Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State

Verse 1

सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਦਵਿਜੋ! ਸਨੰਦਨ ਦੇ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਆਧਾਰਿਤ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਤੱਤਵਜ੍ਞ ਨਾਰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਅਧਿਆਤਮ ਦੀ ਸਤਕਥਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 2

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੁਹਾਡੇ ਉਚਾਰੇ ਮੋਖਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੁਣਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 3

यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਜੀਵ ਅਵਿਦਿਆ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ; ਅਤੇ ਸਦਾ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੋ।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਕਿਵੇਂ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਜਨਕ ਨੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 5

जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥

ਮਿਥਿਲਾ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ਵਰ ਜਨਕ—ਜੋ ਜਨਦੇਵ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ—ਔਰਧ੍ਵਦੇਹਿਕ ਧਰਮਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੇ ਮਨਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 6

तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥

ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਸਦਾ ਵੱਸਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪਾਖੰਡਵਾਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ‘ਧਰਮ’ ਦਿਖਾ ਕੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਮਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 7

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥

ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਨਿਸਚਯ ਕਰ ਕੇ ਆਤਮ-ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਆਤਮ-ਸੱਚ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 8

तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥

ਉੱਥੇ ਕਪਿਲ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਮਹਾਮੁਨੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ, ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਿਭ੍ਰਮਣ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਮਿਥਿਲਾ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 9

सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥

ਉਹ ਪੂਰਨ ਸੰਨਿਆਸ ਦੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ; ਤੱਤਵ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਸਚਯ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ; ਉਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ; ਉਹ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵਾਤੀਤ ਅਤੇ ਸੰਸ਼ਯ-ਰਹਿਤ ਸੀ।

Verse 10

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥

ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠਣ ਪਿੱਛੋਂ ਇੱਕ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਨਿਸਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਤੇ ਪਰਮ ਸੁਖ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 11

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥

ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ—ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹੀ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥

ਉਸ ਨੂੰ ਆਸੁਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਦਿਰਘਜੀਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਪੰਚਸ੍ਰੋਤਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਸਤ੍ਰ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥

ਪੰਚਸ੍ਰੋਤਸ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਕਾਪਿਲ ਮੰਡਲ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ—ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਸਤ੍ਯ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ।

Verse 14

इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥

ਇਸ਼ਟੀ-ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਹੋਰ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਹ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਆਸੁਰੀ ਨੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰਜ੍ਞ ਦਾ ਭੇਦ ਸਾਫ਼ ਜਾਣ ਲਿਆ।

Verse 15

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥

ਜੋ ਇਕ ਅੱਖਰ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀ ਆਸੁਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨਿੱਤ, ਅਵ੍ਯਯ ਪਰ ਤੱਤ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ॥ ੧੫ ॥

Verse 16

तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥

ਉਸਦਾ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨਾਮ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਸੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਤੇ ਕਪਿਲੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਵੀ ਸੀ॥ ੧੬ ॥

Verse 17

तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥

ਉਸਦੀ ਪੁੱਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਦੇ ਸਤਨਾਂ ਦਾ ਪਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਾਪਿਲੇਯਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਡੋਲ, ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਆਤਮਿਕ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ॥ ੧੭ ॥

Verse 18

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

ਕਾਪਿਲੇਯ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਦੱਸਿਆ। ਉਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਪਿਲੇਯਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਸਰਬਵਿੱਤਤਾ (ਸਰਬਜ੍ਞਤਾ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ॥ ੧੮ ॥

Verse 19

सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਉਸ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਸੌ ਆਚਾਰਿਆਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਰਕਾਂ ਦੇ ਹੇਤੂਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ (ਪਰਾਜਿਤ) ਕਰ ਦਿੱਤਾ॥ ੧੯ ॥

Verse 20

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥

ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਉਸ ਰਹੱਸਮਈ ਕੁੜੀ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਸੌ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।

Verse 21

तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥

ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਤ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ—ਉਹੀ ਪਰਮ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਜੋ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਜਾਤੀ-ਅਹੰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵੈਰਾਗ ਦੱਸਿਆ; ਫਿਰ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੈਰਾਗ; ਅਤੇ ਕਰਮ-ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਕੁਝ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਨ ਵੈਰਾਗ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ।

Verse 23

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥

ਜਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਲੋਕ ‘ਧਰਮ’ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੇ ਉਦਯ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹ ਜਾਣੋ; ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ-ਰਹਿਤ, ਨਾਸਵੰਤ, ਚੰਚਲ ਅਤੇ ਅਧ੍ਰੁਵ ਹੈ।

Verse 24

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥

ਜਦੋਂ ਨਾਸ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਲੋਕ ਵੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਕਹੇ, “ਪਰਮ ਤੱਤ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਆਗਮ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ,” ਉਹ (ਵਾਦ ਵਿੱਚ) ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 25

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥

ਆਤਮਾ ਲਈ ਅਨਾਤਮਾ ਹੀ ਸੱਚੀ ਮੌਤ ਹੈ; ਕਲੇਸ਼ ਵੀ ਮੌਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਰੋਗ ਵੀ ਮੌਤ ਹੀ ਹਨ। ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਨਾਤਮਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਲਤ ਸਮਝ ਹੈ।

Verse 26

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥

ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ ਕਿ ‘ਇਹ ਤਾਂ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ’, ਤਦ ਵੀ ਇਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤਰਕਸੰਗਤ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਅਜਰ’ ਤੇ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ’ ਮੰਨ ਲਵੇ।

Verse 27

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥

ਜਿਸ ਤੱਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ‘ਹੈ’ ‘ਨਹੀਂ ਹੈ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਿਹੜੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ?

Verse 28

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ‘ਕ੍ਰਿਤਾਂਤ’ (ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼) ਵੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਆਗਮ (ਸ਼ਾਸਤਰ) ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 29

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥

ਇਸ ਜਾਂ ਉਸ ਅਨੁਮਾਨ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤ ਘੜ ਵੀ ਲੈਣ; ਪਰ ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੀਵਾਤਮਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ।

Verse 30

रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥

ਰੇਤਸ ਤੇ ਵਟ ਤੋਂ ਬਣੀ ਕਣਿਕਾ ਨੂੰ ਘਿਉ-ਪਾਕ ਵਿੱਚ ਭਿਗੋਣ ਨਾਲ ਜਾਤਿ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯਸਕਾਂਤ ਅਤੇ ਸੂਰਜਕਾਂਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ‘ਜਲ-ਭਖਣ’ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਜਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਵਾਹ।

Verse 31

प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥

ਪ੍ਰੇਤ-ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵਤਾ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਭੇਟਾਂ ਲਈ ਉਪਯਾਚਨਾ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ-ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ—ਇਹੀ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।

Verse 32

नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੁਝ ਕਾਰਣ ਮੂਰਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਅਮੂਰਤ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮੂਰਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

Verse 33

अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥

ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਵਿਦਿਆ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਰਨਧਰਮੀ ਚਿੱਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਦਗਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਪੁਨਰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 34

अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥

ਇਸ ਮੋਹ ਤੋਂ ਹੋਰ ਮੋਹ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਤਵ-ਸੰਖ਼ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰੂਪ, ਜਾਤ, ਸੁਣੀ ਗੱਲ (ਸ਼੍ਰੁਤੀ) ਅਤੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਹੋਰ’ ਸਮਝਣ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 35

कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥

ਇੱਥੇ “ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ” ਵਾਲਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਐਸਾ ਹੀ ਮੰਨੀਏ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ, ਵਿਦਿਆ, ਤਪ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਵੀ ਅਸਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਕਿਹੜੀ?

Verse 36

यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥

ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਸਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਵੀ ਹੋਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।

Verse 37

सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥

ਸੁੱਖੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਦੁਖੀ—ਇਹ ਦਿੱਖਦੇ ਤੇ ਅਦਿੱਖ ਦੇ ਭੇਦ ਦੀ ਸਮਝ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਲਾਂ ਨਾਲ ਦੇਹ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਾਲ ਉਹੀ ਦੇਹ ਫਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 38

वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥

ਜੋ ਗਿਆਨ-ਵਿਦਿਆ ‘ਇਸ’ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾ ਕਰਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਵਿਅਰਥ ਹੈ; ਫਿਰ ਜੀਵ ਰੁੱਤਾਂ-ਸੰਵਤਸਰ, ਤਿਸ਼੍ਯ, ਠੰਢ-ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯ-ਅਪ੍ਰਿਯ ਦੇ ਦਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 39

यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥

ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ/ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਢਲਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਘਟਦੀ ਹੈ; ਬੁਢਾਪਾ ਦੇਹ ਨੂੰ ਉਲਟ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 40

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥

ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਿੱਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਢਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ, ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ, ਲਹੂ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਵੀ।

Verse 41

आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥

ਉਹ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਾਤੂ-ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਲੌਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਧਾਤਾ ਦਾਨ ਤੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਫਲਾਂ ਦਾ ਆਗਮਨ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥

ਉਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵੇਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਲੋਕਿਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਵੀ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਮਨਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤੇ ਕਾਰਨ (ਪ੍ਰਮਾਣ) ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

Verse 43

ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥

‘ਇਹ ਹੈ’ ਜਾਂ ‘ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਜੋ ਡੂੰਘਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਸਮ੍ਯਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਹ ਤੱਤ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥

ਜਿੱਥੇ ਬੁੱਧੀ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਉਹ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਜਰਜਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਭ ਅਤੇ ਅਨਰਥ—ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 45

आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥

ਜਿਵੇਂ ਸਿਖਲਾਏ ਹੋਏ ਮਹਾਵਤ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਆਗਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 46

अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥

ਵਿਸ਼ੇ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੱਖਦੇ ਚੱਖਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਚਾਰਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 47

विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥

ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜੀਵਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ, ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਤੇ ਇਕੱਠ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ? ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ ਪਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾ ਕੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

Verse 48

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥

ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਜਲ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵੀ ਸਦਾ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਵੀ ਨਾਸਵੰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸ਼ਮ (ਸੰਯਮ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 49

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥

ਇਹ ਬਚਨ—ਜੋ ਨਿਰੁਪਾਧਿ, ਨਿਸ਼ਕਪਟ, ਪਰਮ ਨਿਰਾਮਯ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ—ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।

Verse 50

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥

ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਗਵਨ! ਜੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹੋਸ਼ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨ ਜਾਂ ਗਿਆਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕੇਗਾ? ॥50॥

Verse 51

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥

ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ! ਇਹ ਵੇਖੋ—ਜੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਨਾਸ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਚੌਕਸ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬੇਪਰਵਾਹ, ਕੀ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇਗਾ? ॥51॥

Verse 52

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਸੰਸਰਗ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਜੇ ਸੰਸਰਗ ਹੈ ਵੀ, ਉਹ ਨਾਸਵੰਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਸ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਯੋਜੀਏ? ਤੱਤਵਤ: ਇੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀ ਹੈ? ॥52॥

Verse 53

सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀ ਦਾ ਛਤਰ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਚਤੁਰ ਵੀ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਪਿਆ। ਤਦ ਕਵੀ ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ। ॥53॥

Verse 54

पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥

ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਇੱਥੇ ਨ ਪੂਰਨ ਉੱਛੇਦ ਦੀ ਅੰਤਿਮਤਾ ਹੈ, ਨ ਹੀ ਕੇਵਲ ‘ਭਾਵ’ ਦੀ ਅੰਤਿਮਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੀ ਸਰੀਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਚੇਤਸ ਦਾ ਇਕ ਸਮਾਹਾਰ ਮਾਤਰ ਹੈ। ॥54॥

Verse 55

वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥

ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਪੰਜ ਧਾਤੂ ਪਰਸਪਰ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੇ ਹਨ—ਜਲ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਜੋਤਿ (ਅਗਨੀ) ਅਤੇ ਧਰਾ।

Verse 56

तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥

ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਵੱਖ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਉਸ਼ਮਾ, ਸਨੇਹ (ਨਮੀ) ਅਤੇ ਪਾਰਥਿਵਤਾ—ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 57

एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥

ਇਹ ਸਰੀਰ ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਸਮਾਹਾਰ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਨੇਕ ਨਹੀਂ। ਦੇਹ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਹੈ—ਗਿਆਨ, ਉਸ਼ਮਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂ (ਪ੍ਰਾਣ)।

Verse 58

इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਵਿਸ਼ੇ, ਸੁਭਾਵ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਮਨ; ਪ੍ਰਾਣ-ਅਪਾਨ, ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਧਾਤੂ—ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 59

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥

ਸ੍ਰਵਣ, ਸਪਰਸ਼ਨ, ਜੀਭ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਨਾਸਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਣ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ (ਮਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ) ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 60

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥

ਉੱਥੇ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਚੇਤਨਾ ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ—ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਨ ਦੁੱਖ ਨ ਸੁਖ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ।

Verse 61

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥

ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕੇਵਲ ਮੂਰਤ (ਦੇਹਧਾਰੀ) ਵਸਤੁਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਹਨ; ਪਰ ‘ਅਮ੍ਰਿਤ’ ਤੱਤ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਦਗੁਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ।

Verse 62

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥

ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ‘ਬੁੱਧੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ।

Verse 63

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥

ਜੋ ਇਸ ਗੁਣ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਮ੍ਯਕ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਨੰਤ ਦੁੱਖ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 64

अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥

ਇਹ ‘ਅਨਾਤਮਾ’ ਹੈ—ਇਹ ਵੇਖ ਲੈਣ ਤੇ, ਅਤੇ ‘ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਮੇਰਾ’ ਸੋਚਣ ਤੇ ਵੀ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਲੜੀ ਕਿਸ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?

Verse 65

तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥

ਉੱਥੇ ‘ਸਮ੍ਯਗਜਨ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ ਉੱਤਮ ਤਿਆਗ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੇ; ਅਤੇ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੇਗਾ।

Verse 66

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤਿਆਗ ਹੀ ਕਹੇ ਗਏ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਸਦਾ ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼—ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹਨੇਰਾ—ਉੱਠਦਾ ਹੈ।

Verse 67

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥

ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ-ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭੋਗ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ। ਸੁਖ ਤਿਆਗ ਤੋਂ ਤਪ ਅਤੇ ਯੋਗ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਰਵ ਤਿਆਗ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਸਮਾਪਤੀ (ਅੰਤਿਮ ਸਿੱਧੀ) ਹੈ।

Verse 68

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥

ਇਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ—ਦ੍ਵੈਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਜੋ ਸਰਵ ਤਿਆਗ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੁৰ্গਤੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 69

पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥

ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੱਸ ਕੇ, ਅੰਤਰਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 70

हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥

ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਗਤੀ-ਇੰਦ੍ਰੀ। ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਈ ਉਪਸਥ ਸਾਧਨ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਲਈ ਪਾਯੂ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀ ਹੈ।

Verse 71

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥

ਵਾਣੀ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਸ਼ਬਦ, ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਅਰਥ ਆਦਿ ਸਮੇਤ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਰਾਂ (ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਤੋਂ ਹਟਾ ਲਵੋ।

Verse 72

कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥

ਕੰਨ, ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਚਿੱਤ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਣਨ ਦਾ ਗ੍ਰਹਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਰਸ ਤੇ ਗੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ (ਇਹੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਜੋੜ)।

Verse 73

एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ਲਈ ਗੁਣ ਪੰਜ ਤ੍ਰਿਕਾਂ ਵਜੋਂ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮਿਕ ਪਰਿਆਇਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥

ਉਹ ਤਿੰਨ—ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ, ਰਾਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦ-ਵਾਣੀ ਵੀ ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਧਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 75

प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥

ਪ੍ਰਹਰਸ਼, ਪ੍ਰੀਤਿ, ਆਨੰਦ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤਤਾ—ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੱਤ੍ਵ ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 76

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥

ਅਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਅੰਦਰਲੀ ਤਪਸ਼, ਸ਼ੋਕ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ—ਇਹ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ; ਇਹ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਵੀ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 77

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥

ਅਵਿਵੇਕ, ਮੋਹ, ਪ੍ਰਮਾਦ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਤੰਦਰਾ—ਇਹ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਾਮਸਿਕ ਰੁਝਾਨ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 78

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥

ਜੋ ਇਸ ਵਿਮੋਖਸ਼-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਬਿਨਾ ਪ੍ਰਮਾਦ ਦੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨਿਸ਼ਟ ਕਰਮਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਵਿਸ਼-ਪੱਤਾ ਨਹੀਂ ਲਿਪਦਾ।

Verse 79

दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੰਤਾਨ-ਨਿਮਿੱਤ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਲਿੰਗ-ਰਹਿਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 80

श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥

ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਆਗਮਾਂ ਦੇ ਮੰਗਲ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੁੰਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਪਾਪ ਮਿਟ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਦੇਹ ਦਾ ਕਾਰਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 81

अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥

ਨਿਰਲੇਪ, ਆਕਾਸ਼-ਸਮਾਨ, ਅਲਿੰਗ ਤੱਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਮਹਾਂ-ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਧਾਗਾ ਕੱਤਦਿਆਂ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਧਾਗਾ ਮੁੱਕਣ ਤੇ—ਚਲਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੋਈ ਵੀ—ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 82

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ ਵਾਂਗ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੁਰੂ ਹਿਰਨ ਪੁਰਾਣਾ ਸਿੰਗ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਜ਼ਰਜਰ ਚਮੜੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 83

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥

ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਵੇਖਦਿਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਦੁੱਖ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਤਲਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਮੱਛੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਾਰ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੁੜ ਝਪਟਦਾ ਹੈ।

Verse 84

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤ ਪੁਰਖ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ—ਦੋਵੇਂ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਅਲਿੰਗ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਰਮ ਪਰਾਤਪਰ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 85

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥

ਪੰਚਸ਼ਿਖ ਨੇ ਆਪ ਇੱਥੇ ਜੋ ‘ਅਮਰ ਪਦ’ ਸਮਝਾਇਆ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਅਰਥ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ।

Verse 86

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥

ਹੋਰ ਇਹ ਵੀ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਬਾਰੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਸੜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਭੂਪਾਲ ਨੇ ਆਪ ਕਿਹਾ—“ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੜ ਰਿਹਾ।”

Verse 87

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਜੋ ਇਸ ‘ਵਿਮੋਖ਼ਸ਼ ਨਿਸਚਯ’ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਦਾ ਇਸ ਦਾ ਮਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਪਦ੍ਰਵ ਨਹੀਂ ਭੋਗਦਾ; ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਥਿਲ ਰਾਜਾ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।