Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा सनंदनस्येत्थं वचनं नारदो मुनिः । असंतुष्ट इव प्राह भ्रातरं तं सनंदनम् ॥ १ ॥

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਨੰਦਨ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਨਾਰਦ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਨੰਦਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ।

Verse 2

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं भवतो मया । तथापि नात्मा प्रीयेत श्रृण्वन्हरिकथां मुहुः ॥ २ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਭਗਵਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਾਂ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹਰਿ-ਕਥਾ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 3

श्रूयते व्यासपुत्रस्तु शुकः परमधर्मवित् । सिद्धिं सुमहतीं प्राप्तो निर्विण्णोऽवांतरं बहिः ॥ ३ ॥

ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਸ-ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ, ਪਰਮ ਧਰਮ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ, ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸਭ ਮੱਧਵਰਤੀ ਸੰਸਾਰੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਰਿਹਾ।

Verse 4

ब्रह्मन्पुंसस्तु विज्ञानं महतां सेवनं विना । न जायते कथं प्राप्तो ज्ञानं व्यासात्मजः शिशुः ॥ ४ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮਹਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਵਿਆਸ-ਪੁੱਤਰ ਬਾਲਕ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਉਹ ਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ?

Verse 5

तस्य जन्मरहस्यं मे कमचाप्यस्य श्रृण्वते । समाख्याहि महाभाग मोक्षशास्त्रार्थविद्भवान् ॥ ५ ॥

ਮੈਂ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਭੇਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਤੁਸੀਂ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ।

Verse 6

सनंदन उवाच । श्रृणु विप्रप्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं समासतः । यां श्रुत्वा ब्रह्मतत्त्वज्ञो जायते मानवो मुने ॥ ६ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ! ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 7

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बंधुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ७ ॥

ਨਾ ਉਮਰ ਨਾਲ, ਨਾ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਧਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣਾਇਆ ਹੈ: ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਹੈ।

Verse 8

नारद उवाच । अनूचानः कथंब्रह्मन्पुमान्भवति मानद । तन्मे कर्म समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ ८ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਹੇ ਮਾਨਦ! ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਨੂਚਾਨ (ਅਸਲ ਵਿਦਵਾਨ) ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਨਿਯਮ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਸੁਣਨ ਲਈ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ।

Verse 9

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि ह्यनूचानस्य लक्षणम् । यज्ज्ञात्वा सांगवेदानामभिज्ञो जायते नरः ॥ ९ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਅਨੂਚਾਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਜਾਣਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 10

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा । छंदःशास्त्रं षडेतानि वेदांगानि विदुर्बुधाः ॥ १० ॥

ਸ਼િક્ષਾ, ਕਲਪ, ਵਿਆਕਰਨ, ਨਿਰੁਕਤ, ਜੋਤਿਸ ਅਤੇ ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ—ਇਹ ਛੇ ਵੇਦਾਂਗ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 11

ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । वेदाश्चत्वार एवैते प्रोक्ता धर्मनिरूपणे ॥ ११ ॥

ਰਿਗਵੇਦ, ਯਜੁਰਵੇਦ, ਸਾਮਵੇਦ ਅਤੇ ਅਥਰਵਵੇਦ—ਇਹੀ ਚਾਰ ਵੇਦ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਰੂਪਣ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ।

Verse 12

सांगान्वेदान्गुरोर्यस्तु समधीते द्विजोत्तमः । सोऽनूचानः प्रभवति नान्यथा ग्रंथकोटिभिः ॥ १२ ॥

ਜੋ ਦਵਿਜੋਤਮ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਸਮੇਤ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਅਨੂਚਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਕਰੋੜਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 13

नारद उवाच । अंगानां लक्षणं ब्रूहि वेदानां चापि विस्तरात् । त्वंमस्मासु महाविज्ञः सांगेष्वेतेषु मानद ॥ १३ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰੋ। ਹੇ ਮਾਨਦ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਮਹਾਵਿਦਵਾਨ ਹੋ।

Verse 14

सनंदन उवाच । प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वया मम कृतो द्विज । संक्षेपात्कथयिष्यामि सारमेषां सुनिश्चितम् ॥ १४ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਅਤੁਲ ਭਾਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਾਰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।

Verse 15

स्वरः प्रधानः शिक्षायां कीर्त्तितो मुनिभिर्दिजैः । वेदानां वेदविद्भिस्तु तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ १५ ॥

ਸ਼િક્ષਾ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ‘ਸ੍ਵਰ’ ਨੂੰ ਮੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੇਦਵਿਦਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 16

आर्चिकं गाथिकं चैव सामिकं च स्वरान्तरम् । कृतांते स्वरशास्त्राणां प्रयोक्तव्य विशेषतः ॥ १६ ॥

ਸਮਾਪਤੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਨਿਯਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—਋ਕ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਆਰਚਿਕ, ਗਾਥਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਗਾਥਿਕ, ਸਾਮ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸਾਮਿਕ, ਅਤੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੋਗ ਅੰਤਰ (ਸ੍ਵਰਾਂਤਰ)।

Verse 17

एकांतरः स्वरो ह्यप्सु गाथासुद्व्यंतरः स्वरः । सामसु त्र्यंतरं विद्यादेतावत्स्वरतोऽन्तरम् ॥ १७ ॥

਋ਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਇੱਕ ਪੈੜੀ, ਗਾਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੈੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੈੜੀਆਂ ਜਾਣੋ—ਸੁਰ-ਭੇਦ ਇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 18

ऋक्सामयजुरंगानि ये यज्ञेषु प्रयुंजते । अविज्ञानाद्धि शिक्षायास्तेषां भवति विस्वरः ॥ १८ ॥

ਜੋ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਗ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਅੰਗ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ-ਸ਼ਾਸਤਰ (ਉਚਾਰਣ-ਵਿਗਿਆਨ) ਦਾ ਠੀਕ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਸੁਰ-ਦੋਸ਼ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਪ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेंद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ १९ ॥

ਸੁਰ ਜਾਂ ਵਰਣ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਮੰਤਰ ਮਨੋਰਥ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ। ਉਹੀ ਬਾਣੀ ਵਜ੍ਰ ਬਣ ਕੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ‘ਇੰਦਰ-ਸ਼ਤ੍ਰੁ’ ਸ਼ਬਦ ਸੁਰ-ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਿਆ।

Verse 20

उरः कंठः शिरश्चैव स्थानानि त्रीणि वाङ्मये । सवनान्याहुरेतानि साम वाप्यर्द्धतोंऽतरम् ॥ २० ॥

ਵਾਗ੍ਮਯ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਥਾਨ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ—ਉਰ (ਛਾਤੀ), ਕੰਠ ਅਤੇ ਸਿਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੱਧੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 21

उरः सप्तविवारं स्यात्तथा कंठस्तथा शिरः । न च शक्तोऽसि व्यक्तस्तु तथा प्रावचना विधिः ॥ २१ ॥

ਉਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਛੇਦ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਠ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ ਵੀ ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਵਚਨ (ਪਾਠ-ਵਿਆਖਿਆ) ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।

Verse 22

कठकालापवृत्तेषु तैत्तिराह्वरकेषु च । ऋग्वेदे सामवेदे च वक्तव्यः प्रथमः स्वरः ॥ २२ ॥

ਕਠ, ਕਾਲਾਪ, ਵ੍ਰਿੱਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੈੱਤਿਰੀਯ ਅਤੇ ਆਹ੍ਵਰਕ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਰਿਗਵੇਦ ਤੇ ਸਾਮਵੇਦ ਵਿੱਚ ਵੀ—ਪ੍ਰਥਮ (ਮੁੱਖ) ਸੁਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਨਾ ਹੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 23

ऋग्वेदस्तु द्वितीयेन तृतीयेन च वर्तते । उच्चमध्यमसंघातः स्वरो भवति पार्थिवः ॥ २३ ॥

਋ਗਵੇਦ ਦਾ ਪਾਠ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ ਅਤੇ ਮੱਧ ਸੁਰ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ‘ਪਾਰਥਿਵ’ ਸੁਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 24

तृतीय प्रथमक्रुष्टा कुर्वंत्याह्वरकान् स्वरान् । द्वितीयाद्यास्तु मद्रांतास्तैत्तिरीयाश्चतुःस्वरान् ॥ २४ ॥

ਤੀਜਾ ਵਰਗ—ਪ੍ਰਥਮ-ਕ੍ਰੁਸ਼ਟਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ—ਆਹਵਰਕ ਸੁਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਵਰਗ, ਜੋ ਮਦ੍ਰਾ ਤੇ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੈੱਤਿਰੀਯ ਚਾਰ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 25

प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयोऽथ चतुर्थकः । मंद्रः क्रुष्टो मुनीश्वर एतान्कुर्वंति सामगाः ॥ २५ ॥

ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ, ਤੀਜਾ, ਚੌਥਾ; ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਤੇ ਕ੍ਰੁਸ਼ਟ—ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ—ਇਹੀ ਸਾਮ ਦੇ ਗਾਇਕ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।

Verse 26

द्वितीयप्रथमावेतौ नांडिभाल्लविनौ स्वरौ । तथा शातपथावेतौ स्वरौ वाजसनेयिनाम् ॥ २६ ॥

ਇਹ ਦੋ ਸੁਰ ਨਾਂਡਿਭਾਲਲ ਅਤੇ ਲਵਿਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਵਿਤੀਯ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਥਮਾ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਜਸਨੇਯੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ‘ਸ਼ਾਤਪਥ’ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 27

एते विशेषतः प्रोक्ताः स्वरा वै सार्ववैदिकाः । इत्येतच्चरितं सर्वं स्वराणां सार्ववैदिकम् ॥ २७ ॥

ਇਹ ਸੁਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਸਾਰਵਵੈਦਿਕ’—ਅਰਥਾਤ ਸਭ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ—ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਵਵੈਦਿਕ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 28

सामवेदे तु वक्ष्यामि स्वराणां चरितं यथा । अल्पग्रंथं प्रभूतार्थं सामवेदांगमुत्तमम् ॥ २८ ॥

ਹੁਣ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਚਾਲ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਸਾਮਵੇਦ ਦਾ ਉੱਤਮ ਅੰਗ ਹੈ—ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ, ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧ॥੨੮॥

Verse 29

तानरागस्वरग्राममूर्च्छनानां तु लक्षणम् । पवित्रं पावनं पुण्यं यथा तुभ्यं प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥

ਤਾਨ, ਰਾਗ, ਸੁਰ, ਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਮੂਰਛਨਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਤੈਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਵਿੱਤਰ, ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਦਾਇਕ ਹਨ॥੨੯॥

Verse 30

शिक्षामाहुर्द्विजातीनामृग्यजुः सामलक्षणम् । सप्त स्वरास्रयो ग्रामा मृर्छनास्त्वेकविंशतिः ॥ ३० ॥

ਦੁਇਜਾਂ ਲਈ ‘ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ’ ਨੂੰ ਰਿਗ, ਯਜੁ ਅਤੇ ਸਾਮ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਲੱਛਣ-ਵਿਦਿਆ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਸੁਰਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਗ੍ਰਾਮ ਸੱਤ ਅਤੇ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਇਕੀ॥੩੦॥

Verse 31

ताना एकोनपंचाशदित्येतस्स्वरमंडलम् । षड्जश्च ऋषभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ ३१ ॥

ਤਾਨ ਉਨੰਜਾ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਇਹੀ ਸੁਰ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਡਜ, ਰਿਸ਼ਭ, ਗਾਂਧਾਰ ਅਤੇ ਮੱਧਯਮ ਵੀ ਹਨ॥੩੧॥

Verse 32

पंचमो धैवतश्चैवं निषादः सप्तमः स्वरः । षड्जमध्यमगांधारास्त्रयो ग्रामाः प्रकीर्तिताः ॥ ३२ ॥

ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਰ ਧੈਵਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਸੱਤਵਾਂ ਸੁਰ ਹੈ। ਸ਼ਡਜ, ਮੱਧਯਮ ਅਤੇ ਗਾਂਧਾਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਕੀਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ॥੩੨॥

Verse 33

भूर्ल्लोकाज्जायते षड्जो भुवर्लोकाञ्च मध्यमः । स्वर्गाभ्राच्चैव गांधारो ग्रामस्थानानि त्रीणि हि ॥ ३३ ॥

ਭੂਰਲੋਕ ਤੋਂ ਸ਼ਡਜ ਸੁਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭੁਵਰਲੋਕ ਤੋਂ ਮੱਧਮ; ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਗਾਂਧਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਗ੍ਰਾਮ-ਸਥਾਨ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 34

स्वराणां च विशेषेण ग्रामरागा इति स्मृताः । विंशतिर्मध्यमग्रामे षड्जग्रामे चतुर्दश ॥ ३४ ॥

ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ‘ਗ੍ਰਾਮ-ਰਾਗ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੱਧਮ-ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀਹ, ਅਤੇ ਸ਼ਡਜ-ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 35

तानान्पंचदशेच्छंति गांधारे सामगायिनाम् । नदी विशाला सुमुखी चित्रा चित्रवती मुखा ॥ ३५ ॥

ਗਾਂਧਾਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਮ-ਗਾਇਕ ਪੰਦਰਾਂ ਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਹਨ—ਵਿਸਾਲਾ, ਸੁਮੁਖੀ, ਚਿਤ੍ਰਾ, ਚਿਤ੍ਰਵਤੀ ਅਤੇ ਮੁਖਾ।

Verse 36

बला चाप्यथ विज्ञेया देवानां सप्त मूर्छनाः । आप्यायिनी विश्वभृता चंद्रा हेमा कपर्दिनी ॥ ३६ ॥

‘ਬਲਾ’ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਆਪ੍ਯਾਇਨੀ, ਵਿਸ਼੍ਵਭ੍ਰਿਤਾ, ਚੰਦ੍ਰਾ, ਹੇਮਾ ਅਤੇ ਕਪਰ੍ਦਿਨੀ—ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਰ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ।

Verse 37

मैत्री च बार्हती चैव पितॄणां सप्त मूर्छनाः । षड्जे तूत्तरमंद्रा स्यादृषभे चाभिरूहता ॥ ३७ ॥

‘ਮੈਤ੍ਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਬਾਰ੍ਹਤੀ’—ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸ਼ਡਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉੱਤਰ-ਮੰਦਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ।

Verse 38

अश्वक्रांता तु गांधारे तृतीया मूर्च्छना स्मृता । मध्यमे खलु सौवीरा हृषिका पंचमे स्वरे ॥ ३८ ॥

ਗਾਂਧਾਰ ਸੁਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਤੀਜੀ ਮੂਰਛਨਾ ‘ਅਸ਼ਵਕ੍ਰਾਂਤਾ’ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ‘ਸੌਵੀਰਾ’ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ‘ਹ੍ਰਿਸ਼ਿਕਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ॥

Verse 39

धैवते चापि विज्ञेया मूर्छना तूत्तरा मता । निषादे रजनीं विद्यादृषीणां सप्त मूर्छनाः ॥ ३९ ॥

ਧੈਵਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ‘ਉੱਤਰਾ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮੂਰਛਨਾ ਜਾਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ‘ਰਜਨੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਮੂਰਛਨਾ ਸਮਝੋ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸੱਤ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ॥

Verse 40

उपजीवंति गंधर्वा देवानां सप्त मूर्छनाः । पितॄणां मूर्च्छनाः सप्त तथा यक्षा न संशयः ॥ ४० ॥

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗੰਧਰਵ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ॥

Verse 41

ऋषीणां मूर्छनाः सप्त यास्त्विमा लौकिकाः स्मृताः । षङ्जः प्रीणाति वै देवानृषीन्प्रीणाति चर्षभः ॥ ४१ ॥

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸੱਤ ਮੂਰਛਨਾਵਾਂ ਲੋਕਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਡਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 42

पितॄन् प्रीणाति गांधारो गंधर्वान्मध्यमः स्वरः ॥ देवान्पितॄनृषींश्चैव स्वरः प्रीणाति पंचमः ॥ ४२ ॥

ਗਾਂਧਾਰ ਸੁਰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਸੁਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਚਮ ਸੁਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ॥

Verse 43

यक्षान्निषादः प्रीणाति भूतग्रामं च धैवतः । गानस्य तु दशविधा गुणवृत्तिस्तु तद्यथा ॥ ४३ ॥

ਨਿਸਾਦ ਸੁਰ ਯਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਸੁਰ ਭੂਤ-ਗਣ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਗਾਇਨ ਦੀ ਗੁਣ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਹੈ।

Verse 44

रक्तं पूर्णमलंकृतं प्रसन्नं व्यक्तं विक्रुष्टं श्लक्ष्णं समं सुकुमारं मधुरमिति गुणास्तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावं रक्तमित्युच्यते पूर्णं नाम स्वरश्रुतिपूरणाच्छंदः पादाक्षरं संयोगात्पूर्णमित्युच्यते अलंकृतं नामोरसि शिरसि कंठयुक्तमित्यलंकृतं प्रसन्नं नामापगतागद्गदनिर्विशंकं प्रसन्नमित्युच्यते व्यक्तं नाम पदपदार्थप्रकृतिविकारागमनोपकृत्तद्धितसमासधातुनिपातोपसर्गस्वरलिंगं वृत्तिवार्त्तिकविभक्त्यर्थवचनानां सम्यगुपपादनं व्यक्तमित्युच्यते विक्रुष्टं नामोञ्चैरुञ्चारितं व्यक्तपदाक्षरं विक्रुष्टमित्युच्यते श्लेक्ष्णं नाम द्रुतमविलंबितमुच्चनीचप्लुतसमाहारहेलतालोपनयादिभिरुपपादनाभिः श्लक्ष्णमित्युच्यते समं नामावापनिर्वापप्रदेशे प्रत्यंतरस्थानानां समासः सममित्युच्यते सुकुमारं नाम मृदुपदवर्णस्वरकुहगरणयुक्तं सुकुमारमित्युच्यते मधुरं नाम स्वभावोपनीतललितपदाक्षरगुणसमृद्धं मधुरमित्युच्यते एवमेतैर्दशभिर्गुणैर्युक्तं गानं भवति ॥ १ ॥

ਗਾਇਨ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ—ਰਕਤ, ਪੂਰਨ, ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ, ਪ੍ਰਸੰਨ, ਵ੍ਯਕਤ, ਵਿਕ੍ਰੁਸ਼ਟ, ਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਣ, ਸਮ, ਸੁਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਮਧੁਰ। ‘ਰਕਤ’ ਬਾਂਸੁਰੀ ਤੇ ਵੀਣਾ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਏਕਤ੍ਵ ਹੈ; ‘ਪੂਰਨ’ ਸੁਰ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ ਛੰਦ ਦੇ ਪਾਦ-ਅੱਖਰ ਸੰਪੰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ; ‘ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ’ ਛਾਤੀ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਕੰਠ ਦੇ ਠੀਕ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ‘ਪ੍ਰਸੰਨ’ ਹਕਲਾਹਟ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਿਰਮਲ ਧੁਨੀ ਹੈ; ‘ਵ੍ਯਕਤ’ ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ (ਧਾਤੂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ, ਸਮਾਸ ਆਦਿ) ਦੀ ਠੀਕ ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ; ‘ਵਿਕ੍ਰੁਸ਼ਟ’ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਉਚਾਰਣ ਹੈ; ‘ਸ਼ਲਕ੍ਸ਼ਣ’ ਤੇਜ਼, ਬਿਨਾ ਠਹਿਰਾਵ, ਉੱਚ-ਨੀਚ-ਪਲੁਤ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਤਾਲ-ਲਯ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਦੁ ਗਤੀ ਹੈ; ‘ਸਮ’ ਉਠਾਣ-ਛੋਡਾਣ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਸਮ ਜੋੜ ਹੈ; ‘ਸੁਕੁਮਾਰ’ ਕੋਮਲ ਵਰਣ-ਸੁਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ‘ਮਧੁਰ’ ਸੁਭਾਵਕ ਲਲਿਤ ਅਤੇ ਗੁਣਸੰਪੰਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਨ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 45

भवन्ति चात्र श्लोकाः । शंकितं भीषणं भीतमुद्धुष्टमनुनासिकम् । काकस्वरं मूर्द्धगतं तथा स्थानविवर्जितम् ॥ ४४ ॥

ਇੱਥੇ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ—ਜੋ ਉਚਾਰਣ ਸੰਦੇਹੀ ਤੇ ਡੋਲਦਾ, ਭਿਆਨਕ, ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਅਤਿ ਕਠੋਰ, ਅਨੁਨਾਸਿਕ; ਕਾਂ-ਸੁਰ ਵਰਗਾ, ਸਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਠੀਕ ਉਚਾਰਣ-ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 46

विस्तरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनं च गीतिदोषाश्चतुर्दश ॥ ४५ ॥

ਬੇਹੱਦ ਖਿੱਚ ਕੇ ਗਾਉਣਾ, ਰਸਹੀਨਤਾ, ਟੁੱਟਾ-ਫੁੱਟਾ ਪਾਠ, ਅਸਮਾਨ ਝਟਕਾ, ਘਬਰਾਹਟ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੀ ਘਾਟ—ਇਹ (ਆਦਿ) ਗੀਤੀ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 47

आचार्याः सममिच्छंति पदच्छेदं तु पंडिताः । स्त्रियो मधुरमिच्छंति विक्रुष्टमितरे जनाः ॥ ४६ ॥

ਆਚਾਰ੍ਯ ਸਮ ਅਤੇ ਮਾਪਯੁਕਤ ਗਾਇਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪੰਡਿਤ ਪਦ-ਛੇਦ—ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦ-ਵਿਭਾਗ—ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਮਧੁਰ ਸੁਰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉੱਚੇ ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ (ਵਿਕ੍ਰੁਸ਼ਟ) ਪਾਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

Verse 48

पद्मपत्रप्रभः षङ्ज ऋषभः शुकपिंजरः । कनकाभस्तु गांधारो मध्यमः कुंदसन्निभः ॥ ४७ ॥

ਸ਼ਡਜ ਪਦਮ-ਪੱਤਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਰਿਸ਼ਭ ਤੋਤੇ ਦੇ ਪਰਾਂ ਵਰਗਾ ਪਿੰਗਲ ਹੈ। ਗਾਂਧਾਰ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਕੁੰਦ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਧਵਲ ਹੈ।

Verse 49

पंचमस्तु भवेत्कृष्णः पीतकं धैवतं विदुः । निषादः सर्ववर्णः स्यादित्येताः स्वरवर्णताः ॥ ४८ ॥

ਪੰਚਮ ਸੁਰ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਧੈਵਤ ਨੂੰ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਭ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਵਰਣਤਾ ਹੈ।

Verse 50

पंचमो मध्यमः षङ्ज इत्येते ब्राह्मणाः स्मृताः । ऋषभो धैवतश्चापीत्येतौ वै क्षत्रियावुभौ ॥ ४९ ॥

ਪੰਚਮ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਸ਼ਡਜ—ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੁਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਭ ਅਤੇ ਧੈਵਤ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ ਸੁਰ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 51

गांधारश्च निषादश्च वैश्यावर्द्धेन वै स्मृतौ । शूद्रत्वं विधिनार्द्धेन पतितत्वान्न संशयः ॥ ५० ॥

ਗਾਂਧਾਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦ—ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਵੈਸ਼੍ਯ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਧੇ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦਰ ਵੀ; ਅਤੇ ਪਤਿਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

Verse 52

ऋषभो मूर्छितवर्जितो धैवतसहितश्च पंचमो यत्र । निपतति मध्यमरागे स निषादं षाङ्जवं विद्यात् ॥ ५१ ॥

ਮੱਧਮ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਪੰਚਮ ਧੈਵਤ ਦੇ ਨਾਲ ਉਤਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਦੀ ਮੂਰਛਿਤ ਚਾਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਥੇ ਉਸ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਜਵ (ਸ਼ਡਜ-ਆਧਾਰਿਤ) ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 53

यदि पंचमो विरमते गांधारश्चांतरस्वरो भवति । ऋषभो निषादसहितस्तं पंचममीदृशं विद्यात् ॥ ५२ ॥

ਜੇ ਪੰਚਮ ਸੁਰ ਨਾ ਵੱਜੇ, ਤਾਂ ਗਾਂਧਾਰ ਅੰਤਰ-ਸੁਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਨਿਸ਼ਾਦ ਸਮੇਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਚਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 54

गांधारस्याधिपत्येन निषादस्य गतागतैः । धैवतस्य च दौर्बल्यान्मध्यमग्राम उच्यते ॥ ५३ ॥

ਗਾਂਧਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਦੀ ਆਵਾ-ਗਵਨ ਚਾਲ, ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮੱਧਯਮ-ਗ੍ਰਾਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

ईषत्पृष्टो निषादस्तु गांधारश्चाधिको भवेत् । धैवतः कंपितो यत्र स षङ्गयाम ईरितः ॥ ५४ ॥

ਜਿੱਥੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਛੂਹਿਆ ਜਾਵੇ, ਗਾਂਧਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਧੈਵਤ ਕੰਪਿਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਵੇ—ਉਸ ਢੰਗ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੰਗਯਾਮ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 56

अंतरस्वरसंयुक्तः काकलिर्यत्र दृश्यते । तं तु साधारितं विद्यात्पंचमस्थं तु कैशिकम् ॥ ५५ ॥

ਜਿੱਥੇ ਕਾਕਲੀ ਸੁਰ ਅੰਤਰ-ਸੁਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਣਾਈ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਾਧਾਰਿਤ’ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਚਮ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਕੈਸ਼ਿਕ’ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

कैशिकं भावयित्वा तु स्वरैः सर्वैः समंततः । यस्मात्तु मध्यमे न्यासस्तस्मात्कैशिकमध्यमः ॥ ५६ ॥

ਸਾਰੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਕੈਸ਼ਿਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਿਆਸ ਮੱਧਯਮ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ‘ਕੈਸ਼ਿਕ-ਮੱਧਯਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 58

काकलिर्दृश्यते यत्र प्राधान्यं पंचमस्य तु । कश्यपः कैशिकं प्राह मध्यमग्रामसंभवम् ॥ ५७ ॥

ਜਿੱਥੇ ਕਾਕਲੀ ਸੁਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪੰਚਮ ਦਾ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯ ਰਹੇ, ਉੱਥੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਮੱਧ੍ਯਮ-ਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਉਸ ਰਾਗ-ਭੇਦ ਨੂੰ ‘ਕੈਸ਼ਿਕ’ ਆਖਿਆ।

Verse 59

गेति गेयं विदुः प्राज्ञा धेति कारुप्रवादनम् । वेति वाद्यस्य संज्ञेयं गंधर्वस्य प्ररोचनम् ॥ ५८ ॥

ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—‘ਗੇਤੀ’ ਗਾਉਣ ਯੋਗ ਗੇਯ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ; ‘ਧੇਤੀ’ ਕਲਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਪੁੰਨ ਅਦਾਇਗੀ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਵੇਤੀ’ ਵਾਦ੍ਯ-ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸੰਜ्ञਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੰਧਰਵ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਰਮਣੀਕ ਅੰਗ ਹਨ।

Verse 60

सामवेदस्य स्वराणां सङ्गीतशास्त्रस्य स्वरेभ्यः तुलना । सामवेदः । सङ्गीतशास्त्रः । क्रुष्ट * । पञ्चमः । प्रथमः ॥ १ ॥

ਹੁਣ ਸਾਮਵੇਦ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗੀਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ—ਸਾਮਵੇਦ ਦਾ ਜੋ ਸੁਰ ਹੈ, ਸੰਗੀਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਕ੍ਰੁਸ਼ਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਾਮਵੇਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਪੰਚਮ’ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ-ਪੱਧਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪ੍ਰਥਮ’ ਹੈ।

Verse 61

मध्यमः । द्वितीयः ॥ २ ॥

‘ਮੱਧ੍ਯਮ’ ਸੁਰ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ-ਪੱਧਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਵਿਤੀਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਦੂਜਾ ਹੈ।

Verse 62

गान्धारः । तृतीयः ॥ ३ ॥

‘ਗਾਂਧਾਰ’ ਸੁਰ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ-ਪੱਧਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਤ੍ਰਿਤੀਯ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਤੀਜਾ ਹੈ।

Verse 63

ऋषभः । चतुर्थः ॥ ४ ॥

(ਨਾਮ) ਰਿਸ਼ਭ। (ਉਹ) ਚੌਥਾ ਹੈ॥

Verse 64

षड्जः । मन्द्रः ॥ ५ ॥

ਸ਼ਡਜ—ਮੰਦਰ (ਗੰਭੀਰ) ਸੁਰ ਵਿੱਚ॥

Verse 65

धैवतः । अतिस्वार्यः ॥ ६ ॥

ਧੈਵਤ—ਅਤਿਸ੍ਵਾਰ੍ਯ (ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ) ਸੁਰ ਨਾਲ॥

Verse 66

निषादः । यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः । यो द्वितीयः स गांधारस्तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः ॥ ५९ ॥

ਨਿਸ਼ਾਦ: ਸਾਮਗਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਸੁਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੀਣਾ ਦਾ ਮੱਧਯਮ ਸੁਰ ਹੈ। ਜੋ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਾਂਧਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਤੀਜਾ ਰਿਸ਼ਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥

Verse 67

चतुर्थः षङ्ज इत्याहुः पंचमो धैवतो भवेत् । षष्ठो निषादो विज्ञेयः सप्तमः पंचमः स्मृतः ॥ ६० ॥

ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੌਥਾ ਸੁਰ ਸ਼ਡਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪੰਜਵਾਂ ਧੈਵਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ ਨਿਸ਼ਾਦ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਪੰਚਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥

Verse 68

षङ्जं मयूरो वदति गावो रंभंति चर्षभम् । अजाविके तु गांधारं क्रौंचो वदति मध्यमम् ॥ ६१ ॥

ਮੋਰ ਸ਼ਡਜ ਸੁਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਰਿਸ਼ਭ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਰੰਭਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਕਰੀ ਤੇ ਭੇਡ ਵਿੱਚ ਗਾਂਧਾਰ ਸੁਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਮੱਧਮ ਸੁਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ।