Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਸਨੰਦਨ ਜੀ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਵਜੋਂ ਵੰਡ ਕੇ, ਮਾਤਰਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਭੇਦ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮ, ਯ, ਰ, ਸ, ਤ, ਜ, ਭ, ਨ—ਗਣ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਲਘੂ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੰਯੁਕਤ ਵਿਅੰਜਨ, ਵਿਸਰਗ ਅਤੇ ਅਨੁਸਵਾਰ ਨਾਲ ਅੱਖਰ ਦਾ ਭਾਰ (ਗੁਰੂਤਾ) ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਦ ਅਤੇ ਯਤੀ (ਵਿਰਾਮ) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਪਾਦ-ਸਮਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮ, ਅਰਧਸਮ ਅਤੇ ਵਿਸਮ ਵ੍ਰਿੱਤਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। 1 ਤੋਂ 26 ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਪਾਦ-ਗਿਣਤੀ, ਦੰਡਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਤੋਂ ਅਤਿਜਗਤੀ ਤੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੈਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਰ, ਨਸ਼ਟਾਂਕ-ਉੱਧਾਰ, ਉੱਦਿਸ਼ਟ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸੰਖਿਆ/ਅਧਵਨ ਗਿਣਤੀ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਨਾਮ-ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੱਸਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सनन्दन उवाच । वैदिकं लौकिकं चापि छन्दो द्विविधमुच्यते । मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः ॥ १ ॥
ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਛੰਦ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ। ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਰਣ ਦੇ ਭੇਦ ਨਾਲ ਫਿਰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
मयौ रसौ तजौ भनौ गुरुर्लघुरपिद्विज । कारणं छंदसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ! ‘ਮ’ ਤੇ ‘ਯ’, ‘ਰ’ ਤੇ ‘ਸ’, ‘ਤ’ ਤੇ ‘ਜ’, ਅਤੇ ‘ਭ’ ਤੇ ‘ਨ’—ਅਤੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਤੇ ‘ਲਘੂ’ ਵੀ—ਛੰਦ ਦੇ ਕਾਰਣ (ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ) ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
Verse 3
सर्वगो मगणः प्रोक्तो मुखलो यगणः स्मृतः । मध्यलो रगणश्वैव प्रांत्यगः सगणो मतः ॥ ३ ॥
‘ਮ’-ਗਣ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਯ’-ਗਣ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਰ’-ਗਣ ਮੱਧ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ‘ਸ’-ਗਣ ਪਾਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 4
तगणोंऽतलघुः ख्यातो मध्यगो जो भआदिगः । त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने ॥ ४ ॥
‘ਤ’-ਗਣ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ‘ਜ’-ਗਣ ਵਿਚਕਾਰ ਲਘੂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ‘ਭ’ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ‘ਨ’-ਗਣ ਤਿੰਨੇ ਲਘੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮੁਨੀ! ਇਹੀ ਵਰਣ-ਗਣਾਂ ਦੇ ਤ੍ਰਿਕ ਹਨ।
Verse 5
चतुर्लास्तु गणाः पञ्च प्रोक्ता आर्यादिसंमताः । संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः ॥ ५ ॥
ਆਰਿਆ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਚਤੁਰਲਾ-ਪੱਧਤੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗਣ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸੰਯੋਗ, ਵਿਸਰਗ, ਅਨੁਸਵਾਰ—ਇਹ ਲਘੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ (ਲਘੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 6
लघोर्दीर्घत्वमाख्याति दीर्घो गो लो लघुर्मतः । पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते ॥ ६ ॥
‘ਗੋ’ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਲਘੂ ਨੂੰ ਦੀਰਘ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਲੋ’ ਨਾਲ ਦੀਰਘ ਵੀ ਲਘੂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੰਦ ਦੀ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ‘ਪਾਦ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਟੁੱਟ/ਵਿਰਾਮ ਨੂੰ ‘ਯਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं चापि नारद । तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते ॥ ७ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਛੰਦ (ਵ੍ਰਿੱਤ) ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਸਮ, ਅਰਧਸਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਮ। ਜਿੱਥੇ ਚਾਰੇ ਪਾਦਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ, ਉਹ ‘ਸਮ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 8
आदित्रिके द्विचतुर्थे सममर्द्धसमं ततम् । लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत् ॥ ८ ॥
ਜਿਸ ਪਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਪਾਦ ਸਮ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਤੇ ਚੌਥਾ ਪਾਦ ਅਰਧਸਮ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਦਾਂ ਦੇ ਛੰਦ-ਲੱਛਣ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ—ਉਹ ਵ੍ਰਿੱਤ ‘ਵਿਸ਼ਮ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 9
एकाक्षरात्समारभ्य वर्णैकैकस्य वृद्धितः । षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥
ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵਰਣ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਛੱਬੀ ਅੱਖਰਾਂ ਤੱਕ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪਾਦ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 10
तत्परं चंडवृष्ट्यादिदंडकाः परिकल्पिताः । त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः श्रृणु संज्ञा यथोत्तरम् ॥ १० ॥
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਡਵ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦੰਡਕ-ਛੰਦ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਛੇ ਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਗਾਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣੋ।
Verse 11
उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पंक्तिरेव च ॥ ११ ॥
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਉਕਤਾਤ੍ਯੁਕਤਾ, ਮੱਧਿਆ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ੍ਯਾ, ਸੁਪੂਰਵਿਕਾ; ਅਤੇ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਉਸ਼੍ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਅਤੇ ਪੰਕਤੀ ਵੀ।
Verse 12
त्रिष्टुप्च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ १२ ॥
ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਅਤੇ ਜਗਤੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿਜਗਤੀ—ਇਹ ਛੰਦ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ਼ੱਕਰੀ, ਸਾਤਿਪੂਰਵਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸ਼ਟੀ ਤੇ ਅਤਿਆਸ਼ਟੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 13
धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥ १३ ॥
ਧ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਧ੍ਰਿਤੀ; ਕ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਆਕ੍ਰਿਤੀ; ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ, ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤਿਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਉਤਕ੍ਰਿਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 14
इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः ॥ १४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਤੋਂ, ਭੇਦਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਵਗੁਰੂ ਪਾਦ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਥਾਂ (ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ) ਇੱਕ ਲਘੁ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ १५ ॥
ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਅੱਗੇ, ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਤਦ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਸਭ ਕੁਝ ‘ਸਰਵਲਘੁ’ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 16
नष्टांकार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादंगान्संमोल्य लस्थितान् ॥ १६ ॥
ਨਸ਼ਟਾਂਕ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਕਰਨ ਤੇ ਜੇ ਨਤੀਜਾ ਸਮ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਲ’ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ‘ਵਿਪਮ’ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਧੇ ਕਦਮ ਸਮੇਤ ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ‘ਉੱਦਿਸ਼ਟ’ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਗੁਣਾ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ‘ਲ’-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 17
कृत्वा सेकान्वदैत्संख्यामिति प्राहुः पुराविदः । वर्णान्सेकान्वृत्तभवानुत्तराधरतः स्थितान् ॥ १७ ॥
ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—‘ਸੇਕ’ ਬਣਾਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸੋ। ਇਹ ਵਰਣ-ਸੇਕ ਉੱਚ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਤੱਕ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ॥੧੭॥
Verse 18
एकादिक्रमतश्चैकानुपर्य्युपरि विन्यसेत् । उपांत्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः ॥ १८ ॥
ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਉੱਪਰ ਰੱਖੇ। ਫਿਰ ਉਪਾਂਤ੍ਯ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੋਂ ਕਦਮ-ਕਦਮ ‘ਇੱਕ-ਇੱਕ’ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ॥੧੮॥
Verse 19
उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकद्व्यादिलगक्रिया । लगक्रियांकसंदोहे भवेत्संख्याविमिश्रिते ॥ १९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ (ਦੀਰਘ) ਇਕਾਈ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵਧ ਕੇ, ਇੱਕ, ਦੋ ਆਦਿ ਅਨੁਸਾਰ ਲਘੂ-ਕ੍ਰਿਆ ਲਾਗੂ ਕਰੇ। ਲਘੂ-ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਬਣੇ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਜਦ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਰਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ (ਮਿਸ਼੍ਰ) ਸੰਖਿਆ ਬਣਦੀ ਹੈ॥੧੯॥
Verse 20
उद्दिष्टांकसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् । संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ २० ॥
ਦੱਸੇ ਗਏ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਜੋੜ—ਜਾਂ ਉਸ ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧਾ ਕੇ—ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਅਧਵਨ’ ਉਹੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਦੋਗੁਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਘੱਟ ਹੋਵੇ॥੨੦॥
Verse 21
इत्येतत्किंचिदाख्यातं लक्षणं छंदसां नुने । प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानांस्त्यं प्रगाहते ॥ २१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਹੁਣ ਵੇਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ। ਅਗੇ, ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਗਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ॥੨੧॥
Frequently Asked Questions
They denote standard varṇa-gaṇas—three-syllable groupings used to encode guru/laghu patterns—allowing metres to be described, compared, and generated systematically in chandas-śāstra.
Sama has identical metrical characteristics across all four pādas; ardhasama has partial equivalence (typically pairing patterns across pādas); viṣama applies when pāda-patterns differ in a defined uneven arrangement, i.e., the metrical marks are not uniform across the four quarters.
Prastāra enumerates all possible guru/laghu permutations for a given length, while naṣṭāṅka procedures recover a specific pattern or index (“lost figure”) from the enumeration—together enabling a computational approach to metrical classification.