामे कीटभयं भस्माभे राष्ट्रजं तथा । छिद्रे ऽर्कमण्डले दृष्टं महाराजविनाशनम् ॥ १३ ॥

ਜੇ ਸੂਰਜ ਸ਼ਿਆਮ (ਕਾਲਾ) ਦਿਸੇ ਤਾਂ ਕੀਟ-ਭਯ, ਅਰਥਾਤ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਉਪਦ੍ਰਵ, ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਉਹ ਭਸਮ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਜ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਆਫ਼ਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਦਿਸੇ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 14

घटाकृतिः क्षुद्भयकृत्पुरहा तोरणाकृतिः । छत्राकृते देशहतिः खंडभानुनृपांतकृत् ॥ १४ ॥

ਘੜੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਨਿਮਿਤ ਭੁੱਖ-ਭਯ (ਕਾਲ) ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉੱਤੇ ਦਿਸਣ ਵਾਲਾ ਨਿਮਿਤ ਨਗਰ-ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੋਰਣ (ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਮੇਹਰਾਬ) ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੈ; ਛਤਰ ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ ਦੇਸ਼-ਹਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸੂਰਜ ਟੁੱਟਿਆ-ਖੰਡਿਤ ਦਿਸੇ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

उदयास्तमये काले विद्युदुल्काशनिर्यदि । तदा नृपवधो ज्ञेयस्त्वथवा राजविग्रहः ॥ १५ ॥

ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਜਾਂ ਡੁੱਬਦੇ ਵੇਲੇ ਜੇ ਬਿਜਲੀ, ਉਲਕਾ ਜਾਂ ਵਜ੍ਰਪਾਤ ਦਿਸੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸ਼ਗੁਨ ਜਾਣੋ—ਅਥਵਾ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਟਕਰਾਅ ਤੇ ਵੈਰ ਦਾ।

Verse 16

पक्षं पक्षार्धमर्केन्दु परिविष्टावहर्निशम् । राजानमन्यं कुरुतो लोहिताम्बुदयास्तगौ ॥ १६ ॥

ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਪੱਖ, ਪੱਖਾਰਧ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਲ-ਮਾਪ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਾਲੀ-ਭਰੇ ਉਦਯ-ਅਸਤ ਨਾਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਅਰਥਾਤ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

उदयास्तमये भानुराच्छिन्नः शस्त्रसन्निभैः । घनैर्युद्धं खरोष्ष्ट्राद्यैः पापरूपैर्भयप्रदम् ॥ १७ ॥

ਉਦਯ ਅਤੇ ਅਸਤ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਰਗੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗਧੇ-ਉੰਟ ਆਦਿ ਪਾਪ-ਰੂਪ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਯੁੱਧ ਵਾਂਗ ਭੈ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 18

याम्य शृङ्गोन्नतश्चन्द्रः शुभदो मीनमेषयोः । सौम्य शृङ्गोन्नतः श्रेष्ठो नृयुङ्मकरयोस्तथा ॥ १८ ॥

ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ‘ਦੱਖਣੀ ਸਿੰਗ’ ਉੱਤੇ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਮੀਨ ਅਤੇ ਮੇਸ਼ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਉੱਤਰੀ ਸਿੰਗ’ ਉੱਤੇ ਉੱਚਾ ਚੰਦਰਮਾ ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਮਕਰ ਲਈ ਵੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਫਲਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

घटोक्ष्णस्तु समः कर्कचापयोः शरसन्निभः । चापवत्कौर्महर्योश्च शूलवत्तुलकर्कयोः ॥ १९ ॥

‘ਘਟੋਕ੍ਸ਼ਣ’ ਨਾਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਰਕ ਅਤੇ ਧਨੁ ਲਈ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮਕਰ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇਹ ਧਨੁਸ਼ ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਤੁਲਾ ਅਤੇ ਕਰਕ ਲਈ ਸ਼ੂਲ ਵਰਗਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 20

विपरीतोदितश्चन्द्रो दुर्भिक्षकलहप्रदः । आषाढद्वयमूलेन्द्र धिष्ण्यानां याम्यगः शशी ॥ २० ॥

ਜੇ ਚੰਦਰਮਾ ਉਲਟ (ਅਸ਼ੁਭ) ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਦਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੋਵੇਂ ਆਸ਼ਾਢਾ, ਮੂਲ ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ—ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ਼ਸ਼ੀ ਦੱਖਣੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਅਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

अग्निप्रदस्तेयचरवनसर्पविनाशकृत् । विशाखा मित्रयोर्याम्यपार्श्वगः पापगः शशी ॥ २१ ॥

ਵਿਸਾਖਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਦਾਹ, ਚੋਰੀ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੋਵੇਂ ‘ਮਿਤ੍ਰ’ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪਾਪਕਾਰੀ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

मध्यमः पितृदैवत्ये द्विदैवे सौम्यगः शशी । अप्राप्यपौष्णभाद्रौद्रामदुक्षाविशशी शुभः ॥ २२ ॥

ਮੱਧਮ ਬਲ ਵਾਲਾ ਚੰਦਰਮਾ ਜੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੈਵਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਦੈਵ (ਦੋਹਰੇ ਸੁਭਾਵ) ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੌਮ੍ਯ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੌਸ਼ਣ, ਭਦ੍ਰ ਜਾਂ ਰੌਦ੍ਰ ਗਣਾਂ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 23

मध्यगो द्वारदक्षाणि अतीत्य नववासवात् । यमेंद्रा हीशनोयेशमरुतश्चार्द्धतारकाः ॥ २३ ॥

ਮੱਧ ਗਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ (ਚੰਦਰਮਾ) ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਨੌਂ ਵਾਸਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਯਮ ਤੇ ਇੰਦਰ, ਈਸ਼ਾਨ ਤੇ ਯਸ਼, ਮਰੁਤਗਣ ਅਤੇ ਅੱਧ-ਤਾਰਕਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 24

ध्रुवादिति द्विदैवाः स्युरध्यर्द्धांश्चापराः समाः । याम्यशृंगोन्नतो नेष्टः शुभः शुक्ले पिपीलिका ॥ २४ ॥

ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਕੁਝ ਸ਼ਕੁਨ ‘ਦ੍ਵਿਦੈਵ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਦਾ ਫਲ ਡੇਢ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸੱਜਾ ਸਿੰਗ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਇੱਛਿਤ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸੀ ਚੀਂਟੀ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

Verse 25

कार्यहानिः कार्यवृद्धिर्हानिर्वृद्धिर्यथाक्रमम् । सुभिक्षकृद्विशालेंदुरविशालोघनाशनः ॥ २५ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਟਾਅ ਤੇ ਵਧਾਅ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਭਿੱਖ (ਅੰਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਚੰਦਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੂੰ ਅਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਣੇ ਸਮੂਹਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ) ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

अधोमुखे शस्त्रभयं कलहो दंडसन्निभे । कुजाद्यैर्निहते शृंगे मंडले वा यथाक्रमम् ॥ २६ ॥

ਜੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਧੋਮੁਖ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਭਯ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਦੰਡ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਲਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗ ਜਾਂ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਕੁਜ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 27

क्षेमाद्यं वृष्टिभूपालजननाशः प्रजायते । सत्याष्टनवमर्क्षेषु सोदयाद्वक्रिमे कुजे ॥ २७ ॥

ਸੱਤਿਆ ਆਦਿ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ-ਨੌਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੁਜ (ਮੰਗਲ) ਵਕ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਉਦਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਖੇਮ-ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 28

तद्वक्रमुष्णं संज्ञं स्यात्प्रजापीडाग्निसंभवः । दशमैकादशे ऋक्षे द्वादशर्वाग्रतीपयः ॥ २८ ॥

ਇਹ ਯੋਗ ‘ਵਕ੍ਰਮੁਸ਼ਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਸਵੇਂ ਅਤੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਵਾਲੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 29

कूक्रं वक्रमुखं ज्ञेयं सस्यवृष्टिविनाशकृत् । कुजे त्रयोदशे ऋक्षे वक्रिते वा चतुर्दशे ॥ २९ ॥

‘ਕੂਕ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨੂੰ ‘ਵਕ੍ਰਮੁਖ’ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਫਸਲ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਵਕ੍ਰਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਚੌਦ੍ਹਵੇਂ ਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਲੱਛਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

बालस्यचक्रं तत्तस्मिन्सस्यवृष्टिविनाशनम् । पंचदशे षोडशर्क्षे वक्रे स्याद्रुधिराननम् ॥ ३० ॥

‘ਬਾਲਸ੍ਯਚਕ੍ਰ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ਕੁਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫਸਲ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਜਾਂ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹ ਵਕ੍ਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਰੁਧਿਰਾਨਨ’ (ਲਹੂ-ਮੁਖ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ।

Verse 31

दुर्भिक्षं क्षुद्भयं रोगान्करोति क्षितिनंदनः । अष्टादशे सप्तदशे तद्वक्रं मुशलाह्वयम् ॥ ३१ ॥

ਹੇ ਖ਼ਿਤਿਨੰਦਨ (ਰਾਜਨ), ਇਹ ਦੁਭਿੱਖ, ਭੁੱਖ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੇਂ ਵਿੱਚ, ਸਤਾਰ੍ਹਵੇਂ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਇਸ ਦੀ ਵਕਰੀ ਅਸ਼ੁਭ ਦਸ਼ਾ ‘ਮੁਸ਼ਲ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ॥

Verse 32

दुर्भिक्षं धनधान्यादिनाशने भयकृत् सदा । फाल्गुन्योरुदितो भौमो वैश्वदेवे प्रतीपगः ॥ ३२ ॥

ਜਦੋਂ ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਦੋਵੇਂ ਫਾਲਗੁਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਦੇ ਹੋ ਕੇ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਦੁਭਿੱਖ ਅਤੇ ਧਨ-ਧਾਨ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 33

अस्तगश्चतुरास्यार्क्षे लोकत्रयविनाशकृत् । उदितः श्रवणे पुष्ये वक्तृगोश्वनहानिदः ॥ ३३ ॥

ਜੇ (ਗ੍ਰਹਿ) ਚਤੁਰਾਸ੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਅਸਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਜਾਂ ਪੁਸ਼੍ਯ ਵਿੱਚ ਉਦੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਕਤਾ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਗਾਂ-ਘੋੜੇ-ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 34

यद्दिग्गोऽभ्युदितो भौमस्तद्दिग्भूपभयप्रदः । मघामध्यगतो भौमस्तत्र चैव प्रतीपगः ॥ ३४ ॥

ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਜਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਡਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਭੌਮ ਮਘਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ (ਅਸ਼ੁਭ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥

Verse 35

अवृष्टिशस्त्रभयदः पीड्यं देवा नृपांतकृत् । पितृद्विदैवधातॄणां भिद्यन्ते गंडतारकाः ॥ ३५ ॥

ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀਆਂ ਤੇ ਦੈਵੀ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਲਈ ‘ਗੰਡਤਾਰਕ’ ਨਾਮ ਦੇ ਅਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦੇ ਹਨ॥

Verse 36

दुर्भिक्षं मरणं रोगं करोति क्षितिजस्तदा । त्रिषूत्तरासु रोहिण्यां नैरृते श्रवणे मृगे ॥ ३६ ॥

ਤਦੋਂ ਭੂਮੀ-ਪੁੱਤਰ ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਕਾਲ, ਅਕਾਲ ਤੇ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਉੱਤਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਰੋਹਿਣੀ ਵਿੱਚ, ਨੈਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।

Verse 37

अवृष्टिदश्चरन्भौमो दक्षिणे रोहिणीस्थितः । भूमिजः सर्वधिष्ण्यानामुदगामी शुभप्रदः ॥ ३७ ॥

ਰੋਹਿਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ ਜੇ ਭੌਮ (ਮੰਗਲ) ਦੱਖਣੀ ਰਾਹੀਂ ਅਸਧਾਰਣ ਚਾਲ ਚਲੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਪਰ ਉਹੀ ਭੂਮਿਜ ਜਦੋਂ ਸਭ ਧਿਸ਼ਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਗਾਮੀ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 38

याम्यगोऽनिष्टफलदो भवेद्भेदकरो नृणाम् । विनोत्पातेन शशिनः कदाचिन्नोदयं व्रजेत् ॥ ३८ ॥

ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੱਖਣਗਾਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ-ਕਲਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਉਤਪਾਤ (ਅਪਸ਼ਕੁਨ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੰਦਰ ਦਾ ਉਦਯ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 39

अनावृष्टाग्निभयकृदनर्थनृपविग्रहः । वसुवैष्णवविश्वेन्दुधातृभेषु चरन्बुधः ॥ ३९ ॥

ਬੁੱਧ ਜਦੋਂ ਵਸੁ, ਵੈਸ਼ਣਵ, ਵਿਸ਼ਵੇ, ਇੰਦੂ, ਧਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਅੱਗ ਦਾ ਡਰ ਆਦਿ ਆਫ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨਰਥ ਤੇ ਵਿਗ੍ਰਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

भिनत्ति यदि तत्तारां बाधावृष्टिभयंकरः । आद्रा र्दिपितृभांतेषु दृश्यते यदि चन्द्र जः ॥ ४० ॥

ਜੇ ਬਾਧਾ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਵਰਖਾ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿ ਉਸੇ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਚੰਦਰਜ (ਬੁੱਧ) ਆਰਦਰਾ, ਰਿਤੂ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤ੍ਰ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਯੋਗ ਕਲੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਮੀਂਹ-ਜਨਿਤ ਉਪਦ੍ਰਵ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 41

तदा दुर्भिक्षकलहरोगानावृष्टिभीतिकृत् । हस्तादिषट्सु तारासु विचरन्निन्दुनंदनः ॥ ४१ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੰਦੁਨੰਦਨ (ਬੁੱਧ) ਜਦੋਂ ਹਸਤ ਆਦਿ ਛੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਲ, ਕਲੇਸ਼, ਰੋਗ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਵਰਖਾ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 42

क्षेमं सुभिक्षमारोग्यं कुरुते रोगनाशनम् । अहिर्बुध्न्यार्यमाग्नेययाम्यभेषु चरन्बुधः ॥ ४२ ॥

ਬੁੱਧ ਜਦੋਂ ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ, ਆਰ੍ਯਮਾ, ਆਗਨੇਯ ਅਤੇ ਯਾਮ੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਖੇਮ, ਸੁਭਿਖ ਅਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

भिषक्तरंगवाणिज्यवृत्तीनां नाशकृत्तदा । पूर्वात्रयेचरन्सौम्यो योगतारां भिनत्ति चेत् ॥ ४३ ॥

ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੈਦਕੀ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਲਈ ਨਾਸਕ ਬਣਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਸੌਮ੍ਯ (ਬੁੱਧ) ਪੂਰਵ ਤ੍ਰਯ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਿਆਂ ਯੋਗ-ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਭੇਦ ਦੇਵੇ।

Verse 44

क्षुच्छस्त्रानलचौरेभ्यो भयदः प्राणिनां तदा । याम्याग्निधातृवायव्यधिष्ण्येषु प्राकृता गतिः ॥ ४४ ॥

ਤਦੋਂ ਬੁੱਧ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ, ਹਥਿਆਰ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਚੋਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਗਤੀ ਯਮ, ਅਗਨੀ, ਧਾਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਨਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 45

रौद्रे न्दुसार्पपित्र् येषु ज्ञेया मिश्राह्वया गतिः । भाग्यार्यमेज्यादितिषु संक्षिप्ता गतिरुच्यते ॥ ४५ ॥

ਰੌਦ੍ਰ, ਇੰਦੁ, ਸਾਰਪ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਮਿਸ਼੍ਰ’ ਨਾਮ ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਾਗ੍ਯ, ਆਰ੍ਯਮਾ, ਏਜ੍ਯ ਤੇ ਅਦਿਤੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਾ’ ਗਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 46

गतिस्तीक्ष्णाजचरणाहिर्बुघ्न्यभाश्रिभेषुया । योमातिकातिविश्वांबुमूलमत्स्यैन्यजस्य च ॥ ४६ ॥

‘ਗਤੀ’, ‘ਤੀਖ਼ਣਾ’, ‘ਅਜ’, ‘ਚਰਣ’, ‘ਅਹਿਰ’, ‘ਬੁਘਨਿਆ’, ‘ਭਾ’, ‘ਸ਼੍ਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਭੇਸ਼ੁਯਾ’; ਅਤੇ ‘ਯੋ’, ‘ਮਾਤਿਕਾ’, ‘ਅਤੀ’, ‘ਵਿਸ਼ਵਾਂਬੁ’, ‘ਮੂਲ’, ‘ਮਤਸ੍ਯ’ ਤੇ ‘ਏਨ੍ਯਜ’—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਧਿਆਨਯੋਗ ਗੂੜ੍ਹੇ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 47

घोरा गतिर्हरित्वाष्ट्रवसुवारुणभेषु च । इंद्रा ग्निमित्रमार्तंडभेषु पापाह्वयागतिः ॥ ४७ ॥

ਹਰਿਤ, ਤ੍ਵਾਸ਼ਟਰ, ਵਸੁ ਅਤੇ ਵਾਰੁਣ ਦੇ ਰੂਪ-ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਘੋਰ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਾਗਨੀ, ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਮਾਰਤੰਡ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਪਾਪਾਹ੍ਵਯਾ’—ਪਾਪ-ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਅਸ਼ੁਭ ਗਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 48

प्राकृताद्यासु गतिषु ह्युदितोऽस्तमियोपिवा । यावंत्येव दिनान्येष दृश्यस्तावत्यदृश्यगः ॥ ४८ ॥

ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜੀਵ—ਉਦਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਅਸਤਮਿਤ—ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 49

चत्वारिंशत्क्रमात्र्त्रिशद्र वींदू भूसुतो नव । पंचदशैकादशभिर्दिवसैः शशिनंदनः ॥ ४९ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ (ਸੂਰਜ-ਚੰਦਰ ਦੀ) ਗਤੀ ਤੀਹ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ; ਭੂਸੁਤ ਮੰਗਲ ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਿਨੰਦਨ ਬੁੱਧ ਪੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

प्राकृतायां गतः सौम्यः क्षेमारोग्यसुभिक्षकृत् । मिश्रसक्षिप्तयोर्मध्ये फलदोऽन्यासु वृष्टिदः 1. ॥ ५० ॥

ਸੌਮ੍ਯ ਗ੍ਰਹਿ (ਬੁੱਧ) ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ/ਸਧਾਰਣ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਖੇਮ, ਆਰੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਸੁਭਿਖ੍ਸ਼ (ਅੰਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼੍ਰ ਜਾਂ ਪੀੜਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਦਾ ਦਾਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 51

वैशाखे श्रावणे पौषे आषाढेऽभ्युदितो बुधः । जगतां पापफलदस्त्वितरेषु शुभप्रदः ॥ ५१ ॥

ਵੈਸਾਖ, ਸ੍ਰਾਵਣ, ਪੌਸ਼ ਅਤੇ ਆਸ਼ਾਢ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦਾ ਉਦਯ ਜਗਤ ਲਈ ਪਾਪ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੋਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਉਦਯ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 52

इषोर्जमासयोः शस्त्रदुर्भिक्षाग्निभयप्रदः । उदितश्चंद्र जः श्रेष्ठो रजतस्फटिकोपमः ॥ ५२ ॥

ਇਸ਼ ਅਤੇ ਊਰਜ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਭਯ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਚੰਦਰਜ ਦਾ ਉਦਯ ਅਤਿ ਸ਼ੁਭ ਹੈ—ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਸਫਟਿਕ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ।

Verse 53

द्विभाटजोदिमास्तस्य पंचमैकादशास्त्रिभात् । यन्नक्षत्रोदितो जीवस्तन्नक्षत्राख्यवत्सरः ॥ ५३ ॥

ਉਸ ਚੱਕਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ—ਦੋ, ਪੰਜ, ਗਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ—ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ (ਜੀਵ) ਉਦਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਲ ਉਸੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

कार्तिको मार्गशीर्षश्च नृणां दुष्टफलप्रदः । शुभप्रदौ पौषमाघौ मध्यमौ फाल्गुनो मधुः ॥ ५४ ॥

ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਕਾਰਤਿਕ ਅਤੇ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਾੜਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਪੌਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਘ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਾਲਗੁਣ ਅਤੇ ਮਧੁ (ਚੈਤਰ) ਦਰਮਿਆਨਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 55

माधवः शुभदो ज्येष्ठो नृणां मध्यफलप्रदः । शुचिर्मध्यो नभः श्रेष्ठो भाद्र ः श्रेष्ठः क्वचिन्नरः ॥ ५५ ॥

ਮਾਧਵ ਮਹੀਨਾ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਵੀ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ‘ਮੱਧ’ ਸਮਾਂ ਦਰਮਿਆਨਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਚਿ ‘ਮੱਧ’ ਹੈ, ਨਭः ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਭਾਦ੍ਰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

अतिश्रेष्ठ इषः प्रोक्तो मासानां फलमीदृशम् । सौम्ये भागे चरन्भानां क्षेमारोग्यसुभिक्षकृत् ॥ ५६ ॥

ਇਸ਼ਾ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਅਤਿ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤ-ਆਚਰਨ ਦਾ ਫਲ ਐਸਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਸੌਮ੍ਯ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਕਲਿਆਣ, ਨਿਰੋਗਤਾ ਅਤੇ ਸुभਿਖ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ।

Verse 57

विपरीतो गुरुर्याम्ये मध्ये चरति मध्यमम् । पीताग्निश्यामहरितरक्तवणेगिराः क्रमात् ॥ ५७ ॥

ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਜਦੋਂ ਵਕਰੀ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਦੱਖਣੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੱਧਮ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਤੇ ਤੇਜ ਪੀਲਾ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ, ਸ਼ਿਆਮ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

Verse 58

व्याध्यग्निचौरशस्त्रास्त्रभयदः प्राणिनां भवेत् । अनावृष्टिं भूम्ननिभः करोति सुरपूजितः ॥ ५८ ॥

ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰੋਗ, ਅੱਗ, ਚੋਰ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ (ਵਰਖਾ-ਅਭਾਵ) ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 59

दिवादृष्टो नृपवध्यामयंवाराष्ट्रनाशनम् । संवत्सरशरीरं स्यात्कृत्तिका रोहिणी तथा ॥ ५९ ॥

ਜੇ ਉਹ ਦਿਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦਿਸੇ, ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ, ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਮਾਰੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦਾ ਨਾਸ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਲੱਛਣ ਨੂੰ ‘ਸੰਵਤਸਰ-ਸ਼ਰੀਰ’ ਵਾਲਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਅਤੇ ਰੋਹਿਣੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ।

Verse 60

नाभिस्त्वापाठयुगलमाद्री हृत्कुसुमं मघा । दुर्भिक्षाग्निमरुद्भीतिः शरीरं क्रूरपीडिते ॥ ६० ॥

ਕਠੋਰ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ—ਨਾਭੀ ‘ਆਪਾਠ’ ਨਾਮਕ ਜੋੜੇ ਨਾਲ, ਹਿਰਦਾ ‘ਆਦ੍ਰੀ’ ਨਾਲ, ਅਤੇ ‘ਕੁਸੁਮ’ (ਪ੍ਰਾਣ-ਕੇਂਦਰ) ‘ਮਘਾ’ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਕਾਲ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ।

Verse 61

नाभ्यां क्षुत्तृड्भयं पुष्ये सम्यङ्मूलफलक्षयः । हृदयेशस्य निधनं शुभं स्यात्संयुतैः शुभैः ॥ ६१ ॥

ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਨਿਮਿੱਤ ਭੁੱਖ‑ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਡਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੂਲ‑ਫਲ ਦੇ ਠੀਕ ਘਟਾਅ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਿਮਿੱਤ ਗ੍ਰਿਹਸਵਾਮੀ ਦੇ ਨਿਧਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫਲ ਸ਼ੁਭ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 62

शस्यवृद्धिः प्रजारोग्यं युद्धं जीवात्यवर्षणम् । इति द्विजातिमध्यां तु गोनृपस्त्रीसुखं महत् ॥ ६२ ॥

ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਪ੍ਰਜਾ ਨਿਰੋਗ ਰਹੇਗੀ, ਯੁੱਧ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਵਰਖਾ ਪਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਵਿਜ ਸਮੁਦਾਇ ਵਿੱਚ ਗੋਧਨ, ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਣੀ‑ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 63

निःस्वनावृष्टिफणिभिर्वृष्टिः स्वास्थ्यं महोत्सवः । महार्घमपि संपत्तिर्देशनाशोऽतिवर्षणम् ॥ ६३ ॥

ਅਸਹਜ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਰਗੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਉਤਸਵ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਕੀਮਤੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਤਿਵਰਖਾ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

अवैरं रोगमभयं रोगभीः सस्यवर्षणे । रोगो धान्यं नभोऽदृष्टिमघाद्यृक्षगते गुरौ ॥ ६४ ॥

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ) ਮਘਾ ਆਦਿ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੈਰ ਮਿਟਦਾ ਹੈ, ਰੋਗ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਫਸਲ ਲਈ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਨਾਜ ਉਪਜਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਬੱਦਲਾਂ ਕਰਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 65

सौम्यमध्यमयाम्येषु मार्गेषु वीथिकात्रयम् । शुक्रस्य दस्रभाज्ज्ञेयं पर्यायैश्च त्रिभिस्त्रिभिः ॥ ६५ ॥

ਉੱਤਰ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਆਕਾਸ਼ੀ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀਥਿਕਾਵਾਂ ਦਾ ਤ੍ਰਿਯ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਤਿੰਨ‑ਤਿੰਨ ਪਰਯਾਇ ਨਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 66

नागेभैरावताश्चैव वृषभोष्ट्र्रखराह्वयाः । मृगांजदहनाख्याः स्युर्याम्यांता वीथयो नव ॥ ६६ ॥

ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੌਂ ਵੀਥੀਆਂ ਹਨ—ਨਾਗ ਅਤੇ ਭੈਰਵਤ; ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਊਂਟ ਅਤੇ ਖਰ (ਗਧਾ) ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ; ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ, ਅੰਜ ਤੇ ਦਹਨ ਨਾਮ ਦੀਆਂ।

Verse 67

सौम्यमार्गे च तिसृषु चरन्वीथिषु भार्गवः । धान्यार्थवृष्टिसस्यानां परिपूर्तिं करोति हि ॥ ६७ ॥

ਸੌਮ੍ਯ ਮਾਰਗ ਤੇ ਤਿੰਨ ਚਰਨ-ਵੀਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਭਾਰਗਵ (ਸ਼ੁਕਰ) ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਨਾਜ, ਧਨ, ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 68

मध्मार्गे च तिसृषु सर्वमप्यधमं फलम् । पूर्वस्यां दिशि मेघस्तु शुभदः पितृपंचके ॥ ६८ ॥

ਮੱਧ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ (ਲੱਛਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ) ਫਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਪਿਤ੍ਰ-ਪੰਚਕ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦਾ ਬੱਦਲ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

Verse 69

स्वातित्रये पश्चिमायां तस्यां शुक्रस्तथाविधः । विपरीते त्वनावृष्टिर्वृष्टिकृद्बुधसंयुतः ॥ ६९ ॥

ਸਵਾਤੀ-ਤ੍ਰੈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੇ ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਲਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਨਾਵਰਖਾ, ਪਰ ਬੁੱਧ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਵਰਖਾ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

कृष्णाष्टम्यां चतुर्दश्याममायां च यदा सितः । उदयास्तमनं याति तदा जलमयी मही ॥ ७० ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸ਼ਟਮੀ, ਚੌਦਵੀਂ ਅਤੇ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ‘ਸਿਤ’ ਉਦਯ ਤੇ ਅਸਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਮਾਨੋ ਜਲਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 71

मिथः सप्तमराशिस्थौ पश्चात्प्राग्वीथिसंस्थितौ । गुरुशुक्रावनावृष्टिदुर्भिक्षसमरप्रदौ ॥ ७१ ॥

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੇਂ ਰਾਸ਼ੀ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਤੇ ਪੂਰਬੀ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਣ, ਤਦ ਉਹ ਅਨਾਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਦੁર્ભਿਖ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 72

कुजज्ञजीवरविजाः शुक्रस्याग्रेसरा यदि । युद्धातिवायुर्दुर्भिक्षजलनाशकरामताः ॥ ७२ ॥

ਜੇ ਮੰਗਲ, ਬੁੱਧ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਸ਼ੁੱਕਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਯੁੱਧ, ਤੀਖੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ, ਦੁર્ભਿਖ ਅਤੇ ਜਲ-ਨਾਸ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਪੀੜਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 73

जलमित्रार्यमाहींद्र नक्षत्रेषु सुभिक्षकृत् । सच्छस्त्रावृष्टिदो मूलेऽहिर्बुध्न्यांत्यभयोर्भयम् ॥ ७३ ॥

ਜਲ, ਮਿਤ੍ਰ, ਆਰਯਮਾ ਅਤੇ ਮਹੀਂਦ੍ਰ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੁਭਿਖ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਆਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦੋ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਯ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

श्रवणानिलहस्ताद्रा र्भरणीभाग्यभेषु च । चरञ्छनैश्चरो नॄणां सुभिक्षारोग्यसस्यकृत् ॥ ७४ ॥

ਜਦੋਂ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਅਨਿਲ, ਹਸਤ, ਆਰਦ੍ਰਾ, ਭਰਣੀ, ਭਾਗ੍ਯ ਅਤੇ ਭੇਸ਼ੁ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਿਖ, ਆਰੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 75

मुखे चैकं गुदे द्वे च त्रीणि के नयने द्वयम् । हृदये पञ्च ऋक्षाणि वामहस्ते चतुष्टयम् ॥ ७५ ॥

ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਇੱਕ, ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਸ਼ ਟਿਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦਾ ਸਮੂਹ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

वामपादे तथा त्रीणि दक्षिणे त्रीणि भानि च । चत्वारि दक्षिणे हस्ते जन्मभाद्र विजस्थितिः ॥ ७६ ॥

ਖੱਬੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਚਾਰ। ਇਹ ਯੋਗ ਉੱਤਮ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਮਾਨ ਪਦ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 77

रोगो लाभस्तथा हानिर्लाभः सौख्यं च बंधनम् । आयासः श्रेष्ठयात्रा च धनलाभः क्रमात्फलम् ॥ ७७ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਇਹ ਹਨ—ਰੋਗ, ਲਾਭ, ਫਿਰ ਹਾਨੀ; ਮੁੜ ਲਾਭ, ਸੁਖ, ਬੰਧਨ; ਮਿਹਨਤ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯਾਤਰਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਧਨ-ਲਾਭ।

Verse 78

बहुधारविजस्त्वेतद्वक्रगः फलमीदृशम् । करोत्येव समः साम्यं शीघ्रगेषूत्क्रमात् फलम् ॥ ७८ ॥

ਜੋ ਬਹੁਤੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮ ਕੇ ਟੇਢੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਐਸਾ ਹੀ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸਮ ਅਤੇ ਥਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਤਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਕਰਕੇ ਫਲ ਛੇਤੀ ਪੱਕਦਾ ਹੈ।

Verse 79

विष्णुचक्रोत्कृत्तशिराः पङ्गुः पीयूषपानतः । अमृत्युतां गतस्तत्र खेटत्वे परिकल्पितः ॥ ७९ ॥

ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਲੰਗੜਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਟ—ਆਕਾਸ਼ੀ ਗ੍ਰਹ-ਰੂਪ—ਪਦ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 80

वरणधातुरर्केन्दू तुदते सर्वपर्वणि । विक्षेपावनतेर्वंगाद्रा हुर्दूरगतस्तयोः ॥ ८० ॥

‘ਵਰਣ’ ਧਾਤੁ ‘ਅਰਕ’ ਅਤੇ ‘ਇੰਦੂ’ ਵਾਲੇ ਸਮਾਸਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸੰਧੀ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਚੋਟ ਮਾਰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਵਿਕਸ਼ੇਪ’ ਤੇ ‘ਅਵਨਤੀ’ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਵੰਗਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਦ੍ਰਾ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 81

षण्मासवृद्ध्या ग्रहणं शोधयेद्र विचंद्र योः । पर्वेशास्तु तथा सत्यदेवा रव्यादितः क्रमात् ॥ ८१ ॥

ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਵਾਧਾ (ਸੁਧਾਰ) ਜੋੜ ਕੇ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੀ ਗਣਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਵ-ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸਤ੍ਯਦੇਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨੇ ਹਨ।

Verse 82

ब्रह्मेन्द्विन्द्र धनाधीशवरुणाग्नियमाह्वयाः । पशुसस्यद्विजातीनां वृद्धिर्ब्राह्मे तु पर्वणि ॥ ८२ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚੰਦਰਮਾ, ਇੰਦਰ, ਧਨਾਧੀਸ਼ (ਕੁਬੇਰ), ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮ-ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ, ਸੱਸ੍ਯ (ਅਨਾਜੀ ਫ਼ਸਲ) ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 83

तद्वदेव फलं सौम्ये श्लेष्मपीडा च पर्वणि । विरोधो भूभुजां दुःखमैंद्रे सस्यविनाशनम् ॥ ८३ ॥

ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ! ਸੌਮ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਰਵ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕਫ਼ ਦੀ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐਂਦ੍ਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 84

धनिनां धनहानिः स्यात्कौबेरं धान्यवर्धनम् । नृपाणामशिवं क्षेममितरेषां च वारुणे ॥ ८४ ॥

ਕੌਬੇਰ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਧਨਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਹਾਨੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਨਾਜ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰੁਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਅਸ਼ੁਭ ਨਤੀਜਾ, ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਖੇਮ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 85

प्रवर्षणं सस्यवृद्धिः क्षेमं हौताशपर्वणि । अनावृष्टिः सस्यहानिर्दुर्भिक्षं याम्यपर्वणि ॥ ८५ ॥

ਹੌਤਾਸ਼ (ਅਗਨੀ) ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਵਰਖਾ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਸਰਬ ਖੇਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਯਾਮ੍ਯ (ਯਮ) ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਵਰਖਾ, ਫ਼ਸਲ-ਹਾਨੀ ਅਤੇ ਦੁਰਭਿੱਖ (ਅਕਾਲ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 86

वेलाहीने सस्यहानिर्नृपाणां दारुणं रणम् । अतिवेले पुष्पहानिर्भयं सस्यविनाशनम् ॥ ८६ ॥

ਜਦੋਂ ਰੁੱਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਸਲ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੁੱਤ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫੁੱਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਸਲ ਬਰਬਾਦ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 87

एकस्मिन्नेव मासे तु चंद्रा र्कग्रहणं यदा । विरोधो धरणीशानामर्थवृष्टिविनाशनम् ॥ ८७ ॥

ਜਦੋਂ ਇਕੋ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸੂਰਜ—ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਪੈਣ, ਤਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਵਰਖਾ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 88

ग्रस्तोदितावस्तमितौ नृपधान्यविनाशदौ । सर्वग्रस्ताविनेंदू तु क्षुद्व्याध्यग्निभयप्रदौ ॥ ८८ ॥

ਜੇ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਚੰਦ ਗ੍ਰਹਿਣ-ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਚੜ੍ਹੇ ਜਾਂ ਡੁੱਬੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਾਲ, ਰੋਗ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 89

सौम्यायने क्षत्रविप्रानितरां हन्ति दक्षिणे । द्विजातीं श्चक्रमाद्धंति राहुदृष्टोरगादितः ॥ ८९ ॥

ਉੱਤਰਾਇਣ ਵਿੱਚ (ਗ੍ਰਹਿਣ ਦਾ) ਦੋਸ਼ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਮਾਰਦਾ ਹੈ; ਦੱਖਣਾਇਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਹੂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੱਪ ਆਦਿ ਵੈਰੀ ਚੱਕਰ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 90

तथैव ग्रामभेदाः स्युर्मोक्षभेदास्तथा दश । नो शक्ता लक्षितुं देवाः किं पुनः प्राकृता जनाः ॥ ९० ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ/ਗ੍ਰਾਮਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਵੀ ਦਸ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ—ਫਿਰ ਆਮ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਣਗੇ?

Verse 91

आनीय खेटान्गणितांस्तेषां वारं विचिंतयेत् । शुभाशुभान्यैः कालस्य ग्राहयामो हि लक्षणम् ॥ ९१ ॥

ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਗਣਿਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗਤੀ ਲਿਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਕਾਲ ਦਾ ਲੱਛਣ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 92

तस्मादन्वेषणीयं तत्कालज्ञानाय धीमता । उत्पातरूपाः केतूनामुदयास्तमया नृणाम् ॥ ९२ ॥

ਇਸ ਲਈ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਣਨ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਕੇਤੂਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਤ-ਰੂਪ, ਅਰਥਾਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦਯ ਤੇ ਅਸਤ।

Verse 93

दिव्यांतरिक्षा भौमास्ते शुभाशुभफलप्रदाः । यज्ञध्वजास्त्रभवनरक्षवृद्धिंगजोपमाः ॥ ९३ ॥

ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿਵ੍ਯ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਜਾਂ ਭੌਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਜ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਯੱਗ, ਧਵਜ, ਅਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਭਵਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 94

स्तम्भशूलांकुशाकारा आंतरिक्षाः प्रकीर्तिताः । नक्षत्रसंस्थिता दिव्या भौमा ये भूमिसंस्थिताः ॥ ९४ ॥

ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦੇ (ਲੱਛਣ) ਸਤੰਭ, ਸ਼ੂਲ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਉਹ ਭੌਮ ਕਹਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 95

एकोऽपि भिन्नरूपः स्याज्जंतुर्नाम शुभाय वै । यावन्तो दिवसान्केतुर्दृश्यते विविधात्मकः ॥ ९५ ॥

ਜੇ ਇਕ ਵੀ ਜੀਵ ਭਿੰਨ (ਵਿਚਿਤ੍ਰ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਕੇਤੂ ਦਿੱਸੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 96

तावान्मासैः फलं यच्छत्यष्टौ सारव्यवत्सरैः । ये दिव्याः केतवस्तेपि शश्वज्जीवफलप्रदाः ॥ ९६ ॥

ਜਿੰਨੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਕੇਤੂ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 97

ह्रस्वः स्निग्धः सुप्रसन्नः श्वेतकेतुः सुवृष्टिकृत् । क्षिप्रादस्तमयं याति दीर्घकेतुरवृष्टिकृत् ॥ ९७ ॥

ਛੋਟੀ, ਚਮਕੀਲੀ, ਬਹੁਤ ਸੁਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਕੇਤੂ ਸੁਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਲੰਮੀ ਕੇਤੂ ਅਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 98

अनिष्टदो धूमकेतुः शक्रचापसमप्रभः । द्वित्रिचतुःशूलरूपः स च राज्यांतकृन्मतः ॥ ९८ ॥

ਅਨਿਸ਼ਟ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਧੂਮਕੇਤੂ, ਸ਼ਕ੍ਰਚਾਪ (ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼) ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਸ਼ੂਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸੇ—ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 99

मणिहारस्तु वर्णाभा दीप्तिमंतोऽकसूनवः । केतवश्चोदिताः पूर्वापरयोर्नृपहानिदाः ॥ ९९ ॥

ਮਣੀ-ਹਾਰ ਵਰਗੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਕੇਤੂ ਜਦੋਂ ਉਗ ਕੇ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦਿਸਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਹਾਨੀ ਦੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 100

वंसुकबिंबक्षितजच्छुकतुंडादिसन्निभाः । हुताशनोदितास्तेऽपि केतवः फलदाः स्मृताः 1. ॥ १०० ॥

ਬਾਂਸ ਦੇ ਅੰਕੁਰ, ਕੱਦੂ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ, ਤੋਤੇ ਦੀ ਚੋਂਚ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਕੇਤੂ—ਅੱਗ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਉਗਣ ਤੇ ਵੀ—ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 101

भूसुता जलतैलाभा वर्तुलाः क्षुद्भयप्रदाः । सुभिक्षक्षेमदाः श्वेतकेतवः सोमसूनवः ॥ १०१ ॥

ਭੂਸੁਤਾ ਜਲ ਜਾਂ ਤੇਲ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ, ਗੋਲਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅਕਾਲ ਦਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਸ਼ਵੇਤ-ਧਵਜਧਾਰੀ ਸੋਮ-ਪੁੱਤਰ ਸੁਭਿੱਖ ਅਤੇ ਖੇਮ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 102

पितामहात्मजः केतुस्त्रिवर्णस्त्रिदशान्वितः । ब्रह्मदंडाद्धूमकेतुः प्रजानामंतकृन्मतः ॥ १०२ ॥

ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੇਤੂ ਤ੍ਰਿਵਰਣ ਅਤੇ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਡੰਡ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਹ ‘ਧੂਮਕੇਤੂ’ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ ਕਾਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 103

एशान्यां भार्गवसुताः श्वेतरूपास्त्वनिष्टदाः । अनिष्टदाः पंगुसुता विशिखाः कमकाह्वयाः ॥ १०३ ॥

ਈਸ਼ਾਨ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰਗਵ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਵੇਤ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਪੰਗੂ-ਪੁੱਤਰ ‘ਵਿਸ਼ਿਖ’—‘ਕਮਕਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਉਹ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 104

विकचाख्या गुरुसुता वेष्टा याम्ये स्थिता अपि । सूक्ष्माः शुक्ला बुधसुताश्चौररोगभयप्रदाः ॥ १०४ ॥

‘ਵਿਕਚਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੀ—ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਕਹੀ ਗਈ—ਅਤੇ ‘ਵੇਸ਼ਟਾ’, ਭਾਵੇਂ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਚਮਕ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਇਹ ‘ਬੁਧ-ਪੁੱਤਰ’ ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਰੋਗ ਦਾ ਡਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 105

कुजात्मजाः कुंकुमाख्या रक्ताः शूलास्त्वनिष्टदाः । अग्निजा विश्वरूपाख्या अग्निवर्णाः सुखप्रदाः ॥ १०५ ॥

ਕੁਜ (ਮੰਗਲ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਕੁੰਕੁਮ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਲਾਲ ਵਰਣ ਦੇ, ਸ਼ੂਲ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟਦਾਇਕ ਹਨ। ਅਗਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ‘ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ’ ਅਗਨੀ-ਵਰਣ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।

Verse 106

अरुणाः श्यामलाकारा अर्कपुत्राश्च पापदाः । शुक्रजा ऋक्षसदृशाः केतवः शुभदायकाः ॥ १०६ ॥

ਅਰੁਣ ਸ਼ਿਆਮ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਾਪਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਕੇਤੂ ਭਾਲੂ ਵਰਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 107

कृत्तिकासु भवो धूमकेतुर्नूनं प्रजाक्षयः । प्रासादवृक्षशैलेषु जातो राज्ञां विनाशकृत् ॥ १०७ ॥

ਕ੍ਰਿੱਤਿਕਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਧੂਮਕੇਤੂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾ-ਨਾਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਮਹਲਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਜਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਤਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 108

सुभिक्षकृत्कौमुदाख्यः केतुः कुमुदसन्निभः । आवर्तकेतुसंध्यायां शशिरो नेष्टदायकः ॥ १०८ ॥

ਕੌਮੁਦ ਨਾਮ ਦਾ ਕੇਤੂ ਸੁਭਿੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮੁਦ ਫੁੱਲ ਵਰਗਾ ਚਿੱਟਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਵਰਤ-ਕੇਤੂ ਵਾਲੀ ਸੰਧਿਆ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਅਨਿਸ਼ਟ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 109

ब्रह्मदेवमनोर्मानं पित्र्यं सौरं च सावनम् । चांद्रमार्क्षं गुरोर्मानमिति मानानि वै नव ॥ १०९ ॥

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਨ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਮਾਨ, ਮਨੂ ਦਾ ਮਾਨ, ਪਿਤ੍ਰ ਮਾਨ, ਸੌਰ ਮਾਨ, ਸਾਵਨ ਮਾਨ, ਚਾਂਦ੍ਰ ਮਾਨ, ਆਰਕ੍ਸ਼ (ਨਕਸ਼ਤਰ) ਮਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਾਨ—ਇਹ ਨੌਂ ਮਾਨ ਹਨ।

Verse 110

एतेषां नवमानानां व्यवहारोऽत्र पञ्चभिः । तेषां पृथक्पृथक्कार्यं वक्ष्यते व्यवहारतः ॥ ११० ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਮਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਜ ਵਿਹਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ।

Verse 111

ग्रहाणां निखिलश्चारो गृह्यते सौरमानतः । वृष्टेर्विधानं स्त्रीगर्भः सावनेनैव गृह्यते ॥ १११ ॥

ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਸਮੂਹ ਚਾਲ ਸੌਰ-ਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਵਰਖਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਗਰਭ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੇਵਲ ਸਾਵਨ (ਦਿਨ-ਆਧਾਰਿਤ) ਮਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 112

प्रवर्षणां समे गर्भो नाक्षत्रेण प्रगृह्यते । यात्रोद्वाहव्रतक्षौरे तिथिवर्षेशनिर्णयः ॥ ११२ ॥

ਜੇ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਗਰਭ (ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ) ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਯਾਤਰਾ, ਵਿਆਹ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਚੂੜਾਕਰਮ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲਾ ਤਿਥੀ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹੇਸ਼ (ਸਾਲ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ) ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 113

पर्ववास्तूपवासादि कृत्स्नं चांद्रे ण गृह्यते । गृह्यते गुरुमानेन प्रभवाद्यब्दलक्षणम् ॥ ११३ ॥

ਪਰਵ-ਦਿਨ, ਵਾਸਤੂ ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ, ਉਪਵਾਸ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਆਚਾਰ ਚਾਂਦ੍ਰ-ਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਵ ਆਦਿ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਗੁਰੂ-ਮਾਨ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੇ ਮਾਨ) ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 114

तत्तन्मासैर्द्वादशभिस्तत्तदष्टौ भवेत्ततः । गुरुमध्यमचारेण षष्ट्यब्दाः प्रभवादयः ॥ ११४ ॥

ਉਹਨਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸੇ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਅੱਠ (ਸਾਲ) ਬਣਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਧਮ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭਵ ਆਦਿ ਸੱਠ ਵਰ੍ਹੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 115

प्रभवो विभवः शुक्लः प्रमोदोऽथ प्रजापतिः । अंगिराः श्रीमुखो भावो युवा धाता तथैव च ॥ ११५ ॥

ਪ੍ਰਭਵ, ਵਿਭਵ, ਸ਼ੁਕਲ, ਪ੍ਰਮੋਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ, ਸ਼੍ਰੀਮੁਖ, ਭਾਵ, ਯੁਵਾ ਅਤੇ ਧਾਤਾ—ਇਹ (ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ) ਹਨ।

Verse 116

ईश्वरो बहुधान्यश्च प्रमाथी विक्रमो वृषः । चित्रभानुस्सुभानुश्च तारणः पार्थिवोऽव्ययः ॥ ११६ ॥

ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਹੈ; ਅੰਨ-ਧਨ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਪਰਾਕ੍ਰਮ-ਸਰੂਪ; ਧਰਮ ਦਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ। ਉਹ ਚਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਤ; ਤਾਰਨਹਾਰ; ਧਰਤੀ-ਲੋਕ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ।

Verse 117

सर्वजित्सर्वधारी च विरोधी विकृतः खरः । नंदनो विजयश्चैव जयो मन्मथदुर्मुखौ ॥ ११७ ॥

ਉਹ ਸਰਵਜਿਤ—ਸਭ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ; ਸਰਵਧਾਰੀ—ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ; ਅਧਰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ; ਅਵਿਕ੍ਰਿਤ—ਅਪਰਿਵਰਤਿਤ; ਖਰ—ਅਡਿੱਗ। ਉਹ ਨੰਦਨ—ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ; ਵਿਜੈ; ਜੈ; ਮੰਮਥ ਦਾ ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ਦੁਰਮੁਖ—ਭਿਆਨਕ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 118

हेमलंबो विलंबश्च विकारी शार्वरी लवः । शुभकृच्छोभनः क्रोधी विश्वावसुपराभवौ ॥ ११८ ॥

ਇਹ ਨਾਮ ਹਨ—ਹੇਮਲੰਬ, ਵਿਲੰਬ, ਵਿਕਾਰੀ, ਸ਼ਾਰਵਰੀ, ਲਵ; ਸ਼ੁਭਕ੍ਰਿਤ, ਸ਼ੋਭਨ, ਕ੍ਰੋਧੀ; ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਅਤੇ ਪਰਾਭਵ—ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਾਵਨ ਨਾਮ।

Verse 119

प्लवंगः कीलकः सौम्यः सामाप्तश्च विरोधकृत् । र्प्भावी प्रमादी च आनन्दो राक्षसोऽनलः ॥ ११९ ॥

ਇਹ ਨਾਮ ਹਨ—ਪਲਵੰਗ, ਕੀਲਕ, ਸੌਮ੍ਯ, ਸਾਮਾਪਤ, ਵਿਰੋਧਕ੍ਰਿਤ; ਅਤੇ ਰਿਭਾਵੀ, ਪ੍ਰਮਾਦੀ, ਆਨੰਦ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਅਨਲ—ਇਹ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 120

पिंगलः कालयुक्तश्च सिद्धार्थो रौद्र दुर्मतीः । दुंदुभी रुधिरोद्गारी रक्ताक्षः क्रोधनः क्षयः ॥ १२० ॥

ਉਹ ਪਿੰਗਲ, ਕਾਲ-ਯੁਕਤ, ਸਿੱਧਾਰਥ; ਰੌਦ੍ਰ ਅਤੇ ਦੁਰਮਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੁੰਦੁਭੀ ਵਰਗਾ ਗੱਜਣ ਵਾਲਾ; ਰੁਧਿਰੋਦਗਾਰੀ; ਰਕਤਾਕਸ਼; ਕ੍ਰੋਧਨ; ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਯ—ਲਯ-ਸਰੂਪ ਹੈ।

Verse 121

नामतुल्यफलाः सर्वे विज्ञेयाः षष्टिवत्सराः । युगं स्थात्पंचभिर्वर्षैर्युगान्येवं तु द्वादश ॥ १२१ ॥

ਸੱਠੇ ਸੰਵਤਸਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣ। ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਯੁਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਯੁਗ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 122

तेषामीशाः क्रमाज्ज्ञेया विष्णुर्देवपुरोहितः । पुरंदरो लोहितश्च त्वष्टाहिर्बुध्न्यसंज्ञकः ॥ १२२ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣੇ ਜਾਣ—ਵਿਸ਼ਨੂ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ; ਪੁਰੰਦਰ (ਇੰਦਰ); ਲੋਹਿਤ; ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ; ਅਤੇ ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਦੇਵ।

Verse 123

पितरश्च ततो विश्वे शशींद्रा ग्न्यश्विनो भगः । तथा युगस्य वर्षेशास्त्वग्निनेंदुविधीश्वराः ॥ १२३ ॥

ਫਿਰ ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ; ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਮ ਤੇ ਇੰਦਰ, ਅਗਨੀ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦੋਵੇਂ ਅਤੇ ਭਗ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਅਤੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਅਗਨੀ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀਸ਼ਵਰ ਹਨ।

Verse 124

अथाद्वेशचमूनाथसस्यपानां बलाबलम् । तत्कालं ग्रहचारं च सम्यग् ज्ञात्वा फलं वदेत् ॥ १२४ ॥

ਫਿਰ ਅਦ੍ਵੇਸ਼, ਚਮੂਨਾਥ ਆਦਿ ਕਾਰਕ, ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਾਕਤ-ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ-ਚਾਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਫਲ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 125

सौम्यायनं मासषट्कं मृगाद्यं भानुभुक्तितः । अहः सुराणां तद्रा त्रिः कर्काद्यं दक्षिणायनम् ॥ १२५ ॥

ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ੀ-ਭੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਮਕਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ‘ਸੌਮ੍ਯਾਯਨ’ (ਉੱਤਰਾਯਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਰਾਤ ਕਰਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ‘ਦੱਖਿਣਾਯਣ’ ਹੈ।

Verse 126

गृहप्रवेशवैवाहप्रतिष्ठामौंजिबन्धनम् । मघादौ मंगलं कर्म विधेयं चोत्तरायणे ॥ १२६ ॥

ਗ੍ਰਿਹ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਵਿਆਹ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਮੌਂਜੀ-ਬੰਧਨ (ਉਪਨਯਨ) ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਮਘਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉੱਤਰਾਯਣ ਵਿੱਚ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 127

याम्यायने गर्हितं च कर्म यत्नात्प्रशस्यते । माघादिमासौ द्वौ द्वौ च ऋतवः शिशिरादयः ॥ १२७ ॥

ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਵਿੱਚ ਜਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ, ਜੋ ਹੋਰਥਾਂ ਨਿੰਦਣਯ ਹੋਵੇ, ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਘ ਤੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੋ-ਦੋ ਕਰਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸਿਰ ਆਦਿ ਰਿਤੂਆਂ ਵੀ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 128

मृगाच्छिशिरवसंतश्च ग्रीष्माः स्युश्चोत्तरायणे । वर्षा शरच्च हेमंतः कर्काद्वै दक्षिणायने ॥ १२८ ॥

ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸ਼ਿਸਿਰ, ਵਸੰਤ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਰਿਤੂਆਂ ਉੱਤਰਾਯਣ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕਰਕਟ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਰਖਾ, ਸ਼ਰਦ ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਰਿਤੂਆਂ ਦੱਖਿਣਾਯਣ ਵਿੱਚ ਹਨ।

Verse 129

चांद्रो दर्शावधिः सौरः संक्रात्या सावनो दिनैः । त्रिंशद्भिश्चंद्र भगणो मासो नाक्षत्रसंज्ञकः ॥ १२९ ॥

ਚਾਂਦਰ ਮਾਸ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੌਰ ਮਾਸ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਵਨ ਮਾਸ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਤੀਹ ਤਿਥੀਆਂ ਵਾਲੇ ਚੰਦਰ-ਭਗਣ ਮਾਸ ਨੂੰ ‘ਨਾਕਸ਼ਤਰ ਮਾਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 130

मधुश्च माधवः शुक्रः शुचिश्चाथ नभस्ततः । नभस्य इषःऊर्जश्च सहाश्चैव सहस्यकः ॥ १३० ॥

ਮਧੁ, ਮਾਧਵ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਸ਼ੁਚਿ; ਫਿਰ ਨਭ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਭਸ੍ਯ; ਫਿਰ ਇਸ਼ ਅਤੇ ਊਰਜ; ਅਤੇ ਸਹਾ ਤੇ ਸਹਸ੍ਯਕ—ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 131

तपास्तपस्य क्रमशश्चैत्रादीनां समाह्वयाः । यस्मिन्मासे पौर्णमासी येन धिष्ण्येन संयुता ॥ १३१ ॥

ਤਪ ਅਤੇ ਤਪਸਿਆ—ਇਹ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੈਤਰ ਆਦਿ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੂਰਨਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਜਿਸ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਧਿਸ਼ਣ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਮਾਸ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 132

तन्नक्षत्राह्वयो मासः पौर्णमासी तदाह्वया । तत्पक्षौ दैव पित्राख्यौ शुक्लकृष्णौ तथापरे ॥ १३२ ॥

ਉਸ (ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ) ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਾਸ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਵੀ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ ‘ਦੈਵ’ ਅਤੇ ‘ਪਿਤ੍ਰ੍ਯ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ।

Verse 133

शुभाशुभे कर्मणि च प्रशस्तौ भवतः सदा । क्रमात्तिथीनां ब्रह्माग्नी विरिंचिविष्णुशैलजाः ॥ १३३ ॥

ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ—ਦੋਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਕਹੇ ਗਏ ਹੋ। ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਅਗਨੀ, ਅਤੇ ਵਿਰਿੰਚਿ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੇ ਸ਼ੈਲਜਾ (ਪਾਰਵਤੀ) ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 134

विनायकयमौ नागचंद्रौ स्कंदोऽकवासवौ । महेन्द्र वासवौ नागदुर्गादंडधराह्वयः ॥ १३४ ॥

ਵਿਨਾਇਕ ਅਤੇ ਯਮ; ਨਾਗ ਅਤੇ ਚੰਦਰ; ਸਕੰਦ ਅਤੇ (ਦੋ) ਵਸੂ; ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਸਵ; ਅਤੇ ਨਾਗ, ਦੁਰਗਾ ਤੇ ਦੰਡਧਰ—ਇਹ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 135

शिवविष्णू हरिरवीकामः सर्वः कलीततः । चन्द्र विश्वेदर्शसंज्ञतिथीशाः पितरः स्मृताः ॥ १३५ ॥

ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਹਰੀ, ਰਵੀ (ਸੂਰਜ) ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹ ਸਭ ‘ਕਲੀਤਤ’ ਗਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦਰ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਅਤੇ ‘ਤਿਥੀਸ਼’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਪਿਤਰਾਂ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 136

नंदाभद्रा जयारिक्तापूर्णाः स्युस्तिथयः पुनः । त्रिरावृत्त्या क्रमाज्ज्ञेया नेष्टमध्येष्टदाः सिते ॥ १३६ ॥

ਫਿਰ ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨੰਦਾ, ਭਦਰਾ, ਜਯਾ, ਰਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਣੋ। ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਨਿਸ਼ਟ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਇਸ਼ਟ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 137

कृष्णपक्षे त्विष्टमध्यानिष्टदाः क्रमशस्तदा । अष्टमी द्वादशी षष्ठी चतुर्थी च चतुर्दशी ॥ १३७ ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿਥੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਸ਼ਟ ਤੋਂ ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਟ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਅੱਠਮੀ, ਦਵਾਦਸ਼ੀ, ਛੱਠੀ, ਚੌਥੀ ਅਤੇ ਚੌਦਵੀਂ।

Verse 138

तिथयः पक्षरंध्राख्या ह्यतिरूक्षा प्रकीर्तिताः । समुद्र मनुरंध्रांकतत्त्वसंख्यास्तुनाडिकाः ॥ १३८ ॥

ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ‘ਪੱਖ ਦੇ ਰੰਧਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਅਤੇ ਨਾਡਿਕਾ-ਕਾਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅੰਕ-ਸੰਕੇਤਾਂ—‘ਸਮੁੰਦਰ’, ‘ਮਨੁ’, ‘ਰੰਧਰ’, ‘ਅੰਕ’, ‘ਤੱਤਵ’ ਆਦਿ—ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 139

त्याज्याः स्युस्तासु तिथिषु क्रमात्पंच च सर्वदा । अमावास्या च नवमी हित्वा विषमसज्ञिका ॥ १३९ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੰਜ ਤਿਥੀਆਂ ਸਦਾ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਤੇ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀਆਂ ‘ਵਿਸ਼ਮ’ (ਅਸ਼ੁਭ) ਤਿਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 140

तिथयस्तुप्रशस्तास्युर्मध्यमा प्रतिपत्सिता । षष्ठ्यां तैलं तथाष्टम्यां मासं क्षौरं कलेस्तिथौ ॥ १४० ॥

ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿਥੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ। ਛੱਠੀ ਨੂੰ ਤੇਲ ਲਗਾਉਣਾ, ਅੱਠਮੀ ਨੂੰ ਮਾਸਿਕ ਵਰਤ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਕਾਲ-ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਖ਼ਸੌਰ ਕਰਮ (ਮੁੰਡਨ) ਕਰਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 141

पूर्णिमादर्शयोर्नारीसेवनं परिवर्जयेत् । दर्शे षष्ठ्यां प्रतिपदि द्वादश्यां प्रतिपर्वसु ॥ १४१ ॥

ਪੂਰਨਿਮਾ ਅਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਇਸਤਰੀ-ਸੰਗ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ੇ, ਛੱਠੀ, ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਭ ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਤਿਆਗ ਕਰੇ।

Verse 142

नवम्यां च न कुर्वीत कदाचिद्दंतधावनम् । व्यतीपाते च संक्रांतावेकादश्यां च पर्वसु ॥ १४२ ॥

ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਨਾ ਕਰੇ। ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ, ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੰਤ-ਧਾਵਨ ਵਰਜਿਤ ਹੈ।

Verse 143

अर्कभौमदिने षष्ठ्यां नाभ्यंगो वैधृतौ तथा । यः करोति दशम्यां च स्नानमामलकैर्नरः ॥ १४३ ॥

ਐਤਵਾਰ ਜਾਂ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਛੱਠੀ ਅਤੇ ਵੈਧ੍ਰਿਤੀ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅਭ੍ਯੰਗ (ਤੇਲ ਮਾਲਿਸ਼) ਨਾ ਕਰੇ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦਸ਼ਮੀ ਨੂੰ ਆਂਵਲੇ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੁੱਧਿ-ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 144

पुत्रहानिर्भवेत्तस्य त्रयोदश्यां धनक्षयः । अर्थपुत्रक्षयस्तस्य द्वितीयायां न संशयः ॥ १४४ ॥

ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ-ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਨੂੰ ਧਨ-ਖ਼ਰਚ/ਨੁਕਸਾਨ। ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਦੇ ਦਿਨ ਅਰਥ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ਯ ਹੋਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

Verse 145

अमायां च नवम्यां च सप्तम्यां च कुलक्षयः । या पौर्णिमा दिवा चंद्र मती सानुमती स्मृता ॥ १४५ ॥

ਅਮਾਵਸਿਆ, ਨਵਮੀ ਅਤੇ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਕੁਲ-ਖ਼ਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਚੰਦਰ-ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ‘ਚੰਦਰਮਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਨੁਮਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 146

रात्रौ चन्द्र वती राकाप्यमावास्या तथा द्विधा । सिनीवाली चेंदुमती कुहूर्नेंदुमती मता ॥ १४६ ॥

ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰ-ਯੁਕਤ ਤਿਥੀ ‘ਰਾਕਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਮਾਵਸਿਆ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ—ਸਿਨੀਵਾਲੀ ‘ਇੰਦੁਮਤੀ’ (ਚੰਦ੍ਰ-ਸਹਿਤ) ਅਤੇ ਕੁਹੂ ‘ਅਨਿੰਦੁਮਤੀ’ (ਚੰਦ੍ਰ-ਰਹਿਤ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 147

कार्तिके शुक्लनवमी त्वादिः कृतयुगस्य च । त्रेतादिर्माधवे शुक्ले तृतीया पुण्यसंज्ञिता ॥ १४७ ॥

ਕਾਰਤਿਕ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤ੍ਯ) ਯੁਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਾਧਵ (ਵੈਸ਼ਾਖ) ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਪੁੰਨ ਆਰੰਭ ਤਿਥੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 148

कृष्णापंचदशी माघे द्वापरादिरुदीरिता । कल्पादिः स्यात्कृष्णपक्षे नभस्यस्य त्रयोदशी ॥ १४८ ॥

ਮਾਘ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਚਦਸ਼ੀ (ਅਮਾਵਸਿਆ) ਨੂੰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਦਾ ਆਰੰਭ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਭਸ੍ਯ (ਭਾਦਰਪਦ) ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 149

द्वादश्यूर्जे शुक्लपक्षे नवम्यच्छेश्वयुज्यपि । चेत्रे भाद्र पदे चैव तृतीया शुक्लसंज्ञिता ॥ १४९ ॥

ਊਰਜ (ਕਾਰਤਿਕ) ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਯੁਜ (ਆਸ਼ਵਿਨ) ਦੀ ਨਵਮੀ ਵੀ। ਚੈਤਰ ਅਤੇ ਭਾਦਰਪਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਵੀ ‘ਸ਼ੁਕਲਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 150

एकादशी सिता पौषे ह्याषाढेर्देशमीसिता । माघे च सप्तमी शुक्ला नभस्ये त्वसिताष्टमी 1. ॥ १५० ॥

ਪੌਸ਼ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ (ਸਿਤਾ) ਏਕਾਦਸ਼ੀ; ਆਸ਼ਾਢ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਦਸ਼ਮੀ; ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਸਪਤਮੀ; ਅਤੇ ਨਭਸ੍ਯ (ਭਾਦਰਪਦ) ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ (ਅਸਿਤਾ) ਅਸ਼ਟਮੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 151

श्रावणे मास्यमावास्या फाल्गुने मासि पौर्णिमा । आषाढें कार्तिके मासि ज्यष्ठे चैत्रे च पौर्णिमा ॥ १५१ ॥

ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਦਾ ਵਰਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਾਲਗੁਣ ਮਹੀਨੇ ਪੂਰਨਿਮਾ। ਆਸ਼ਾੜ੍ਹ ਤੇ ਕਾਰਤਿਕ, ਅਤੇ ਜੇਠ ਤੇ ਚੈਤਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਤਿਥੀ ਹੀ ਮਨਨੀ ਹੈ।

Verse 152

मन्वादयो मानवानां श्राद्धेष्वत्यंतपुण्यदा । भाद्रे कृष्णत्रयोदश्यां मघामिंदुः करे रविः ॥ १५२ ॥

ਮਨਵਾਦੀ ਆਦਿ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ-ਸੰਬੰਧੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਮਘਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਹਸਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ।

Verse 153

गजच्छाया तदा ज्ञेया श्राद्धे ह्यत्यंतपुण्यदा । एकस्मिन्वासरे तिस्रस्तिथयः स्यात्तिथिक्षयः ॥ १५३ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ‘ਗਜਛਾਇਆ’ ਨਾਮਕ ਸ਼ੁਭ ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਜੇ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਿਥੀਆਂ ਆ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਤਿਥਿ-ਖ਼ਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 154

तिथिर्वारत्रये त्वेका ह्यधिका द्वे च निंदिते । सूर्यास्तमनपर्यंतं यस्मिन्वारे तु या तिथिः ॥ १५४ ॥

ਤਿੰਨ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਤਿਥੀ ‘ਅਧਿਕਾ’ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ‘ਨਿੰਦਿਤ’ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਤਿਥੀ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੱਕ (ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ) ਰਹੇ, ਉਹੀ ਤਿਥੀ ਉਸੇ ਵਾਰ ਲਈ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 155

विद्यते सा त्वखंडा स्यान्न्यूना चेत्खंडसंज्ञिता । तिथेः पंचदशो भागः क्रमात्प्रतिपदादयः ॥ १५५ ॥

ਜੇ ਤਿਥੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਅਖੰਡਾ’ ਕਹੀਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਖੰਡ’ ਨਾਮ ਪਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਿਥੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸ ਦਾ ਪੰਦਰਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ ਆਦਿ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ।

Verse 156

क्षणसंज्ञास्तदर्द्धानि तासामर्द्धप्रमाणतः । रविः स्थिश्चरश्चन्द्र ः क्रूरोवक्रोखिलो बुधः ॥ १५६ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ (ਕਾਲ-ਵੰਡਾਂ) ਦੇ ਅੱਧੇ ‘ਖਣ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਧ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ—ਸੂਰਜ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਚੰਦਰਮਾ ਚਲਾਇਮਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਕ੍ਰੂਰ, ਵਕਰੀ ਤੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ਗਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 157

लघुरीज्यो मृदुः शुक्रस्तीक्ष्णो दिनकरात्मजः । अभ्यक्तो भानुवारे यः स नरः क्लेशवान्भवेत् ॥ १५७ ॥

ਗੁਰੂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹਲਕਾ, ਸ਼ੁੱਕਰ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਅਤੇ ਦਿਨਕਰ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਨੀ ਤਿੱਖਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤੇ ਤੇਲ ਮਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 158

ऋक्षेशे कांतिभाग्भौमे व्याधिसौभाग्यमिंदुजे । जीवे नैवं सिते हानिर्मन्दे सर्वसमृद्धयः ॥ १५८ ॥

ਜਦੋਂ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਾਂਤੀ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਬੁੱਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੋਗ ਅਤੇ ਸੌਭਾਗ ਦੋਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਐਸਾ ਫਲ ਨਹੀਂ; ਸ਼ੁੱਕਰ ਨਾਲ ਹਾਨੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 159

लंकोदयात्स्याद्वारादिस्तस्मादूर्ध्वमधोऽपिवा । देशांतरस्वचरार्द्धनाडीभिरपरे भवेत् ॥ १५९ ॥

ਲੰਕਾ ਦੇ ਸੂਰਜੋਦਯ ਤੋਂ ਦਵਾਰਕਾ ਆਦਿ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ (ਵੱਧ) ਤੇ ਕਿਤੇ ਪਿੱਛੇ (ਘੱਟ)। ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਦੇ ਸਵਚਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਧ-ਨਾਡੀ ਨਾਲ ਅੰਤਰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 160

बलप्रदस्य खेटस्य कर्म सिद्ध्य्ति यत्कृतम् । तत्कर्म बलहीनस्य दुःखेनापि न सिद्ध्य्ति ॥ १६० ॥

ਤਾਕਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤਾਬੀਜ਼ (ਖੇਟ) ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਬਲਹੀਣ ਦਾ ਉਹੀ ਕੰਮ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਤੇ ਵੀ, ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 161

इंदुज्ञजीवशुक्राणां वासराः सर्वकर्मसु । फलदास्त्वितरे क्रूरे कर्मस्वभिमतप्रदाः ॥ १६१ ॥

ਚੰਦਰ, ਬੁੱਧ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਦੇ ਵਾਰ ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਵਾਰ ਕਠੋਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਬਲਪੂਰਵਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 162

रक्तवर्णो रविश्चंद्रो गौरो भौमस्तु लोहितः । दूर्वावर्णो बुधो जीवः पीतः श्वेतस्तु भार्गवः ॥ १६२ ॥

ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਰਕਤ ਵਰਣ ਦੇ ਹਨ; ਮੰਗਲ ਗੌਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਲੋਹਿਤਾਭ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧ ਦੂਬ ਘਾਹ ਵਰਗਾ ਹਰਾ; ਗੁਰੂ ਪੀਲਾ; ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਵਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 163

कृष्णः सौरिः स्ववारेषु स्वस्ववर्णक्रिया हिताः । अद्रि बाणाश्च यस्तर्कपातालवसुधाधाः ॥ १६३ ॥

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੌਰੀ (ਸ਼ਨੀ) ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਣ ਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ ਵੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ‘ਅਦ੍ਰਿ’, ‘ਬਾਣ’ ਆਦਿ ਸੰਕੇਤਕ ਨਾਮ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 164

बाणाग्निलोचनानिह्यवेदवाहुशिलीमुखाः । त्र् येकाहयो नेत्रगोत्ररामाश्चंद्र रसर्तवः ॥ १६४ ॥

ਬਾਣ, ਅੱਗ, ਨੇਤਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਉਚਾਰ, ਵੇਦ, ਬਾਹਾਂ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਿਲੀਮੁਖ; ਤ੍ਰਯ, ਏਕਾਹ, ਘੋੜੇ; ਨੇਤਰ, ਗੋਤ੍ਰ, ਰਾਮ; ਚੰਦਰਮਾ, ਰਸ ਅਤੇ ਰਿਤੂਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਤਾਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 165

कुलिकाश्चोपकुलिका वारवेलास्तथा क्रमात् । प्रहरार्द्धप्रमाणास्ते विज्ञेयाः सूर्यवासरात् ॥ १६५ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਲਿਕਾ, ਉਪਕੁਲਿਕਾ ਅਤੇ ਵਾਰਵੇਲਾ—ਸੂਰਜੋਦਯ-ਆਧਾਰਿਤ ਦਿਨ ਤੋਂ ਗਿਣਿਆਂ ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਧ ਪ੍ਰਹਰ ਦੇ ਮਾਪ ਦੀ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 166

यस्मिन्वारे क्षणो वारदृष्टस्तद्वासराधिपः । आद्यः षष्ठो द्वितीयोऽस्मात्तत्षष्ठस्तु तृतीयकः ॥ १६६ ॥

ਜਿਸ ਪਲ ਜਿਸ ਵਾਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਿਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਉਹੀ ਵਾਰ-ਸਵਾਮੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਾਰਾਧਿਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਛੇਵਾਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜਾ ਉਸ ਤੋਂ ਛੇਵਾਂ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਉਸ ਤੋਂ ਛੇਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 167

षष्ठः षष्ठश्चेतरेषां कालहोराधिपाः स्मृताः । सार्द्धनाडीद्वयेनैव दिवा रात्रौ यथाक्रमात् ॥ १६७ ॥

ਬਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਛੇਵਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੋ ਛੇਵਾਂ ਆਵੇ, ਉਹੀ ਕਾਲ-ਹੋਰਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਹੋਰਾ ਦੋ ਨਾਡੀ ਅਤੇ ਅੱਧ ਨਾਡੀ (ਢਾਈ ਨਾਡੀ) ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ।

Verse 168

वारप्रोक्ते कर्मकार्ये तद्ग्रहस्य क्षणेऽपि सन् । नक्षत्रेशाः क्रमाद्दस्रयमवह्निपितामहाः ॥ १६८ ॥

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਾਰ-ਗ੍ਰਹ ਦਾ ਪਲ-ਮਾਤਰ ਵੀ ਯੋਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸਰ (ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਦੋਵੇਂ), ਯਮ, ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 169

चंद्रे शादितिजीवाहिपितरो भगसंज्ञकः । अर्यमार्कत्वष्टृमरुच्छक्राग्निमित्रवासवः ॥ १६९ ॥

ਚੰਦਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾ (ਸ਼ਨੀ), ਆਦਿਤ੍ਯ, ਜੀਵ (ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ), ਅਹਿ (ਨਾਗ) ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਭਗ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਅਰ੍ਯਮਾ, ਅਰਕ (ਸੂਰਜ), ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ, ਮਰੁਤ, ਚਕ੍ਰ, ਅਗਨਿਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 170

नैरृत्युदकविश्वेजगोविंदवसुतोयपाः । अजैकपादहिर्बुध्न्या पूषा चेति प्रकीर्तिताः ॥ १७० ॥

ਨੈਰ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਉਦਕ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਜ, ਗੋਵਿੰਦ, ਵਸੁ, ਤੋਯਪਾ, ਅਜੈਕਪਾਦ, ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ ਅਤੇ ਪੂਸ਼ਾ—ਇਹ ਨਾਮ ਇੱਥੇ ਜਪ ਲਈ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 171

पूर्वात्रयं मघाह्यग्निविशाखायममूलभम् । अधोमुखं तु नवकं भानौ तत्रविधीयते ॥ १७१ ॥

ਪੂਰਵਾ-ਤ੍ਰੈ, ਮਘਾ, (ਕ੍ਰਿਤ্তਿਕਾ) ਅਗਨਿਤਾਰਾ, ਵਿਸ਼ਾਖਾ, ਆਯਮ ਅਤੇ ਮੂਲ—ਇਹ ‘ਅਮੂਲਭ’ (ਆਰੰਭ ਲਈ ਅਯੋਗ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਅਧੋਮੁਖ’ ਨਵਕ ਦਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 172

बिलप्रवेशगणितभूतसाधनलेखनम् । शिल्पकर्मकलाकूपनिक्षेपोद्धरणादि यत् ॥ १७२ ॥

ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਿਲ/ਭੂਗਰਭ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਗਣਿਤ, ਭੂਤ-ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਧੀ-ਉਪਾਅ, ਲੇਖਨ-ਕਲਾ, ਸ਼ਿਲਪਕਰਮ ਤੇ ਕਾਰੀਗਰੀ; ਅਤੇ ਕੂਏਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਏ ਨിക്ഷੇਪਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਵਰਗੇ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

Verse 173

मित्रेन्दुत्वाष्ट्रहस्तेन्द्रा दितिभांत्याश्विवायुभम् । तिर्यङ्मुखाख्यं नवकं भानौ तत्र विधीयते ॥ १७३ ॥

ਮਿਤ੍ਰ, ਇੰਦੂ (ਚੰਦਰ), ਤ੍ਵਾਸ਼ਟ੍ਰ, ਹਸਤ, ਇੰਦਰ, ਦਿਤੀ, ਭਾਂਤੀ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੋਵੇਂ ਅਤੇ ਵਾਯੂ—ਇਹ ਨੌਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ‘ਤਿਰਯੰਗਮੁਖ’ ਨਵਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਉੱਥੇ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 174

हलप्रवाहगमन गंत्रीपत्रगजोष्ट्रकम् । खरगोरथनौयानालुलायहयकर्म च ॥ १७४ ॥

ਹਲ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ; ਗੱਡੀ/ਰਥ ਅਤੇ ਪੱਤਰ-ਉਪਕਰਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ; ਹਾਥੀ ਤੇ ਊਂਟਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ; ਅਤੇ ਗਧੇ ਤੇ ਗਾਂ-ਢੋਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੰਮ, ਰਥ ਤੇ ਨੌਕਾ ਦਾ ਵਰਤਾਵ, ਝੂਲਾ/ਦੋਲਨ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 175

ब्रह्मविष्णुमहेशार्यशततारावसूत्तराः । ऊद्ध्वास्यं नवकं भानां प्रोक्तमत्र विधीयते ॥ १७५ ॥

ਇੱਥੇ ਭਾਨਾਂ (ਨਕਸ਼ਤਰ-ਦੇਵਤਿਆਂ) ਦਾ ‘ਊਰਧਵਾਸ੍ਯ’ ਨਵਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਹੇਸ਼, ਆਰ੍ਯ, ਸ਼ਤਤਾਰਾ, ਵਸੂ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਵਾਂ; ਇਸੇ ਦਾ ਇੱਥੇ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।

Verse 176

नृपाभिषेकमांगल्यवारणध्वजकर्म च । प्रासादतोरणारामप्राकाराद्यं च सिद्ध्य्ति ॥ १७६ ॥

ਰਾਜਅਭਿਸੇਕ ਦੇ ਮੰਗਲ ਕਰਮ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਧੀ-ਕਰਮ, ਅਤੇ ਮਹਲ, ਤੋਰਣ, ਬਾਗ, ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਆਦਿ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 177

स्थिरं रोहिण्युत्तराख्यं क्षिप्रं सूर्याश्विपुष्यभम् । साधारणं द्विदैवत्यं वह्निभं च प्रकीर्तितम् ॥ १७७ ॥

ਰੋਹਿਣੀ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਉੱਤਰ ਨਕਸ਼ਤਰ ‘ਸਥਿਰ’ ਹਨ; ਸੂਰਯ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼੍ਯ ‘ਖ਼ਿਪ੍ਰ’ ਮੰਨੇ ਗਏ। ‘ਦ੍ਵਿਦੈਵਤ੍ਯ’ ‘ਸਾਧਾਰਣ’ ਅਤੇ ‘ਵਹ੍ਨਿਭ’ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਵਰਗ ਵਜੋਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 178

वस्वदित्यंवुपुष्याणि विष्णुभं चरसंज्ञितम् । मृद्विंदुमित्रचित्रांत्यमुग्रं पूर्वामघात्रिकम् ॥ १७८ ॥

ਵਸੂ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਅਤੇ ਪੁਸ਼੍ਯ ਸਮੂਹ; ‘ਵਿਸ਼੍ਣੁਭ’ ਨੂੰ ‘ਚਰ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮ੍ਰਿਦ, ਵਿਂਦੁ, ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਾ-ਅੰਤ ਸਮੂਹ; ‘ਉਗ੍ਰ’; ਅਤੇ ਪੂਰਵਾ ਤੇ ਮਘਾ ਆਦਿ ਤ੍ਰਯ—ਇਹ ਵਰਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 179

मूलाद्रा र्हींद्र भं तीक्ष्णं स्वनामसदृशं फलम् । चित्रादित्यंबुविष्ण्वंबांत्याधिमित्रवसूडुषु ॥ १७९ ॥

ਮੂਲਾ ਅਤੇ ਆਰਦ੍ਰਾ, ਅਤੇ ਰ੍ਹੀਂਦ੍ਰ, ਭੰ, ਤੀਖ਼ਣ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ-ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿਤ੍ਰਾ, ਆਦਿਤ੍ਯ, ਅੰਬੁ, ਵਿਸ਼੍ਣੁ, ਅੰਬਾ, ਅੰਤ੍ਯ, ਆਧਿ, ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਸੂਡੁ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਮ ਮੁਤਾਬਕ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 180

समृगेज्येषु बालानां कर्णवेधक्रिया हिता । दस्रेन्द्वदितितिष्येषु करादित्रितये तथा ॥ १८० ॥

ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਰਣਵੇਧ ਸੰਸਕਾਰ ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਅਤੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ; ਧਨਿਸ਼ਠਾ, ਸ਼੍ਰਵਣ, ਅਦਿਤੀ (ਪੁਨਰਵਸੂ) ਅਤੇ ਤਿਸ਼੍ਯਾ (ਪੁਸ਼੍ਯਾ) ਵਿੱਚ ਵੀ, ਅਤੇ ਹਸਤਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 181

गजकर्माखिलं यत्तद्विधेयं स्थिरभेषु च । वाजिकर्माखिलं कार्यं सूर्यवारे विशेषतः ॥ १८१ ॥

ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਥਿਰ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 182

चित्रावरुणवैरिंचत्र् युत्तरासु गमागमम् । दर्शाष्टम्यां चतुर्दश्यां पशूनां न कदाचन ॥ १८२ ॥

ਚਿਤ੍ਰਾ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਵੈਰਿੰਚ ਨਾਮਕ ਯੋਗ/ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਵਾਜਾਈ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਮਾਵਸਿਆ, ਅੱਠਮੀ ਅਤੇ ਚੌਦਵੀਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾਉਣਾ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 183

मृदुध्रुवक्षिप्रचरविशाखापितृभेषु च । हलप्रवाहं प्रथमं विदध्यान्मूलभे वृषैः ॥ १८३ ॥

ਮ੍ਰਿਦੁ, ਧ੍ਰੁਵ, ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰ ਅਤੇ ਚਰ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਹਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ’ (ਜੁੱਤਾਈ/ਰੇਖਾ ਖਿੱਚਣਾ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮੂਲ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੈਲਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 184

हलादौ वृषनाशाय भत्रयं सूर्यमुक्तभात् । अग्रे वृद्ध्यै त्रयं लक्ष्म्यै सौम्यपार्श्वे च पंचकम् ॥ १८४ ॥

‘ਹ’ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ (ਵਿਨਿਆਸ) ਵ੍ਰਿਸ਼-ਨਾਸ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਮੁਕਤ-ਪ੍ਰਭਾ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ—ਅੱਗੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਤਿੰਨ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਲਈ (ਵਿਨਿਆਸ), ਅਤੇ ਸੌਮ੍ਯ ਪਾਸੇ ਪੰਜ (ਵਿਨਿਆਸ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 185

शूलत्रयेपि नवकं मरणाय च पंचकम् । श्रियै पुष्ट्यै त्रयं श्रेष्ठं स्याच्चक्रे लांगलाह्वये ॥ १८५ ॥

ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਤ ਲਈ ਨਵਕ (ਨੌਂ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ) ਅਤੇ ਪੰਚਕ (ਪੰਜ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ) ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਤ੍ਰਯ (ਤਿੰਨ ਦਾ ਵਿਨਿਆਸ) ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਲਾਂਗਲ’ ਨਾਮਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ।

Verse 186

मृदुध्रुवक्षिप्रभेषु पितृवायुवसूडुषु । समूलभेषु बीजोप्तिरत्युत्कृष्टफलप्रदा ॥ १८६ ॥

ਮ੍ਰਿਦੁ, ਧ੍ਰੁਵ, ਖ਼ਿਪ੍ਰ ਅਤੇ ਭੇਸ਼ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ, ਵਾਯੂ ਤੇ ਵਸੂ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਸਮੂਲ’ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ—ਬੀਜ ਬੋਣਾ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 187

भवेद्भत्रितयं मूर्ध्नि धान्यनाशाय राहुभात् । गले त्रयं कज्जलाय वृद्ध्यै च द्वादशोदरे ॥ १८७ ॥

ਰਾਹੂ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਜੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਣ ਤਾਂ ਅਨਾਜ ਦਾ ਨਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗਲੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕਾਜਲ ਵਰਗੀ ਕਾਲਖ; ਅਤੇ ਪੇਟ ਉੱਤੇ ਬਾਰਾਂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਵਾਧਾ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 188

निस्तंडुलत्वं लांगूले भवतु ष्टयभीतिदम् । नाभौ वह्निः पचकं यद्बजोप्ताविति चिंतयेत् ॥ १८८ ॥

ਇਉਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ—“ਪੂੰਛ ਵਿੱਚ ਦਾਣਾ ਨਾ ਰਹੇ; ਇਹ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ; ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਪਾਚਕ ਅੱਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ”—ਬੀਜ ਬੋਣ ਵੇਲੇ ਇਹ ਸੋਚ ਰੱਖੇ।

Verse 189

स्थिरेष्वदितिसार्पांत्यपितृमारुतभेषु च । न कुर्याद्रो गमुक्तस्य स्नानमाहींदुशुक्रयोः ॥ १८९ ॥

ਸਥਿਰ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਦਿਤੀ, ਸਰਪ, ਅੰਤ੍ਯ, ਪਿਤ੍ਰ, ਮਾਰੁਤ (ਵਾਯੂ) ਅਤੇ ਭੇਸ਼-ਸੰਬੰਧੀ ਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ-ਮੁਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵਿਧੀ-ਸਨਾਨ ਨਾ ਕਰੇ; ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 190

उत्तरात्रयमैतेन्द्र वसुवारुणभेषु च । पुष्यार्कपौष्णधिष्ण्येषु नृत्यारंभः प्रशस्यते ॥ १९० ॥

ਉੱਤਰਾਤ੍ਰਯ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਐਤੇੰਦਰ, ਵਸੂ, ਵਾਰੁਣ ਤੇ ਭੇਸ਼ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼੍ਯ, ਅਰਕ ਅਤੇ ਪੌਸ਼੍ਣ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਦਾ ਆਰੰਭ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 191

पूर्वार्द्धयुंजि षड्भानि पौष्णभादुदभात्ततः । मध्ययुंजि द्वादशर्क्षाणीन्द्र भान्नवभानि च ॥ १९१ ॥

ਪੁਸ਼੍ਯ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਪੂਰਵਾਰਧ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਛੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ। ਮੱਧ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ-ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਭੀ ਨੌਂ ਤਾਰਾ-ਸਮੂਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ॥

Verse 192

परार्द्धयुंजि क्रमशः संप्रीतिर्दम्पतेर्मिथः । जघन्यास्तोयपाद्रा र्हिपवनांतकनाकपाः ॥ १९२ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਪਰਾਰਧ’ ਨਾਮਕ ਮਾਪ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੀ ਆਪਸੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵੀ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਨਿਊਨਤਮ ਮਾਪ—ਜਲ, ਪਾਦ (ਕਦਮ), ‘ਦ੍ਰਾ’, ‘ਅਰ੍ਹਿ’, ਪਵਨ, ਅੰਤਕ (ਮੌਤ), ਸੋਨਾ ਅਤੇ ‘ਕਾਪ’॥

Verse 193

क्रमादितिद्विदैवत्या बृहत्ताराः पराः समाः । तासां प्रमाणघटिकास्त्रिंशन्नवतिद्यष्टयः ॥ १९३ ॥

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਥੀ ਦੀ ਦ੍ਵਿਦੈਵਤ੍ਯ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ‘ਬ੍ਰਿਹੱਤਾਰਾ’ ਵਰ੍ਹੇ ਉੱਚੇ (ਪਰ) ਵਰ੍ਹੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਨ-ਘਟਿਕਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਤੀਹ, ਨੱਬੇ ਅਤੇ ਅੱਠ ਹੈ॥

Verse 194

क्रमादभ्युदिते चंद्रे नयत्यर्घसमानि च । अश्वग्रींद्वीज्यनैरृत्यत्वाष्ट्रजत्त्युराभवाः ॥ १९४ ॥

ਚੰਦਰਮਾ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਰਘ੍ਯ-ਅਰਪਣ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਅਸ਼੍ਵਗ੍ਰੀ, ਦ੍ਵੀਜ੍ਯ, ਨੈਰ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਟ੍ਰ, ਜੱਤ੍ਯੁ ਅਤੇ ਰਾਭਵ ਆਦਿ ਭਾਗ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ॥

Verse 195

पितृद्विदैववस्वाख्यास्ताराः स्युः कुलसंज्ञिकाः । धातृज्येष्ठादितिस्वातीपौष्णार्कहरिदेवताः ॥ १९५ ॥

ਪਿਤ੍ਰ, ਦ੍ਵਿਦੈਵ ਅਤੇ ਵਸੁ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਰੇ ‘ਕੁਲ-ਸੰਜ्ञਾ’ ਵਾਲੇ ਜਾਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ—ਜੇਠਾ ਦੀ ਧਾਤਾ, ਸ੍ਵਾਤੀ ਦੀ ਅਦਿਤੀ, ਪੌਸ਼੍ਣ ਦੀ ਪੂਸ਼ਾ, ਆਰਕ ਦੀ ਅਰਕ (ਸੂਰਜ), ਅਤੇ ਹਰਿਦੇਵਤਾ ਦੀ ਹਰਿ ਹਨ॥

Verse 196

अजाह्यंत्यकभौजंगताराश्चैवाकुलाह्वयाः । शेषाः कुलाकुलास्तारास्तासां मध्ये कुलोडुषु ॥ १९६ ॥

ਅਜਾਹ੍ਯੰਤੀ ਅਤੇ ਅਕਭੌਜੰਗ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਤਾਰੇ ‘ਆਕੁਲਾ’ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਤਾਰੇ ‘ਕੁਲ’ ਅਤੇ ‘ਅਕੁਲ’ ਦੋਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਕੁਲ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਕਸ਼ਤਰ-ਗਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।

Verse 197

प्रयाति यदि भूपालस्तदाप्नोति पराजयम् । भेषूपकुलसंज्ञेषु जयमाप्नोति निश्चितम् ॥ १९७ ॥

ਜੇ ਰਾਜਾ ‘ਭੂਪਾਲ’ ਨਾਮ ਦੇ ਸ਼ਗੁਨ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੇਠ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ‘ਭੇਸ਼ੂਪਕੁਲ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਗੁਨਾਂ ਹੇਠ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 198

संधिर्वापि तयोः साम्यं कुलाकुलगणोडुषु । अर्कार्किभौमवारे चेद्भद्रा या विषमांघ्रिभम् ॥ १९८ ॥

ਕੁਲ–ਅਕੁਲ ਗਣ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੰਧਿ ਜਾਂ ਸਮਤਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਐਤਵਾਰ, ਸ਼ਨੀਚਰਵਾਰ ਜਾਂ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਭਦਰਾ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼ਮਾਂਘਰੀ’ (ਅਸਮ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ) ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਕੁਝ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਅਸ਼ੁਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 199

त्रिपुष्करं त्रिगुणदं द्विगुणं यमलाहिभम् । दद्यात्तद्दोषनाशाय गोत्रयं मूल्यमेव वा ॥ १९९ ॥

ਉਸ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਤ੍ਰਿਪੁਸ਼ਕਰ, ਤ੍ਰਿਗੁਣਦ, ਦ੍ਵਿਗੁਣ ਅਤੇ ਯਮਲਾਹਿਭ—ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਗਾਂਵਾਂ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੁੱਲ ਦਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 200

द्विपुष्करे द्वयं दद्यान्न दोषस्त्वृक्षभोऽपि वा । क्रूरविद्धो युतो वापि पुष्यो यदि बलान्विर्तः 1. ॥ २०० ॥

ਦ੍ਵਿਪੁਸ਼ਕਰ ਵੇਲੇ ਦੋਹਰਾ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਨਕਸ਼ਤਰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕ੍ਰੂਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਧ੍ਹ/ਯੁਕਤ ਵੀ ਹੋਵੇ; ਜੇ ਪੁਸ਼੍ਯ ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦਾਨ-ਕਰਮ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।