Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’

Verse 1

नारद उवाच । श्रुतं मया महामाग तापत्रयचिकित्सितम् । तथापि मे मनो भ्रांतं न स्थितिं लभतेंऽजसा ॥ १ ॥

ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਂਭਾਗ! ਤਿੰਨਾਂ ਤਾਪਾਂ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਮੈਂ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਠਹਿਰਾਉ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 2

आत्मव्यतिक्रमं ब्रह्मन्दुर्जनाचरितं कथम् । सोढुं शक्येत मनुजैस्तन्ममाख्याहि मानद ॥ २ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਵਰਤਾਓ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਹੇ ਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 3

सूत उवाच । तच्छ्रृत्वा नारदेनोक्तं ब्रह्मपुत्रः सनंदनः । उवाच हर्षसंयुक्तः स्मरन्भरतचेष्टितम् ॥ ३ ॥

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨਾਰਦ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪੁੱਤਰ ਸਨੰਦਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਕਰਤੱਬ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਤਦ ਬੋਲਿਆ।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा त्वन्मनो भ्रांतमास्थानं लभते भृशम् ॥ ४ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇਰਾ ਭਟਕਿਆ ਮਨ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਠੀਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 5

आसीत्पुरा मुनिश्रेष्ट भरतो नाम भूपतिः । आर्षभो यस्य नाम्नेदं भारतं खण्डमुच्यते ॥ ५ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਭੂਮੀ ‘ਭਾਰਤ-ਖੰਡ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 6

स राजा प्राप्तराज्यस्तु पितृपैतामहं क्रमात् । पालयामास धर्मेण पितृवद्रंजयन् प्रजाः ॥ ६ ॥

ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਿਤਾ-ਪਿਤਾਮਹ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ।

Verse 7

ईजे च विविधैर्यज्ञैर्भगवंतमधोक्षजम् । सर्वदेवात्मकं ध्यायन्नानाकर्मसु तन्मतिः ॥ ७ ॥

ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਗਵਾਨ ਅਧੋක්ෂਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ॥

Verse 8

ततः समुत्पाद्य सुतान्विरक्तो विषयेषु सः । मुक्त्वा राज्यं ययौ विद्वान्पुलस्त्यपुहाश्रमम् ॥ ८ ॥

ਫਿਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਜ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ॥

Verse 9

शालग्रामं महाक्षेत्रं मुमुक्षुजनसेवितम् । तत्रासौ तापसो तापसो भूत्वा विष्णोराराधनं मुने ॥ ९ ॥

ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ॥

Verse 10

चकार भक्तिभावेन यथालब्धसपर्यया । नित्यं प्रातः समाप्लुत्य निर्मलेऽभलि नारद ॥ १० ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਸ ਨੇ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਮਿਲਿਆ ਉਸੇ ਨਾਲ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਹਰ ਸਵੇਰ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਨਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ॥

Verse 11

उपतिष्टेद्रविं भक्त्या गृणन्ब्रह्माक्षरं परम् । अथाश्रमे समागत्य वासुदेवं जगत्पतिम् ॥ ११ ॥

ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅੱਖਰ ਦਾ ਜਪ ਤੇ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਜਗਤਪਤੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ॥

Verse 12

समाहृतैः स्वयं द्रव्यैः समित्कुशमृदादिभिः । फलैः पुष्पैंस्तथा पत्रैस्तुलस्याः स्वच्छवारिभिः ॥ १२ ॥

ਆਪ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸਮਿਧਾ, ਕੁਸ਼, ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ, ਫਲ, ਫੁੱਲ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ੁੱਧ ਜਲ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 13

पूजयन्प्रयतो भूत्वा भक्तिप्रसरसंप्लुतः । सचैकदा महाभागः स्नात्वा प्रातः समाहितः ॥ १३ ॥

ਉਹ ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਭਗਤੀ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ; ਇਕ ਵਾਰ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਬੈਠ ਗਿਆ।

Verse 14

चक्रनद्यां जपंस्तस्थौ मुहुर्तत्रयमंबुनि । अथाजगाम तत्तीरं जलं पातुं पिपासिता ॥ १४ ॥

ਚਕ੍ਰਨਦੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਜਪ ਕਰਦੀ ਤਿੰਨ ਮੁਹੂਰਤ ਤੱਕ ਟਿਕੀ ਰਹੀ; ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲਈ ਉਸੇ ਕੰਢੇ ਆ ਗਈ।

Verse 15

आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नैकैव हिणी वनात् । ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया ॥ १५ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਜਣੇਪੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਹਿਰਣੀ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਈ; ਫਿਰ ਓਥੇ ਹੀ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਲਗਭਗ ਪੀ ਲਏ ਪਾਣੀ ਕੋਲ, ਉਸ ਨੇ ਬੱਚਾ ਜਣਿਆ।

Verse 16

सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः । ततः सा सिंहसन्नादादुत्प्लुता निम्नगातटम् ॥ १६ ॥

ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਜਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੀ ਸੀ; ਉਹ ਨਾਦ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਕੰਢੇ ਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 17

अत्युञ्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात ह । तमुह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् ॥ १७ ॥

ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਗਰਭ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਧਾਰ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦਾ ਉਹ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਿਆ।

Verse 18

जग्राह भरतो गर्भात्पतितं मृगपोतकम् । गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुंगाक्रणेन च ॥ १८ ॥

ਭਰਤ ਨੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਉਸ ਮਿਰਗ-ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਗਰਭਪਾਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਕਰੁਣ ਰੋਣੇ ਨਾਲ ਉਹ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 19

मुनीन्द्र सा तु हरिणी निपपात ममार च । हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः ॥ १९ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀੰਦਰ! ਉਹ ਹਰਣੀ ਡਿੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਮਰ ਗਈ। ਉਸ ਮਰੀ ਹਰਣੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤਪਸਵੀ ਬਣਿਆ ਰਾਜਾ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।

Verse 20

मृगपोतं समागृह्य स्वमाश्रममुपागतः । चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः ॥ २० ॥

ਮਿਰਗ-ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉਹ ਉਸ ਮਿਰਗ-ਪੋਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 21

पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने । चचाराश्रमपर्यंतं तृणानि गहनेषु सः ॥ २१ ॥

ਹੇ ਮੁਨੇ! ਪਾਲਣਾ-ਪੋਸ਼ਣਾ ਮਿਲਦਿਆਂ ਉਹ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਫਿਰਦਾ ਅਤੇ ਘਣੇ ਝਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਘਾਹ ਚਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 22

दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः । प्रातर्गत्वादिदूरं च सायमायात्यथाश्रमम् ॥ २२ ॥

ਉਹ ਦੂਰ ਤੱਕ ਗਿਆ, ਪਰ ਬਾਘ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਸਵੇਰੇ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ॥੨੨॥

Verse 23

पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजांतरे । तस्यतस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि ॥ २३ ॥

ਫਿਰ ਭਰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ—ਝੋਂਪੜੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ—ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਹਿਰਨ ਵੱਲ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੂਰ ਕਦੇ ਨੇੜੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ॥੨੩॥

Verse 24

आसीञ्चेतः समासक्तं न तथा ह्यच्युते मुने । विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबांधवः ॥ २४ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਸਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਲਗਨ ਨਾ ਬਣੀ। ਰਾਜ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਭਕਤੀ ਨ ਟਿਕੀ॥੨੪॥

Verse 25

ममत्व स चकारोञ्चैस्तस्मिन्हरिणपोतके । किं वृकैभक्षितो व्याघ्नैः किं सिंहेन निपातितः ॥ २५ ॥

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਹਿਰਣ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਮਮਤਾ ਜੋੜ ਲਈ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ—“ਕੀ ਭੇੜੀਆਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ? ਕੀ ਬਾਘਾਂ ਨੇ ਫੜ ਲਿਆ? ਜਾਂ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ?”॥੨੫॥

Verse 26

चिरायमाणे निष्कांते तस्यासीदिति मानसम् । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे ॥ २६ ॥

ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਫ਼ੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਬਾਹਰ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ—“ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋ ਗਿਆ?” ਅਤੇ ਉਹ ਹਿਰਨ ਪਿਆਰ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਖੜਾ ਰਿਹਾ॥੨੬॥

Verse 27

समाधिभंगस्तस्यासीन्ममत्वाकृष्टमानसः । कालेन गच्छता सोऽथ कालं चक्रे महीपतिः ॥ २७ ॥

ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲੇ ਮਮਤਵ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਸਮਾਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਉਹ ਮਹੀਪਤੀ ਰਾਜਾ ਵੀ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਯਥਾਕਾਲ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 28

पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः । मृगमेव तदाद्राक्षीत्त्यजन्प्राणानसावपि ॥ २८ ॥

ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਿਰਗ-ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਪਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹਿਰਨ ਹੀ ਦਿੱਸਿਆ; ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡਦਿਆਂ ਵੀ ਮਨ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 29

मृगो बभूव स मुने तादृशीं भावनां गतः । जाति स्मरत्वादुद्विग्नः संसारस्य द्विजोत्तम ॥ २९ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਐਸੀ ਹੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਉਹ ਹਿਰਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਘਬਰਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 30

विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ । शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम् ॥ ३० ॥

ਉਹ ਫਿਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 31

मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ । तत्र चोत्सृष्टदेहोऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः ॥ ३१ ॥

ਹਿਰਨ ਬਣਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ ਕਰਮ ਦਾ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਉਹ ਦੇਹ ਛੱਡ ਕੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਾਲਾ ਦਵਿਜ ਬਣ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮਿਆ।

Verse 32

सदाचारवतां शुद्धे यागिनां प्रवरे कुले । सर्वविज्ञान संपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ ३२ ॥

ਉਹ ਸਦਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਯਜ્ઞ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਸਮੂਹ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ-ਤੱਤ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਕਾਰ ਸੀ।

Verse 33

अपश्यत्स मुनिश्रेष्टः स्वात्मानं प्रकृतेः परम् । आत्मनोधिगतज्ञानाद्द्वेवादीनि महामुने ॥ ३३ ॥

ਤਦ ਉਸ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਦ੍ਵੇਸ਼ ਆਦਿ ਕਲੇਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ।

Verse 34

सर्वभूतान्यभे देन ददर्श स महामतिः । न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्रुतम् ॥ ३४ ॥

ਉਹ ਮਹਾਮਤੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭੇਦ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਸੀ; ਪਰ ਉਪਨਯਨ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

Verse 35

न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च । उक्तोऽपि बहुशः किंचिज्जंड वाक्यमभाषत ॥ ३५ ॥

ਉਹ ਨਾਂ ਤਾਂ ਵਿਧੀਬੱਧ ਕਰਮਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਸੀ, ਨਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਬਾਰੰਬਾਰ ਸਮਝਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਜੜ੍ਹੇ, ਅਰਥਹੀਨ ਬੋਲ ਹੀ ਬੋਲਦਾ ਸੀ।

Verse 36

तदप्यसंस्कारगुणं ग्रामभाषोक्तिसंयुतम् । अपद्धस्तवपुः सोऽपि मलिनांबरधृङ् मुने ॥ ३६ ॥

ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੀ ਸੰਸਕਾਰ-ਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਿੰਡੂ ਬੋਲਚਾਲ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਬੇਤਰਤੀਬ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਮੈਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ।

Verse 37

क्लिन्नदंतांतरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः । संमानेन परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः ॥ ३७ ॥

ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੈਲ ਲੱਗ ਕੇ ਉਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਦਿੱਸੇ ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਐਸੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 38

जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विंदति । तस्माञ्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन् ॥ ३८ ॥

ਲੋਕ ਭਾਵੇਂ ਅਵਮਾਨ ਕਰਨ, ਤੱਥਾਪਿ ਯੋਗੀ ਯੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 39

जना यथावमन्येयुर्गच्छेयुर्नैव संगतिम् । हिरण्यगर्भवचनं विचिंत्येत्थं महामतिः ॥ ३९ ॥

ਜੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਣ, ਤਦ ਵੀ ਮਹਾਮਤੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 40

आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने । भुंक्ते कुल्माषवटकान् शाकं त्रन्यफलं कणान् ॥ ४० ॥

ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਉਨਮੱਤ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਇਆ; ਅਤੇ ਉਹ ਰੁੱਖਾ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ—ਉਬਲੇ ਅਨਾਜ ਦੇ ਗੋਲੇ, ਸਾਗ, ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਅਤੇ ਛਿੱਟੇ ਕਣ ਖਾਂਦਾ ਸੀ।

Verse 41

यद्यदाप्नोति स बहूनत्ति वै कालसंभवम् । पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबांधवैः ॥ ४१ ॥

ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਵੀ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਲ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭੋਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹੀ ਧਨ ਭਰਾਵਾਂ, ਚਚੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः । सरूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि ॥ ४२ ॥

ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਦਿ ਕਠਿਨ ਮਿਹਨਤ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਰੁੱਖਾ ਤੇ ਘਟੀਆ ਅੰਨ ਖਾ ਕੇ ਪਲਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁੱਕ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਮੰਦ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 43

सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः । तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् ॥ ४३ ॥

ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਨੌਕਰ ਬਣ ਗਿਆ; ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਵਜੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਣਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੀ ਰਿਹਾ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੁਭਾਉ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਣਉਚਿਤ ਵਰਤਾਓ ਕਰਦਾ।

Verse 44

क्षत्ता सौवीरराज्यस्य विष्टियोग्यममन्यत । स राजा शिबिकारूढो गंतुं कृतमतिर्द्विज ॥ ४४ ॥

ਹੇ ਦਵਿਜ! ਸੌਵੀਰ ਰਾਜ ਦੇ ਖੱਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਗਾਰ (ਵਿਸ਼ਟੀ) ਲਈ ਯੋਗ ਸਮਝਿਆ। ਰਾਜਾ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

Verse 45

बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम् । श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति ॥ ४५ ॥

ਇਕਸ਼ੁਮਤੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕਪਿਲ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਉੱਤਮ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ। (ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ:) ‘ਦੁੱਖ-ਭਰੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਕਲਿਆਣ ਕੀ ਹੈ?’

Verse 46

प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् । उवाह शिबिकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः ॥ ४६ ॥

ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਕਪਿਲ ਨਾਮਕ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਖੱਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ।

Verse 47

नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः । गृहीतो विष्टिना विप्र सर्वज्ञानैकभाजनम् ॥ ४७ ॥

ਵਿਸ਼ਟੀ ਨਾਮਕ ਅਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਉਹ ਮੁਨੀ ਭੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਿਸ਼ਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪਕੜਿਆ ਗਿਆ—ਜੋ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਇਕੋ ਪਾਤਰ ਸੀ।

Verse 48

जातिस्मरोऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् । ययौ जडगतिस्तत्र युगमात्रावलोकनम् ॥ ४८ ॥

ਜਨਮ-ਸਮਰਣ ਵਾਲਾ ਉਹ, ਪਾਪ ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਫਿਰ ਜੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਮੰਦ ਗਤੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਯੁਗ ਤੱਕ ਕੇਵਲ ਤੱਕਦਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 49

कुर्वन्मतिमतां श्रेष्टस्ते त्वन्ये त्वरितं ययुः । विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमं शिबिकागतम् ॥ ४९ ॥

ਜਦੋਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੋਰ ਲੋਕ ਜਲਦੀ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਾਲਕੀ ਦੀ ਅਸਮਾਨ ਚਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ।

Verse 50

किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः । पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् ॥ ५० ॥

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਪਾਲਕੀ ਢੋਣ ਵਾਲਿਓ, ਸਮਾਨ ਚੱਲੋ।” ਫਿਰ ਉਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਕੀ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹੱਸ ਪਿਆ।

Verse 51

नृपः किमेऽतदित्याह भवद्भिर्गम्यतेऽन्यथा । भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम् ॥ ५१ ॥

ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋ।” ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਲਕੀ-ਢੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਤਾਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ,” ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਨਾ ਜਲਦੀ ਕੀਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਏ।

Verse 52

राजोवाच । किं श्रांतोऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । किमायाससहो न त्वं पीवा नासि निरीक्ष्यसे ॥ ५२ ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਰਾਹ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੂੰ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਮਿਹਨਤ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਬਲਵਾਨ ਨਹੀਂ? ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤਾਂ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।

Verse 53

ब्राह्मण उवाच । नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रांतोऽस्मि न चायासो वोढान्योऽस्ति महीपते ॥ ५३ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲਿਆ—ਮੈਂ ਨਾ ਮਦਿਰਾਪੀ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਦਾ ਵਾਹਕ। ਮੈਂ ਨਾ ਥੱਕਿਆ ਹਾਂ, ਨਾ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਵਾਹਕ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹੈ।

Verse 54

राजोवाच । प्रत्यक्षं दृश्यते पीवात्वद्यापि शिबिका त्वयि । श्रमश्च भारो द्वहने भवत्येव हि देहिनाम् ॥ ५४ ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਹੈ। ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਬੋਝ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 55

ब्राह्मण उवाच । प्रत्यक्षं भवता भूप यद्दृष्टं मम तद्वद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम् ॥ ५५ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭੂਪ! ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਹੋ। ‘ਬਲਵਾਨ’ ਤੇ ‘ਅਬਲ’ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਗੌਣ ਭੇਦ ਵਜੋਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 56

त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्या तदप्यत्र भवान् श्रृणोतु वचनं मम ॥ ५६ ॥

‘ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਤੂੰ ਚੁੱਕੀ’—ਇਹ ਧਾਰਣਾ ਅੱਜ ਵੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਝੂਠ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ।

Verse 57

भूमौ पादयुगं चाथ जंघे पादद्वये स्थिते । ऊरु जंघाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ॥ ५७ ॥

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਜੋੜ ਟਿਕਿਆ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜੰਘਾਂ ਖੜੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਨਾਂ ਟਿਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਦਰ (ਧੜ) ਹੈ।

Verse 58

वक्षस्थलं तथा बाहू स्कंधौ चोदरसंस्थितौ । स्कंधाश्रितयें शिबिका ममाधारोऽत्र किंकृतः ॥ ५८ ॥

ਛਾਤੀ, ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਮੋਢੇ—ਇਹ ਸਭ ਉਦਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਤਾਂ ਇੱਥੇ ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਢੋਇਆ ਕੌਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?

Verse 59

शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वमहमप्यत्रेत्युच्यते चेदमन्यथा ॥ ५९ ॥

ਜੇ ਸ਼ਿਬਿਕਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਇਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ‘ਤੂੰ’ ਕਰਕੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ—‘ਤੂੰ ਉੱਥੇ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ’; ਪਰ ਅਸਲ ਗੱਲ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।

Verse 60

अहं त्वं च तथान्ये च भूतैरुह्याश्च पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गोऽपि यात्ययम् ॥ ६० ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ, ਤੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ—ਰੁੱਖਾਂ ਵਰਗੇ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵ ਵੀ—ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਬਦਲਾਅ ਵੱਲ ਵਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 61

कर्मवश्या गुणश्चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासंचितं कर्मतश्चाशेषेषु जंतुषु ॥ ६१ ॥

ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ! ਸੱਤਵ ਆਦਿ ਇਹ ਗੁਣ ਵੀ ਕਰਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅਵਿਦਿਆ ਤੋਂ ਕਰਮ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹੀ ਕਰਮ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਛੋਟ ਦੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

Verse 62

आत्मा शुद्धोऽक्षरः शांतो निर्गुणः प्रकृते परः । प्रवृद्ध्यपचयौ न स्त एकस्याखिलजंतुषु ॥ ६२ ॥

ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਖੰਡ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ; ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਉਸ ਇਕ ਆਤਮਾ ਲਈ ਨਾ ਵਾਧਾ ਹੈ ਨਾ ਘਾਟਾ।

Verse 63

यदा नोपचयस्तस्य नचैवापचयो नृप । तदापि बालिशोऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम् ॥ ६३ ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ! ਜਦੋਂ ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਵਾਧਾ ਹੈ ਨਾ ਘਾਟਾ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੂੰ ਬਾਲਿਸ਼ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਹੜੀ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਆਖੀ?

Verse 64

भूपादजंघाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिबिकेयं यदा स्कंधे तदा भारः समस्त्वया ॥ ६४ ॥

ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਲਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ—ਪੈਰਾਂ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ, ਕਮਰ, ਰਾਨਾਂ, ਪੇਟ ਆਦਿ ਉੱਤੇ—ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਕਈਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਤੂੰ ਹੀ ਝੱਲਦਾ ਹੈਂ।

Verse 65

तथान्यजंतुभिर्भूप शिबिकोढान केवलम् । शैलद्रुमगृहोत्थोऽपि पृथिवीसंभवोऽपि च ॥ ६५ ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪਾਲਕੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਢੋਣਾ ਵੀ ਕੇਵਲ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।

Verse 66

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप । सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया ॥ ६६ ॥

ਹੇ ਰਾਜਾ! ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵੱਖਰਾਪਣ ਦਾ ਭਾਵ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਕਰਣਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ‘ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬੋਝ’ ਵੀ ਧਾਰਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਦੱਸੋ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਕਿਹੜਾ ਬੋਝ ਮੈਂ ਝੱਲਾਂ?

Verse 67

यद्द्रव्यो शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ॥ ६७ ॥

ਜਿਸ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਾਲ ਇਹ ਪਾਲਕੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਮਤਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

Verse 68

सनंदन उवाच । एवमुक्त्वाऽभवंन्मौनी स वहञ्शिबिकां द्विजः । सोऽपि राजाऽवतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन् ॥ ६८ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੌਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਾਲਕੀ ਢੋਣਦਾ ਰਿਹਾ। ਰਾਜਾ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਤਰ ਕੇ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ।

Verse 69

राजोवाच । भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः ॥ ६९ ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ: ਹੇ ਹੇ! ਪਾਲਕੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ। ਦੱਸੋ—ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ ਜੋ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਯਨੀਯ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ?

Verse 70

यो भवान्यदपत्यं वा यदागमनकारणम् । तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया ॥ ७० ॥

ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਭਵਾਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੌਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।

Verse 71

ब्राह्मण उवाच । श्रूयतां कोऽहमित्येतद्वक्तुं भूप न शक्यते । उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया ॥ ७१ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬੋਲਿਆ: ਸੁਣੋ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ‘ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਥਾਂ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 72

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जंतुर्देहादिमृच्छति ॥ ७२ ॥

ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਭੋਗ ਹੀ ਦੇਹ ਆਦਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਫਲ ਭੋਗਣ ਲਈ ਜੀਵ ਦੇਹ ਆਦਿ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ॥੭੨॥

Verse 73

सर्वस्यैव हि भूपाल जंतोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः ॥ ७३ ॥

ਹੇ ਭੂਪਾਲ! ਹਰ ਥਾਂ ਹਰ ਜੀਵ ਲਈ ਕਾਰਣ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਹੀ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੱਖਰਾ ‘ਕਾਰਣ’ ਕਿੱਥੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਵੇ?॥੭੩॥

Verse 74

राजोवाच । धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहांतरागमः ॥ ७४ ॥

ਰਾਜਾ ਬੋਲਿਆ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ; ਅਤੇ ਭੋਗ ਲਈ ਹੀ ਜੀਵ ਇੱਕ ਦੇਹ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥੭੪॥

Verse 75

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं कोऽहमित्येतदात्मनः । वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते ॥ ७५ ॥

ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਿਹਾ—ਆਤਮਾ ਦੀ ਇਹ ਪੁੱਛ ‘ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?’—ਇਹ ਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਨ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣੀ; ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਮੇਰੀ ਲਾਲਸਾ ਜਾਗ ਪਈ ਹੈ॥੭੫॥

Verse 76

योऽस्ति योऽहमिति ब्रह्मन्कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येव न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्विजा ॥ ७६ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ‘ਜੋ ਹੈ’ ਅਤੇ ‘ਜੋ ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਇਹ ਤੱਤ ਬੋਲੀਂ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਆਤਮਾ ਲਈ ਹੀ ‘ਮੈਂ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਣਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ॥੭੬॥

Verse 77

ब्राह्मण उवाच । शब्दोऽहमिति दोषाय नात्मन्येवं तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः ॥ ७७ ॥

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ— ‘ਮੈਂ ਸ਼ਬਦ ਹਾਂ’ ਕਹਿਣਾ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਲਈ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਰੋਪ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ‘ਸ਼ਬਦ’ ਤਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਕੇਵਲ ਇਕ ਸੰਜ਼ਿਆ ਹੈ।

Verse 78

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दंतौष्टतालुक नृप । एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः ॥ ७८ ॥

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਜੀਭ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ‘ਮੈਂ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ’; ਦੰਦ, ਹੋਠ ਅਤੇ ਤਾਲੂ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ‘ਮੈਂ’ ਦਾ ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਜੀਭ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਬਾਣੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਕਾਰਣ ਮਾਤਰ ਹਨ।

Verse 79

किं हेतुभिर्वदूत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते ॥ ७९ ॥

ਉਹ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਕਿਉਂ ਬੋਲੇ? ਬਾਣੀ ਆਪ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੀ ਹੈ— ‘ਮੈਂ ਬਾਣੀ ਹਾਂ’। ਫਿਰ ਵੀ ‘ਮੈਂ ਬਾਣੀ ਹਾਂ’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।

Verse 80

पिंडः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । ततोऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम् ॥ ८० ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਿਰ, ਹੱਥ ਆਦਿ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਦੇਹ-ਪਿੰਡ ਪੁਰਖ (ਆਤਮਾ) ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਸੰਜ਼ਿਆ ਮੈਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਕਿੱਥੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਵਾਂ?

Verse 81

यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम् । न देहोऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते ॥ ८१ ॥

ਹੇ ਪਾਰਥਿਵਸੱਤਮ! ਜੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਐਸਾ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਰ ‘ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਹਾਂ’ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਕਹਿਣੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।

Verse 82

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तददा हि को भवान्कोऽहमित्येतद्विफलं वचः ॥ ८२ ॥

ਜਦੋਂ ਸਭ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਪੁਰੁਸ਼ (ਆਤਮਾ) ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਬੋਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ” ਕਹਿਣਾ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 83

त्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहाः पुरः सराः । अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते ॥ ८३ ॥

ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਇਹ ਪਾਲਕੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਦੇ ਵਾਹਕ ਹਾਂ ਜੋ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਚੁੱਕਦੇ ਹਾਂ; ਪਰ ਤੇਰਾ ਇਹ ‘ਰਾਜਪਣ’ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ।

Verse 84

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिबिका त्वदधिष्टिता । क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप ॥ ८४ ॥

ਵ੍ਰਿੱਖ ਤੋਂ ਲੱਕੜ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਇਹ ਪਾਲਕੀ ਬਣੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਬੈਠਾ ਹੈਂ; ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਹੁਣ ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਵ੍ਰਿੱਖ’ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿੱਥੇ ਰਿਹਾ, ਜਾਂ ‘ਲੱਕੜ’ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਕਿੱਥੇ?

Verse 85

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम् ॥ ८५ ॥

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇਂ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੁਲਾਂਦੇ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਪਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇਂ, ਤਦ ਵੀ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸਮਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੱਦਦਾ।

Verse 86

शिबिकादारुसंघातो स्वनामस्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्टानन्ददाशिबिका त्वया ॥ ८६ ॥

ਇਹ ਪਾਲਕੀ ਤਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਜੋੜ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ‘ਪਾਲਕੀ’ ਨਾਮ ਲਈ ਬਣੀ; ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ—ਇਹ ਵਿਵੇਕ ਜਗਾ ਕੇ ਬੋਧ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦੇਵੇਗੀ।

Verse 87

एवं छत्रं शलाकाभ्यः पृथग्भावो विमृश्यताम् । क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि ॥ ८७ ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਤਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਲਾਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਰਖੋ। “ਛਤਰੀ ਕਿੱਥੋਂ ਜੰਮੀ?”—ਇਹੀ ਨਿਆਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 88

पुमान्स्त्री गौरजा बाजी कुंजरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ॥ ८८ ॥

ਮਰਦ-ਔਰਤ, ਗਾਂ-ਬੱਕਰੀ-ਘੋੜਾ, ਹਾਥੀ-ਪੰਛੀ-ਰੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਲੋਕੀ ਨਾਂ ਦੇਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਜਾਣੋ।

Verse 89

पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः ॥ ८९ ॥

ਆਤਮਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦੇਵ ਹੈ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ, ਨਾ ਪਸ਼ੂ, ਨਾ ਹੀ ਰੁੱਖ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ, ਜੋ ਕਰਮ-ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 90

वस्तु राजेति यल्लेके यञ्च राजभटात्मकम् । तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम् ॥ ९० ॥

ਲੋਕ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਰਾਜਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਹਕੀਕਤੀ ਵਸਤੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ‘ਰਾਜਾ-ਭਟ’ (ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਸੇਵਕ-ਟੋਲੀ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ‘ਹਾਕਮ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਸੱਚ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਕਲਪਨਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ।

Verse 91

यस्तु कालांतरेणापि नाशसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम् ॥ ९१ ॥

ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ‘ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਰਿਣਾਮ ਆਦਿ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਵਸਤੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?

Verse 92

त्वं राजा सर्वसोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम् ॥ ९२ ॥

ਤੂੰ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈਂ; ਪਿਤਾ ਲਈ ਪੁੱਤਰ, ਵੈਰੀ ਲਈ ਵੈਰੀ ਹੈਂ। ਪਤਨੀ ਲਈ ਪਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਹੈਂ। ਹੇ ਭੂਪ, ਤੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 93

त्वं किमेतच्चिरः किं तु शिरस्तव तथो दरम् । किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते ॥ ९३ ॥

ਤੇਰਾ ਇਹ ਸਿਰ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰਾ ‘ਸਿਰ’ ਕੀ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਪੇਟ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਪੈਰ ਆਦਿ ਅੰਗ ਕੀ ਹਨ? ਹੇ ਮਹੀਪਤੇ, ਤੇਰਾ ਅਸਲ ‘ਆਪਣਾ’ ਕੀ ਹੈ?

Verse 94

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिंतय पार्थिव ॥ ९४ ॥

ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਅਲੱਗ ਹੋ ਕੇ ਸਥਿਤ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ‘ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ?’ ਇਸ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਕੇ ਡੂੰਘਾ ਮਨਨ ਕਰ।

Verse 95

एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भावितुम् । पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम् ॥ ९५ ॥

ਜਦ ਤੱਤਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਤੇ, ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਤੇ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੋਵੇ?