Śuka’s Yoga-ascent, the Echo of ‘Bhoḥ’, and the Vaikuṇṭha Vision
ਸੂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜਿਗਿਆਸੂ ਨਾਰਦ ਸ਼ੁਕ-ਸਮਾਨ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਮੋਖਸ਼-ਪਰਾਇਣ ਮੁਕਤ ਭਗਤ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ? ਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੁਕ ਕ੍ਰਮ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਚਲ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯੋਗਬਲ ਨਾਲ ਊਰਧਵ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੱਤਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਵਿਆਸ ‘ਸ਼ੁਕ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਕ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ‘ਭੋਹ’ ਇਕ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਗੂੰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਜਸ-ਤਮਸ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਤ੍ਵ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਨਿਰਗੁਣ ਅਵਸਥਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪ ਅਤੇ ਵੈਕੁੰਠ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ-ਵਿਊਹ-ਸੰਯੁਕਤ ਸਤੋਤ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ, ਦੁਰਲਭ ਭਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਆਸ ਦੀ ਭਾਗਵਤ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਕੀਰਤਨ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतच्छ्रृत्वा तु वचनं नारदो भगवानृषिः । पुनः पप्रच्छ तं विप्र शुकाभिपतनं मुनिम् ॥ १ ॥
ਸੂਤ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਨੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ੁਕ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं त्वयाऽतिकरुणात्मना । यच्छ्रृत्वा मानसं मेऽद्य शांतिमग्र्यामुपागतम् ॥ २ ॥
ਨਾਰਦ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੁਸੀਂ ਅਤਿ ਕਰੁਣਾਮਈ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਰਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 3
पुनश्च मोक्षशास्त्रं मे त्वमादिश महामुने । नहि सम्पूर्णतामेति तृष्णा कृष्णगुणार्णवे ॥ ३ ॥
ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ! ਮੈਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ; ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਗੁਣ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
Verse 4
ये तु संसारनिर्मुक्ता मोक्ष शास्त्रपरायणाः । कुत्र ते निवसंतीह संशयो मे महानयम् ॥ ४ ॥
ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੋਖਸ਼-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ।
Verse 5
तं छिन्धि सुमहाभागत्वत्तो नान्यो विदांवरः । सनं. उ । धारयामास चात्मानं यथाशास्त्रं महामुनिः ॥ ५ ॥
ਹੇ ਸੁਮਹਾਭਾਗ! ਮੇਰਾ ਉਹ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਦਿਓ; ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧਾਰਿਆ ਤੇ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ।
Verse 6
पादात्प्रभृति गात्रेषु क्रमेण क्रमयोगवित् । ततः स प्राङ्मुखो विद्वानादित्येन विरोचिते ॥ ६ ॥
ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਕ੍ਰਮਯੋਗ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਸਾਧਕ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਵਿਨਿਆਸ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਧਕ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ।
Verse 7
पाणिपादं समाधाय विनीतवदुपाविशत् । न तत्र पक्षिसंघातो न शब्दो न च दर्शनम् ॥ ७ ॥
ਹੱਥ ਪੈਰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।
Verse 8
यत्र वैयासकिर्द्धाम्नि योक्तुं समुपचक्रमे । स ददर्श तदात्मानं सर्वसंगविनिःसृतः ॥ ८ ॥
ਜਿੱਥੇ ਵੈਯਾਸਕੀ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨ ਲੱਗਾ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਆਤਮ-ਸਰੂਪ ਵੇਖਿਆ—ਸਭ ਸੰਗ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਲ ਕੇ।
Verse 9
प्रजहास ततो हासं शुकः सम्प्रेक्ष्य भास्करम् । स पुनर्योगमास्थाय मोक्षमार्गोपलब्धये ॥ ९ ॥
ਤਦ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਭਾਸਕਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਚੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਯੋਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 10
महायोगीश्वरो भूत्वा सोऽत्यक्रामद्विहायसम् । अंतरीक्षचरः श्रीमान्व्यासपुत्रः सुनिश्चितः ॥ १० ॥
ਮਹਾ ਯੋਗੀਸ਼ਵਰ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਿਆਸਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 11
तमुंद्यंतं द्विजश्रेष्टं वैनतेयसमद्युतिम् । ददृशुः सर्वभूतानि मनोमारुतरंहसम् ॥ ११ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਠਦੇ ਹੋਏ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਵੈਨਤੇਯ (ਗਰੁੜ) ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਮਨ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਰਗਾ ਅਤਿ ਸ਼ੀਘਰ।
Verse 12
यथाशक्ति यथान्यायं पूजयांचक्रिरे तथा । पुष्प वर्षैश्च दिव्यैस्तमवचक्रुर्दिवौकसः ॥ १२ ॥
ਫਿਰ ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਸੁਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ।
Verse 13
तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे गंधर्वाप्सरसां गणाः । ऋषयश्चैव संसिद्धाः कोऽयं सिद्धिमुपागतः ॥ १३ ॥
ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਣ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ; ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਬੋਲੇ—“ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਐਸੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ?”
Verse 14
ततोऽसौ स्वाह्रयं तेभ्यः कथयामास नारद । उवाच च महातेजास्तानृषीन्संप्रहर्षितः ॥ १४ ॥
ਤਦ ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂਤ ਸੁਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮੁਨੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
Verse 15
पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै । तस्मै प्रतिवचोदेयं भवद्भिस्तु समाहितैः ॥ १५ ॥
ਜੇ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ‘ਹੇ ਸ਼ੁਕ!’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਧਿਆਨ-ਸਹਿਤ ਉਸਨੂੰ ਯੋਗ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ।
Verse 16
बाढमुक्तस्ततस्तैस्तु लोकान्हित्वा चतुर्विधान् । तमो ह्यष्टविधं त्यक्त्वा जहौ पञ्चविधं रजः ॥ १६ ॥
ਉਹ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ; ਅੱਠ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤਮ (ਅੰਧਕਾਰ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਜ (ਉਥਲ-ਪੁਥਲ) ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
ततः सत्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत् । ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिंगपूजिते ॥ १७ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਨੇ ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ; ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ। ਤਦੋਂ ਉਹ ਉਸ ਨਿੱਤ, ਨਿਰਗੁਣ ਪਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਜੋ ਲਿੰਗ-ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
ततः स श्रृङ्गेऽप्रतिमे हिमवन्मेरुसन्निभे । संश्लिष्टे श्वेतपीते च रुक्मरूप्यमये शुभे ॥ १८ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਹਿਮਵਾਨ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਵਰਗੇ ਅਤੁਲ ਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਸ਼ੁਭ, ਘਣਾ ਤੇ ਸੁਸੰਯੁਕਤ, ਸਫੈਦ-ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 19
शतयोजनविस्तारे तिर्यागूर्द्ध्च नारद । सोऽविशंकेन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकः ॥ १९ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਵਿੱਚ—ਪਾਸੇ ਵੀ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੀ—ਉਹ ਤੋਤਾ ਨਿਸ਼ੰਕ ਮਨ ਨਾਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ (ਉੱਡ) ਪਿਆ।
Verse 20
ते श्रृङ्गेऽत्यंतसंश्लिष्टे सहसैव द्विधाकृते । अदृश्येतां द्विजश्रेष्ट तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २० ॥
ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਦੋ ਸਿੰਗ ਅਚਾਨਕ ਦੋ ਭਾਗ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਜ਼ਰੋਂ ਓਝਲ ਹੋ ਗਏ; ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਦਭੁਤ ਸੀ।
Verse 21
ततः पर्वतश्रृंगाभ्यां सहसैव विनिःसृतः । न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः ॥ २१ ॥
ਤਦ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਦੋ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਰੋਕ ਸਕਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤ ਕਰ ਸਕਿਆ।
Verse 22
ततो मंदाकिनीं दिव्या मुपरिष्टादभिव्रजन् । शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननम् ॥ २२ ॥
ਫਿਰ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲਾ ਇਕ ਵਨ-ਉਪਵਨ ਵੇਖਿਆ।
Verse 23
तस्यां क्रीडासु निरताः स्नांति चैवाप्सरोगणाः । निराकारं तु साकाराददृशुस्तं विवाससः ॥ २३ ॥
ਉੱਥੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ, ਨਿਰਵਸਤ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਉਸ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 24
तं प्रक्रमंतमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः । उत्तमां गतिमास्थाय पृष्टतोऽनुससार ह ॥ २४ ॥
ਉਸ ਦੇ ਚੱਲ ਪੈਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਾਣ ਕੇ ਪਿਤਾ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ; ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।
Verse 25
शुकस्तु मारुतादूर्द्ध्वं गतिं कृत्वां तरिक्षगाम् । दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतोऽभवत्तदा ॥ २५ ॥
ਪਰ ਸ਼ੁਕ ਹਵਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਤੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਆਪਣਾ ਅਲੌਕਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਖਾ ਗਿਆ; ਤਦ ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 26
अथ योगगतिं व्यासः समास्थाय महातपाः । निमेषांतरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ ॥ २६ ॥
ਤਦ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਵਿਆਸ ਯੋਗ-ਗਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਨਿਮੇਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਕ ਉਤਰੇ ਸਨ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
Verse 27
स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं गतं शुकम् । शशंसुर्मुनयः सिद्धा गतिं तस्मै सुतस्य ताम् ॥ २७ ॥
ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗ ਕਰਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਗਮਨ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਧ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸੀ।
Verse 28
ततः शुकेतिशब्देन दीर्घेण क्रंदितं तदाः । स्वयं पित्रा स्वरेणोञ्चैस्त्रींल्लोकाननुनाद्य वै ॥ २८ ॥
ਫਿਰ ‘ਸ਼ੁਕੇਤੀ!’ ਦੀ ਲੰਮੀ ਪੁਕਾਰ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਗੂੰਜ ਉਠੇ।
Verse 29
शुकः सर्वगतिर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः । प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोः शब्देनानुनादयन् ॥ २९ ॥
ਸ਼ੁਕ ਸਰਬ-ਗਤੀ ਹੋ ਕੇ, ਸਰਬ-ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ‘ਭੋঃ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।
Verse 30
तत एकाक्षरं नादं भोरित्येवमुदीरयन् । प्रत्याहरज्जगत्सर्वमुञ्चैः स्थावरजंगमम् ॥ ३० ॥
ਫਿਰ ‘ਭੋ’ ਦੇ ਇਕ ਅੱਖਰੀ ਨਾਦ ਨੂੰ ਉਚਾਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਅਚਲ-ਚਲ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ।
Verse 31
ततः प्रभृति वाऽद्यापि शब्दानुञ्चारितान्पृथक् । गिरिगह्वरपृष्टेषु व्याजहार शुकं प्रति ॥ ३१ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਚਾਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਖੱਡਾਂ ਦੀਆਂ ਚੱਟਾਨੀ ਸਤ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨੀ ਬਣ ਕੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 32
अंतर्हितप्रभावं तं दर्शयित्वा शुकस्तदा । गुणान्संत्यज्य सत्त्वादीन्पदमध्यगमत्परम् ॥ ३२ ॥
ਤਦ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਉਹ ਗੁਪਤ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ, ਸਤ੍ਤਵ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 33
महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसः । सोऽनुनीतो भगवता व्यासो रुद्रेण नारद ॥ ३३ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਆਪਣੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸਮਝਾ ਕੇ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ।
Verse 34
किमु त्वं ताम्यसि मुने पुत्रं प्रति समाकुलः । पश्यसि विप्र नायांतं ब्रह्यभूतं निजांतिरे ॥ ३४ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਹੀ ਕੋਲ ਹੈ?
Verse 35
इत्येवमनुनीतोऽसौ व्यासः पुनरुप्राव्रजत् । श्वाश्रमं स शुको ब्रह्मभूतो लोकांश्चचार ह ॥ ३५ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਿਆਸ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭੈ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਚਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 36
तत कालांतरे ब्रह्मन्व्यासः सत्यवतीसुतः । नरनारायणौ द्रष्टुं ययौ बदरिकाश्रमम् ॥ ३६ ॥
ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਤ੍ਯਵਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਗਿਆ।
Verse 37
तत्र दृष्ट्वा तु तौ देवौ तप्यमानो महत्तपः । स्वयं च तत्र तपसि स्थितः शुकमनुस्मरन् ॥ ३७ ॥
ਉੱਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਆਪ ਵੀ ਉਸ ਤਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸ਼ੁਕ ਦਾ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 38
यावत्तत्र स्थितो व्यासः शुकः परमयोगवित् । श्वेतद्वीपं गतस्तात यत्र त्वमगमः पुरा ॥ ३८ ॥
ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਆਸ ਉੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਪਰਮ ਯੋਗ-ਵਿਦ ਸ਼ੁਕ, ਹੇ ਤਾਤ, ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਨੂੰ ਗਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 39
तत्र दृष्टप्रभावस्तु श्रीमान्नारायणः प्रभुः । दृष्टः श्रुतिविमृग्यो हि देवदेवो जनार्दनः ॥ ३९ ॥
ਉੱਥੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਦੇਵ ਜਨਾਰਦਨ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਖੋਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਭਗਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
स्तुतश्च शुकदेवेन प्रसन्नः प्राह नारद । श्रीभगवानुवाच । त्वया दृष्टोऽस्मि योगीन्द्र सर्वदेवरहःस्थितः ॥ ४० ॥
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੇ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਯੋਗੀੰਦਰ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗੁਪਤ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 41
सनत्कुमारादिष्टेन सिद्धो योगेन वाडव । त्वं सदागतिमार्गस्थो लोकान्पश्य यथेच्छया ॥ ४१ ॥
ਹੇ ਵਾਡਵ! ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਯੋਗ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਸਦਾ-ਸੁਗਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ।
Verse 42
इत्युक्तो वासुदेवेन तं नत्वारणिसंभवः । वैकुंठं प्रययौ विप्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥
ਵਾਸੁਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ ਅਰਣੀ-ਸੰਭਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਿਤ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 43
वैमानिकैः सुरैर्जुष्टं विरजापरिचेष्टितम् । यं भांतमनुभांत्येते लोकाः सर्वेऽपि नारद ॥ ४३ ॥
ਹੇ ਨਾਰਦ! ਉਹ ਧਾਮ ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਰਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਤੋਂ ਅਸਪਰਸ਼ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਮਕ ਉਠਦੇ ਹਨ।
Verse 44
यत्र विदुमसोपानाः स्वर्णरत्नविचित्रिताः । वाप्य उत्पलंसंछन्नाः सुरस्त्रीक्रीडनाकुलाः ॥ ४४ ॥
ਉੱਥੇ ਵਿਦੁਮ ਮਣੀ ਦੀਆਂ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਜੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਉਤਪਲ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ-ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਰਮੀਆਂ ਹਨ।
Verse 45
दिव्यैर्हंसकुलैर्घुष्टाः स्वच्छांबुनिभृताः सदा । तत्र द्वाःस्थैश्चतुर्हस्तेनार्नाभरणभूषितैः ॥ ४५ ॥
ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਦਿਵ੍ਯ ਹੰਸ-ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਕਲਰਵ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸੁੱਚੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਚਾਰ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਨਾਨਾ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਖੜੇ ਹਨ।
Verse 46
विष्वक्सेनानुगैः सिद्धैः कुमुदाद्यैरवा रितः । प्रविश्याभ्यांतरं तत्र देवदेवं चतुर्भुजम् ॥ ४६ ॥
ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਸਿੱਧ—ਕੁਮੁਦ ਆਦਿ—ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਾ ਪਾ ਸਕੇ; ਉਹ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਚਤੁਰਭੁਜ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
शांतं प्रसन्नवदनं पीतकौशेयवाससम् । शंखचक्रगदापद्मैर्मूर्तिमद्भिरुपासितम् ॥ ४७ ॥
ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਵਾਲਾ, ਪੀਲੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ-ਪਦਮ ਧਾਰਣ ਕਰਕੇ ਸਾਕਾਰ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਪਾਸਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
Verse 48
वक्षस्थलस्थया लक्ष्म्या कौस्तुभेन विराजितम् । कटीसूत्रब्रह्मसूत्रकटकांगदभूषितम् ॥ ४८ ॥
ਉਸ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਸੀ; ਕਟੀਸੂਤਰ, ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ, ਕੰਗਣ ਅਤੇ ਬਾਜੂਬੰਦ ਆਦਿ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ।
Verse 49
भ्राजत्किरीटवलयं मणिनूपुरशोभितम् । ददर्श सिद्धनि करैः सेव्यमानमहर्निशम् ॥ ४९ ॥
ਚਮਕਦਾਰ ਕਿਰਿਟ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਮਣੀ ਨੂਪੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ; ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਟੁੱਟ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 50
तं दृष्ट्वा भक्तिभावेन तुष्टाव मधुसूदनम् । शुक उवाच । नमस्ते वासुदेवाय सर्वलोकैकसाक्षिणे ॥ ५० ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕਮਾਤ੍ਰ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 51
जगद्बीजस्वरूपाय पूर्णाय निभृतात्मने । हरये वासुकिस्थाय श्वेतद्वीपनिवासिने ॥ ५१ ॥
ਜਗਤ ਦੇ ਬੀਜ-ਸਰੂਪ, ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਸ਼ਾਂਤ ਸਵਰੂਪ; ਵਾਸੁਕੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਨਿਵਾਸੀ ਸ਼੍ਰੀਹਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 52
हंसाय मत्स्यरूपाय वाराहतनुधारिणे । नृसिंहाय ध्रुवेज्याय सांख्ययोगेश्वराय च ॥ ५२ ॥
ਹੰਸ ਅਵਤਾਰ, ਮਤਸ੍ਯ ਰੂਪ, ਵਰਾਹ-ਤਨੁ ਧਾਰਨ ਵਾਲੇ; ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ, ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਆਰਾਧ੍ਯ; ਅਤੇ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਯੋਗ ਦੇ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 53
चतुःसनाय कूर्माय पृथवे स्वसुरवात्मने । नाभेयाय जगद्धात्रे विधात्रेंऽतकारय च ॥ ५३ ॥
ਚਤੁಃਸਨ (ਚਾਰ ਕੁਮਾਰ), ਕੂਰਮ ਅਵਤਾਰ, ਪૃਥੁ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਰ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ; ਨਾਭੇਯ; ਜਗਤ ਦੇ ਧਾਤਾ, ਵਿਧਾਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 54
भार्गवेंद्राय रामाय राघवाय पराय च । कृष्णाय वेदकर्त्रे च बुद्धकल्किस्वरूपिणे ॥ ५४ ॥
ਭਾਰਗਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ, ਰਾਮ, ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਵੇਦ-ਕਰਤਾ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਤੇ ਕਲ्कि-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 55
चतुर्व्युहाय वेद्याय ध्येयाय परमात्मने । नरनारायणाख्याय शिषिविष्टाय विष्णवे ॥ ५५ ॥
ਚਤੁਰਵ੍ਯੂਹ ਤੱਤ੍ਵ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਣਯੋਗ, ਵੇਦ੍ਯ ਅਤੇ ਧ੍ਯੇਯ ਪਰਮਾਤਮਾ; ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 56
ऋतधाम्ने विधाम्ने च सुपर्णाय स्वरोचिषे । ऋभवे सुव्रताख्याय सुधाम्ने चाजिताय च ॥ ५६ ॥
ਸੱਚ-ਧਾਮ ਵਾਲੇ ਵਿਧਾਤਾ ਨੂੰ; ਸੁਪਰਨ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ; ਸੁਵ੍ਰਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਨ ਨੂੰ; ਸੁਧਾ-ਧਾਮ ਰੂਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਆਨੰਦਮਯ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਅਜੇਯ ਅਜਿਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 57
विश्वरूपाय विश्वाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे । यज्ञाय यज्ञभोक्ते च स्थविष्ठायाणवेऽर्थिने ॥ ५७ ॥
ਵਿਸ਼ਵ-ਰੂਪ, ਆਪ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਥਿਤੀ-ਪ੍ਰਲੈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਯਜ्ञ ਹੈ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਵੀ; ਜੋ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਤਿ ਸੁਖਮ, ਸਭ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਅਰਥ-ਸਰੂਪ ਹੈ।
Verse 58
आदित्यसोमनेत्राय सहओजोबलाय च । ईज्याय साक्षिणेऽजायबहुशीर्षांघ्रिबाहवे ॥ ५८ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇਤਰ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਹਸ, ਓਜ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਪੂਜਣਯੋਗ ਸਾਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਜਨਮਾ, ਬਹੁਤ ਸਿਰਾਂ, ਪੈਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 59
श्रीशाय श्रीनिवासाय भक्तवश्याय शार्ङ्गिणे । अष्टप्रकृत्यधीशाय ब्रह्मणेऽनंतसक्तये ॥ ५९ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ ਨੂੰ, ਸ਼੍ਰੀਨਿਵਾਸ ਨੂੰ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 60
बृहदारण्यवेद्याय हृषीकेशाय वेधसे । पुंडरीकनिभाक्षाय क्षेत्रज्ञाय विभासिने ॥ ६० ॥
ਬ੍ਰਿਹਦਾਰਣ੍ਯਕ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ, ਵੇਧਸ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਖੇਤਰਜ੍ਞ—ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਭਾਸੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 61
गोविंदाय जगत्कर्त्रे जगन्नाथाय योगिने । सत्याय सत्यसंधाय वैकुंठायाच्युताय च ॥ ६१ ॥
ਜਗਤ ਦੇ ਕਰਤਾ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ, ਜਗੰਨਾਥ ਪਰਮ ਯੋਗੀ ਨੂੰ, ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਤ੍ਯ-ਸੰਕਲਪ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਵੈਕੁੰਠ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 62
अधोक्षजाय धर्माय वामनाय त्रिधातवे । घृतार्चिषे विष्णवे तेऽनंताय कपिलायय च ॥ ६२ ॥
ਅਧੋක්ෂਜ, ਧਰਮ-ਸਰੂਪ, ਵਾਮਨ, ਤ੍ਰਿਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ; ਘਿਉ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ; ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਕਪਿਲ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 63
विरिंचये त्रिककुदे ऋग्यजुःसामरूपिणे । एकश्रृंगाय च शुचिश्रवसे शास्त्रयोनये ॥ ६३ ॥
ਵਿਰਿੰਚ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਸਰੂਪ, ਤ੍ਰਿਕਕੁਦ, ਰਿਗ-ਯਜੁਹ-ਸਾਮ ਰੂਪ; ਏਕਸ਼੍ਰਿੰਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਆਦਿ-ਸਰੋਤ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 64
वृषाकपय ऋद्धाय प्रभवे विश्वकर्मणे । भूर्भुवुःस्वःस्वरूपाय दैत्यघ्ने निर्गुणाय च ॥ ६४ ॥
ਵ੍ਰਿਸ਼ਾਕਪੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ-ਸਰੂਪ; ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ; ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਭੂਰ-ਭੁਵਹ-ਸ੍ਵਹ ਹੈ; ਦੈਤ੍ਯ-ਘਨ ਅਤੇ ਨਿਰਗੁਣ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Verse 65
निरंजनाय नित्याय ह्यव्ययायाक्षराय च । नमस्ते पाहि मामीश शरणागतवत्सल ॥ ६५ ॥
ਨਿਰੰਜਨ, ਨਿਤ੍ਯ, ਅਵ੍ਯਯ ਅਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਰ—ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਹੇ ਈਸ਼, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਹੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਵਤਸਲ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 66
इति स्तुतः स भगवाञ्च्छंखचक्रगदाधरः । आरणेयमुवाचेदं भृशं प्रणतवत्सलः ॥ ६६ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੰਖ-ਚੱਕਰ-ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ, ਸ਼ਰਨਾਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤਿ ਵਤਸਲ ਹੋ ਕੇ, ਆਰਣੇਯ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 67
श्रीभगवानुवाच । व्यासपुत्र महाभाग प्रीतोऽस्मि तव सुव्रत । विद्यामाप्नुहि भक्तिं च ज्ञानी त्वं मम रूपधृक् ॥ ६७ ॥
ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਿਆਸ-ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਭਾਗ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ! ਮੈਂ ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ; ਤੂੰ ਗਿਆਨੀ ਹੈਂ, ਮੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈਂ।
Verse 68
यद्रूपं मम दृष्टं प्राक् श्वेतद्वीपे त्वया द्विज । सोऽहमेवावतारार्थं स्थितो विश्वंभरात्मकः ॥ ६८ ॥
ਹੇ ਦਵਿਜ! ਸ਼ਵੇਤਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰਾ ਜੋ ਰੂਪ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ; ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵੰਭਰ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਾਂ।
Verse 69
सिद्धोऽसि त्वं महाभाग मोक्षधर्मानुनुचिंतया । वरलोकान्यथा वायुर्यथा रवं सविता तथा ॥ ६९ ॥
ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਫੈਲਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਉੱਤਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 70
नित्यमुक्तस्वरूपस्त्वं पूज्यमानः सुरैर्नरैः । भक्तिर्हि दुर्लभा लोके मयि सर्वपरायणे ॥ ७० ॥
ਤੂੰ ਨਿਤ੍ਯ-ਮੁਕਤ ਸਰੂਪ ਹੈਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।
Verse 71
तां लब्ध्वा नापरं किंचिल्लब्धव्यमवशिष्यते । आकल्पांतः तपः संस्थौ नरनारायणावृषी ॥ ७१ ॥
ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਰ-ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਕਲਪਾਂਤ ਤੱਕ ਉਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 72
तयोर्निदेशतो व्यासो जनक स्तव सुव्रतः । कर्ता भागवतं शास्त्रं तदधीष्व भुवं व्रज ॥ ७२ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੀ ਜਨਕ, ਤੇਰੇ ਸਤਵ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਵਿਆਸ ਭਾਗਵਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਕਰਤਾ ਬਣਿਆ। ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ।
Verse 73
स तप्यति तपस्त्वद्य पर्वते गंधमादने । त्वद्वियोगेन खिन्नात्मा तं प्रसादय मत्प्रियम् ॥ ७३ ॥
ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਗੰਧਮਾਦਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਿਯ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ।
Verse 74
एवमुक्तः शुको विप्र नमस्कृत्य चतुर्भुजम् । यथागतं निवृत्तोऽसौ पितुरंतिकमागमत् ॥ ७४ ॥
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਆਇਆ ਸੀ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੁੜ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 75
अथ तं स्वंतिके दृष्ट्वा पाराशर्य्यः प्रतापवान् । पुत्रं प्राप्य प्रहृष्टात्मा तपसो निववर्त ह ॥ ७५ ॥
ਫਿਰ ਪ੍ਰਤਾਪਵਾਨ ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਵੇਖਿਆ; ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਵਿਰਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 76
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । आरणेयसमायुक्तः स्वाश्रमं समुपागमत् ॥ ७६ ॥
ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਰਣੇਯ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਇਆ।
Verse 77
नारायणनियोगात्तु त्वन्मुखेन मुनीश्वर । चकार संहितां दिव्यां नानाख्यानसमन्विताम् ॥ ७७ ॥
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਕ ਦਿਵ੍ਯ ਸੰਹਿਤਾ ਰਚੀ।
Verse 78
वेदतुल्यां भागवतीं हरिभक्तिविवर्द्धिनीम् । निवृत्तिनिरतं पुत्रं शुकमध्यापयञ्च ताम् ॥ ७८ ॥
ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ-ਤੁਲ੍ਯ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਉਸ ਭਾਗਵਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ, ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਰਤ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।
Verse 79
आत्मारामोऽपि भगवान्पाराशर्यात्मजः शुकः । अधीतवान्संहितां वै नित्यं विष्णुजनप्रियाम् ॥ ७९ ॥
ਆਤਮਾਰਾਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਪਾਰਾਸ਼ਰ੍ਯ (ਵਿਆਸ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੁਕ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਉਸ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਨਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 80
एवमेते समाख्याता मोक्षधर्मास्तवानध । पठतां श्रृण्वतां चापि हरिभक्तिविवर्द्धनाः ॥ ८० ॥
ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸੇ ਗਏ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਵੀ ਹਰਿ-ਭਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
It dramatizes Śuka’s all-pervasive realization: he answers while ‘facing in every direction’ as the Self of all, and the continuing echo in caves functions as a narrative sign of siddhi and non-local identity—liberation expressed as cosmic resonance rather than bodily location.
By presenting liberation as guṇa-transcendence and all-pervading selfhood rather than a single terrestrial residence, while also affirming higher divine realms (Śvetadvīpa/Vaikuṇṭha) as revelatory ‘abodes’ where the Lord becomes visible to perfected devotion.
It anchors nirguṇa attainment within a bhakti-compatible vision: the transcendent is approached through a manifest form (conch, discus, mace, lotus), integrating saguṇa worship, avatāra remembrance, and the claim that the Vedas seek Him yet He becomes directly seen by the devotee.
It provides Purāṇic authorization: Nara-Nārāyaṇa instruct Vyāsa, and the Lord directs Śuka to study and return to console Vyāsa—linking mokṣa pedagogy to the formation and transmission of a major bhakti text.