Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Verse 1

सनंदन उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबंधेन मुखं वेदस्य सांप्रतम् ॥ १ ॥

ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਾਰਦ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸਿੱਧ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਸੁਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਰਾਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਇਹੀ ਵੇਦ ਦਾ ਮੁਖ, ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼-ਦੁਆਰ ਹੈ।

Verse 2

सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ॥ २ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ‘ਪਦ’ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੁਪ੍ ਜਾਂ ਤਿਙ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਨਾਲ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਪ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਂ ਤੋਂ ਸੱਤ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਸੁ–ਔ–ਜਸ੍’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਥਮਾ ਵਿਭਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕ (ਨਾਮ-ਆਧਾਰ) ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 3

संबोधने च लिंगादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ ३ ॥

ਸੰਬੋਧਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਵੇ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਕਰਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਰਥਵਾਨ ਨਾਮ-ਮੂਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ—ਉਹ ‘ਪ੍ਰਾਤਿਪਦਿਕ’ ਹੈ; ਇਹ ਧਾਤੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਆਯ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरांतरेण संयुते ॥ ४ ॥

‘ਅਮ੍, ਔ, ਸ਼ਸ੍’ ਆਦਿ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਵਿਭਕਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਲਈ ਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਉਹ ਕਰਮ ਹੈ; ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਕਰਮ-ਵਾਚਕ ਹੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः ॥ ५ ॥

‘ਟਾ, ਭ੍ਯਾਮ, ਭਿਸ’ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਵਿਭਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਕਰਣ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਕਰਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਕਰਣ; ਜੋ ਕਰੇ ਉਹ ਕਰਤਾ।

Verse 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम् ॥ ६ ॥

‘ਙੇ, ਭ੍ਯਾਮ, ਭ੍ਯਸ’ ਨਾਲ ਚਤੁਰਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ‘ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ’ ਕਾਰਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ ਹੈ।

Verse 7

पंचमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः ॥ ७ ॥

‘ਙਸਿ, ਭ੍ਯਾਮ, ਭ੍ਯਃ’ ਨਾਲ ਪੰਜਮੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ‘ਅਪਾਦਾਨ’ ਕਾਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਦੂਰ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਲਈ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਅਪਾਦਾਨ ਹੈ।

Verse 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबंधमुख्यके । ङ्योस्सुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ ८ ॥

ਙਸ ਅਤੇ ਓਸਾਮ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਵਿਭਕਤੀ ਛੱਠੀ ਹੈ; ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸ੍ਵਾਮੀ ਅਤੇ ਸ੍ਵਤ੍ਵ (ਮਾਲਕ ਤੇ ਮਾਲਕੀ) ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਙ੍ਯੋਸ ਅਤੇ ਸੁਪ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਵਿਭਕਤੀ ਸੱਤਵੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਅਧਿਕਰਣ, ਅਰਥਾਤ ਆਧਾਰ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 9

आधारे चापि विप्रेंद्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ ९ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, ਆਧਾਰ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਦੋਂ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਇੱਛਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਨਿਛਿਤ—ਉਹੀ ‘ਅਪਾਦਾਨ’ (ਪੰਜਮੀ-ਸੰਬੰਧ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 10

पंचमी पर्यणङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १० ॥

‘ਪਰ੍ਯਣਙ੍’ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਇਤਰਤ੍ਰ/ਵਰ੍ਜਨ’ (ਅਰਥਾਤ ‘ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ/ਛੱਡ ਕੇ’) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁਖ ਹੋਣ ਤੇ ਪੰਜਮੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਵਚਨੀਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਵਿਭਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 11

लक्षणेत्थंभूतोऽभिरभागे चानुपरिप्रति । अंतरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते ॥ ११ ॥

‘ਉਪ’ ਸ਼ਬਦ ਲਕਸ਼ਣ (ਸੰਕੇਤ), ਇੱਥੰਭੂਤ (ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ), ‘ਅਭਿ’ (ਨੇੜੇ/ਵੱਲ), ਅਤੇ ਭਾਗ (ਅੰਸ਼) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਅਨੁ, ਪਰਿ, ਪ੍ਰਤੀ’ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਅੱਗੇ ‘ਅੰਤਰ’ (ਵਿੱਚਕਾਰ/ਅੰਦਰ), ‘ਸਹ’ (ਨਾਲ), ਅਤੇ ‘ਹੀਨ’ (ਘਾਟ/ਨਿਊਨਤਾ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ‘ਉਪ’ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 12

द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १२ ॥

ਚੇਸ਼ਟਾ (ਜਤਨ) ਅਤੇ ਗਤੀ/ਕਰਮ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਅਤੇ ਚਤੁਰਥੀ—ਦੋਵੇਂ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਰਜੀਵ ਵਸਤੂਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਮਨ੍ਯ’ (ਮੰਨਣਾ/ਸਮਝਣਾ) ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਨਾਦਰ (ਉਪੇਖਾ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ।

Verse 13

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १३ ॥

“ਨਮಃ, ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ, ਸ੍ਵਧਾ, ਸ੍ਵਾਹਾ, ਅਲਮ੍” ਅਤੇ ਯਜ੍ਞੀ ਉਚਾਰਣ “ਵਸ਼ਟ੍” ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਦਤ੍ਵਰਥ ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਦਾ ਨਿਯਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ‘ਉਸ ਲਈ’ (ਤਾਦਰਥ੍ਯ) ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੌਥੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ‘-ਤੁਮ੍’ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਇੱਛਿਤ ਕਰਮ-ਭਾਵ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ १४ ॥

ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਵਿਭਕਤੀ ਸਹਿਯੋਗ (ਨਾਲ ਹੋਣਾ) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਅੰਗ/ਅਵਯਵ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਲੱਗਣ ਤੇ ਵੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ ਅਤੇ ਭਾਵ/ਅਵਸਥਾ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਪਤਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਛੱਠੀ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 15

स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके ॥ १५ ॥

‘ਸਵਾਮੀ, ਈਸ਼ਵਰ, ਅਧਿਪਤੀ, ਸਾਕਸ਼ੀ, ਦਾਯਾਦ, ਸੂਤਕ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ‘ਨਿਰਧਾਰਣ’ (ਖਾਸ ਨਿਰਦੇਸ਼) ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਕਾਰਣ/ਹੇਤੂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਛੱਠੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि ॥ १६ ॥

ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿ’ ਧਾਤੂ ਦੇ ਉਸ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਤਨ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਵੇ; ਹਿੰਸਾ-ਅਰਥਕ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪਿਤ ਉਪਰਾਲੇ ਨਾਲ ਸਿੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ—ਕਰਤਾ ਹੀ ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ-ਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 17

न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका । एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु । भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः ॥ १७ ॥

ਛੱਠੀ ਵਿਭਕਤੀ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਬੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਦੀ; ਇਹ ‘ਨਿਸ਼੍ਠਾ’ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਦੰਤ-ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ‘ਸੁਬ੍’ ਆਦਿ ਨਾਮ-ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਜਾਣਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਭੂ’ ਆਦਿ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਤਿਙੰਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦਸ ਲਕਾਰ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 18

तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः । मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम् ॥ १८ ॥

‘ਤਿਪਤ’ ਅਤੇ ‘ਸੰਤੀਤੀ’—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਰੂਪ ਸਮਝੋ; ‘ਸਿਪਥਸਥ’ ਉੱਤਮ (ਅੰਤਿਮ) ਰੂਪ ਹੈ। ਪਰਸਮੈਪਦ ਵਿੱਚ ਪਾਦਾਂਤ/ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ-ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਲੋਪ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥

Verse 19

त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु ॥ १९ ॥

ਪਹਿਲੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ‘ਤ, ਆਤੇ, ਂਤੇ’; ਫਿਰ ‘ਸੇ, ਆਥੇ’, ਅਤੇ ‘ਧ੍ਵੇ’ ਉੱਤਮ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਏ, ਵਹੇ, ਮਹ’ ਆਦੇਸ਼-ਰੂਪ ਜਾਣੋ; ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵੀ ਸਮਝਣਯੋਗ ਹਨ॥

Verse 20

नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ॥ २० ॥

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨਾਮ ਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਯੁਸ਼ਮਦ’ ਰੂਪ ਮੱਧਮ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ‘ਅਸਮਦ’ ਰੂਪ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ (ਆਤਮ-ਵਾਚਕ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥

Verse 21

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा ॥ २१ ॥

‘ਭੂ’ ਆਦਿ ਧਾਤੂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ‘ਸਨ’ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਧਾਤੂ ਵੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਲਈ ‘ਲਟ’ ਲਕਾਰ ਵਿਹਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਅਨਦ੍ਯਤਨ ਭੂਤ (ਨਿਕਟ ਭੂਤ) ਲਈ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ॥

Verse 22

मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने ॥ २२ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ‘ਮਾ ਸਮ’ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਲਙ’ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ‘ਲੋਟ’ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਧੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਸ਼ਿਸ਼ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਲਿੰਗ’ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਲਿੰਗ’ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ॥

Verse 23

लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृटू च भविष्यति तु धातुतः ॥ २३ ॥

ਪਰੋਕਸ਼ ਭੂਤ ਕਰਮ ਲਈ ‘ਲਿਟ्’ ਲਕਾਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਲਈ ‘ਲੁਙ्’ ਲਕਾਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਨਦ੍ਯਤਨ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਧਾਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਲ੍ਰਿਟ्’ ਅਤੇ ‘ਲ੍ਰਿਙ्’ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 24

भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम् ॥ २४ ॥

ਭੂਤ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ‘ਲੁਙ्’ ਲਕਾਰ ਅਤੇ ‘ਤਿਪ੍, ਤਸ੍, ਝਿ’ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਹਨ। ਸ਼ਰਤ੍ਯਰਥ/ਸੰਭਾਵ੍ਯ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ‘ਲ੍ਰਿਙ्’ ਲਕਾਰ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੈ। ਸੰਹਿਤਾ ਆਦਿ ਵਿਆਕਰਨ-ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਸਿੱਧ ਉਦਾਹਰਨ ਜਾਣੋ।

Verse 25

दंडाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः । होतॄकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥ २५ ॥

ਹੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ‘ਦੰਡਾਗ੍ਰ’, ‘ਦਧੀਦ’ ਅਤੇ ‘ਮਧੂਦਕ’ ਇਹ (ਪਦ) ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਹੋਤ੍ਰਕਾਰ’ ਅਤੇ ਇਹ ‘ਲਾਂਗਲੀਸ਼ਾ’ ਵੀ ਮਨਨਯੁਕਤ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

गंगोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर । शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ट सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥ २६ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ! ‘ਗੰਗੋਦਕ’, ‘ਤਵਲਕਾਰ’ (ਵਲਕਲ-ਵਸਤ੍ਰ) ਅਤੇ ‘਋ਣਾਰ੍ਣ’ (ਕਰਜ਼ ਦਾ ਭਾਰ) ਇਹ (ਪਦ) ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ‘ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਤ’, ‘ਸੇਂਦ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਸੌਕਾਰ’ ਵੀ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 27

वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः ॥ २७ ॥

ਇੱਥੇ ‘ਵਧੂ-ਆਸਨ’, ‘ਪਿਤ੍ਰ-ਅਰਥ’ ਕਰਮ, ‘ਨਾਇਕ’ ਅਤੇ ‘ਲਵਣ’—ਇਹ ਸਭ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਰਘ੍ਯ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 28

हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः । शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥ २८ ॥

“ਹਰੇ!” ਅਤੇ “ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ!”—ਇਹ ਰੱਖਿਆ-ਉਚਾਰ ਹੈ। ਸੋਮ ਲੋਕ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ, ਸ਼ੌਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ। ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਬਚਾਉਣ; ਅਤੇ ਵੀਰ ਅਰਜੁਨ ਵੀ ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

Verse 29

आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा ॥ २९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਠ, ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਛੇ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਛਣਮਾਤਾਵਾਂ; ਅਤੇ ਵਾਕ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੀ ਉਚਾਰਿਤ ਧੁਨੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ।

Verse 30

हरिश्शेते विभुश्चिंत्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तंथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥ ३० ॥

ਉਹ ‘ਹਰੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਧਿਆਨਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ‘ਸ਼ੇਸ਼’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਵੀ। ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਸ਼ਨ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਹਰੀ-਷ਸ਼ਠ’ ਵੀ; ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਸ਼ਟੀਕਤ’ ਵੀ।

Verse 31

भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिंधि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥ ३१ ॥

“ਤੁਸੀਂ ਛੇਵੇਂ ਹੋ; ਛੇ ‘ਸੰਤ’ ਹਨ; ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ‘ਛਟ-ਲੇਪ’ (ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਤਿਲਕ/ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਚਿੰਨ੍ਹ) ਵੀ ਹੈ।” ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੇਦ ਦਿਓ। ਤੁਸੀਂ ਸ਼ੌਰੀ ਹੋ—ਸ਼ੌਰੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ।

Verse 32

सम्यङ्ङनंतोंगच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरश्शिवः ॥ ३२ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਉਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਸਮ੍ਯਕ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਸਰਵਗਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਕੇਵਲ ਛਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਰਮ ਪਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਉਸ ਦੀ ਤੇਜੋਮਈ ਵਿਭੂਤੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਨੀਯ ਹੈ; ਹਰੀ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕਲਿਆਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।

Verse 33

राम ँकाम्यः कृप ँपूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रोमो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥ ३३ ॥

ਰਾਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਮਯ ਆਰਾਧ੍ਯ ਹਨ; ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੂਜ੍ਯ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਰੀ ਹੀ ਪੂਜਣ ਅਤੇ ਅਰਚਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰੋਮਾਂਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬੇਸਹਾਰਾ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸੁੱਤੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ—ਇਸ ਲਈ ਇਹੀ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ।

Verse 34

विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वद्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥

ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਨ; ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਤੁਤੀ-ਗੀਤ ਹੈ, ਇਹੀ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਹੈ; ਸਵੇਰੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਭਗਤ ਪੁਕਾਰਦੇ ਹਨ—‘ਭੋ ਭੋ, ਇਹੀ ਹਰੀ ਹੈ!’ ਇਹ ਸ਼ਾਰੰਗਧਾਰੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਰਾਮ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਹਿਤਾ ਪ੍ਰਕੀਰਤਿਤ ਹੋਈ।

Verse 35

रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम् । रामे रंजत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः ॥ ३५ ॥

ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ; ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਨੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ—ਹੇ ਰਾਮ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੁਕਤੀ ਮੈਂ ਸਦਾ ਰਾਮ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਦਾਸ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਹੁਤ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਹੇ ਰਾਮ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 36

सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥ ३६ ॥

ਗੋਪੀਆਂ ‘ਹੇ ਸਰਵ…’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪਤੀ (ਸਵਾਮੀ) ਵੀ।

Verse 37

सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च ॥ ३७ ॥

ਨਾਮ ਹਨ—ਸੁਸ਼੍ਰੀ, ਭਾਨੁ, ਸਵਯੰਭੂ, ਕਰਤਾ; ਅਤੇ ‘ਰੌ’; ‘ਗੌḥ’ ਤੇ ‘ਨੌḥ’। ਫਿਰ ‘ਅਨੰਘਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਗੋਧੁਗਲਿਟ’; ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਮੂਹ—ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਵੀ।

Verse 38

राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः ॥ ३८ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਭਯ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਹ-ਮਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਮਰਾਟ (ਕਾਲ/ਮੌਤ) ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਰਾਜਾ, ਪੰਥ, ਡੰਡਧਾਰੀ ਡੰਡੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ, ਪੰਜ ਭੂਤ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਮੂਹ।

Verse 39

प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः ॥ ३९ ॥

ਅੰਤਰਮੁਖ ਪੁਰਖ ਮਹਾਨ ਹੈ—ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵਿਦਵਾਨ। ਉਸ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਛੇ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਯਮ) ਸੁਪਾਠਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋ (ਬਾਹਰੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ) ਸੰਯਮਿਤ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਗ ਤੇ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਵੇਗ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 40

राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गौर्नौरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥ ४० ॥

ਰਾਧਾ ਉਹ ਗੋਪੀ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਹੈ—ਗਾਂ, ਵਧੂ ਅਤੇ ਭੈਣ ਵੀ। ਉਹੀ ਗੌ, ਨੌਕਾ, ਪਾਦੁਕਾ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਕਦੇ ਭੁੱਖ, ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ-ਸਰੂਪ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 41

रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥ ४१ ॥

ਉਹ (ਭਗਵਾਨ) ਰਿਗਵੇਦ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਪ੍ਰਗਟ ਤੇਜ, ਸ਼੍ਰੀ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਤਪ, ਉੱਚ ਕੁਲ, ਸੋਮਪਾਨੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਅੱਖ, ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦਾ ਅਗੂ, ਸਮੁੰਦਰ-ਸਮਾਨ, ਰੱਖਿਆਕ, ਕਰਤਾ, ਅਤੁਲ/ਅਨੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਹੈ।

Verse 42

स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदादि च ॥ ४२ ॥

ਅੱਗੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ/ਪਾਰਿਭਾਸ਼ਿਕ ਪਦ ਹਨ—‘ਸਵਨਹੁੱਚ’, ‘ਵਿਮਲਦ੍ਯੁ’, ‘ਵਾਸ਼ਵਤ੍ਵਾਰੀ’, ‘ਇਦਮ ਏਵ’, ‘ਏਤਦ’, ‘ਬ੍ਰਹਮਾਹ’, ‘ਡੰਡੀ’, ‘ਅਸ੍ਰੁਕ’, ‘ਕਿੰਚਿਤ’, ‘ਤ੍ਯਦ’ ਆਦਿ।

Verse 43

एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥ ४३ ॥

ਇਹ ਧੁਨੀ-ਭੇਦ ਹੈ— “ਗਵਾਕ੍, ਗਵਾਂਗ੍; ਗੋ’ਕ੍; ਗੋਂਗੋਕ੍; ਗੋਂਗ੍”। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਰ੍ਯਕ/ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੁੱਛ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿੱਚ— “ਦਦਦ੍, ਭਵਤ੍, ਪਚਤ੍, ਤੁਦਤ੍” ਆਦਿ ਰੂਪ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 44

दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुमुमांसि च । गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥ ४४ ॥

“ਦੀਵ੍ਯੱਧਨੁḥ, ਪਿਪਠੀḥ, ਪਯੋ’ਦḥ, ਸੁ-ਮੁਮਾਂਸਿ” ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ; ਅਤੇ ਗੁਣ, ਦ੍ਰਵ੍ਯ, ਕ੍ਰਿਆ, ਯੋਗ/ਸੰਬੰਧ, ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਰੂਪ— ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਕਿੰਨਾ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂ?

Verse 45

शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥ ४५ ॥

ਉਹ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਸਤੁਤਿ-ਯੋਗ, ਮਿੱਠੇ ਰਸ ਦਾ ਸਾਰ ਅਤੇ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੱਚਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਉਹ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਅਤੇ ਸਰਵਕਰਤਾ ਹੈ; ਸਾਡੇ ਲਈ ਉਹੀ ਮਾਤਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪਿਤਾ ਵੀ।

Verse 46

सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू ॥ ४६ ॥

ਪੁਰਖ ਲਈ ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਛਲ-ਰਹਿਤਤਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਮਤ-ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਲੰਮਾ ਪਤਨ (ਵਿਨਾਸ਼) ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਨ-ਲੋਭ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ/ਵੀਰ੍ਯ ਦੇ ਖ਼ਰਚ ਹੋਣ ਨੂੰ ਤਿਆਗੋ; ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਜੀਵਿਕਾ, ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਰੁੱਧ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅਤਿ ਆਸਕਤੀ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 47

रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥ ४७ ॥

ਹਰਖ ਅਤੇ ਵਿਸਾਦ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ— ਦ੍ਵੰਦ੍ਵਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੰਬੰਧਾਂ ਸਮੇਤ— ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥ ४८ ॥

‘ਉੱਤਰ’ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ‘ਨੇਮਸ’ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ‘ਇਸ਼ਾ’ ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਪੂਰਵੋੱਤਰ’ ਅਤੇ ‘ਉੱਤਰਾ’; ਅਤੇ ‘ਦੱਖਿਣ’ ਦਾ ਜੋੜ ‘ਉੱਤਰਾਧਰ’ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 49

अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् । युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः ॥ ४९ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਏਤਦ’ ਤੋਂ ‘ਤਤ’ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਵੀ ਚਾਰ ਰੂਪ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਕਿਮ’ ਤੇ ‘ਅਸੌ’—ਇਹ ਦੋ ਸਰਵਨਾਮ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਯੁਸ਼ਮਦ’ ਅਤੇ ‘ਅਸਮਦ’ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਰੂਪ, ਨਾਲ ਹੀ ‘ਅਲਪ’ ਅਤੇ ‘ਅਰਧਕ’ ਰੂਪ ਵੀ ਜਾਣਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 50

नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा ॥ ५० ॥

‘ਨੋਰਹ’, ‘ਕਤਿਪਯਹ’, ‘ਦ੍ਵੇ’, ‘ਚ’, ‘ਤ੍ਰਯਹ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੁੱਧ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ੍ਵ’, ‘ਏਕ’, ‘ਅਭੁ’, ‘ਵਿਰੋਧ’, ‘ਪਰਿ’, ‘ਵਿਪਰ੍ਯਯ’—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਅਵ੍ਯਯ ਮੰਨੇ ਜਾਣ।

Verse 51

तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पांडवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वस्रीयः ॥ ५१ ॥

ਵੰਸ਼/ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਤੱਧਿਤ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ‘ਪਾਂਡਵ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੈਧਰ’ ਆਦਿ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗਾਰਗ੍ਯ’, ‘ਨਾਡਾਯਨ’, ‘ਆਤ੍ਰੇਯ’, ‘ਗਾਂਗੇਯ’ ਅਤੇ ‘ਪੈਤ੍ਰਿਸ਼੍ਵਸ੍ਰੀਯ’ ਵਰਗੇ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 52

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा ॥ ५२ ॥

ਜੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਐਦ੍ਰ’ (ਇੰਦਰ-ਸੰਬੰਧੀ) ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮ (ਵੈਦਿਕ/ਪਵਿੱਤਰ) ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਹਵਿਸ’ ਅਤੇ ‘ਬਲੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਕਰਤਾ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਧੀਰਜ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਕੌਂਕੁਮ’ (ਕੁੰਕੁਮ/ਕੇਸਰ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।

Verse 53

भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते ॥ ५३ ॥

‘ਭਵ’ ਆਦਿ ਅਰਥ-ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਕਾਨੀਨ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਖ਼ਤਰੀ’; ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਸ੍ਵਕ’। ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ‘ਚੋਰ’ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੁਲ੍ਯਾਰਥ/ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ‘ਚੰਦ੍ਰ-ਸਮ ਮੁਖ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਹੈ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 54

ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान् ॥ ५४ ॥

‘ਬ੍ਰਾਹਮਣਤ੍ਵ’, ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ੍ਯ’—ਇਹ ਸਭ ਇੱਕੋ ਹੀ ਭਾਵ/ਅਵਸਥਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗੋਮਾਨ’, ‘ਧਾਨਵਾਨ/ਧਨਵਾਨ’ ਅਤੇ ‘ਧਨਵਾਨ’ ਵੀ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਭੇਦ?

Verse 55

जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दंतुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च ॥ ५५ ॥

ਜਨਮ-ਹਾਲਤ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਤੁੰਦਿਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਸ਼ਰਧਾਲੂ’; ਉੱਚਤਾ/ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ‘ਦੰਤੁਰ’। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸ੍ਰਗਵੀ’ (ਮਾਲਾਧਾਰੀ), ‘ਤਪਸਵੀ’, ‘ਮੇਧਾਵੀ’ ਅਤੇ ‘ਮਾਯਾਵੀ’—ਇਹ ਵੀ ਉਦੇਸ਼ਿਤ ਅਰਥ ਹੀ ਹਨ।

Verse 56

वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च ॥ ५६ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਵਾਚਾਲ’ ਅਤੇ ‘ਵਾਚਾਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗੱਲ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਕੇਵਲ ਕਲਪਿਤ ਦਿਸ਼ਾ/ਉਪਦੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਬੋਲੇ—ਉਹ ‘ਕਲਪਦੇਸ਼ੀਯ’ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 57

कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने ॥ ५७ ॥

‘ਕਵਿਕਲਪ’ ਅਤੇ ‘ਕਵਿਦੇਸ਼੍ਯ’—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ‘ਪ੍ਰਕਾਰ/ਢੰਗ’ ਦੱਸਣ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਪਟੁਜਾਤੀਯ’ ਸ਼ਬਦ ਨਿੰਦਾ ਲਈ, ਅਤੇ ‘ਵੈਦ੍ਯਪਾਸ਼’ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 58

वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा ॥ ५८ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ! ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਉਹ ਵੈਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਦੇਸ-ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਨਮਯ, ਮ੍ਰਿਣਮਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਯ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 59

जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतोऽव्ययान् ॥ ५९ ॥

ਹੇ ਨਾਰਦ! ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰੀ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੱਜਿਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਧੇਰੇ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਤਮ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ‘ਹੋਰ ਕਾਲਾ’ ਜਾਂ ‘ਅਤਿ ਚਿੱਟਾ’ ਵਰਗੇ ਅਵ੍ਯਯ ਵਰਣਨਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕੀਹ ਲਾਭ?

Verse 60

किंतरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि ॥ ६० ॥

ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਿੰਤਰਾ’, ‘ਅਤਿਤਰਾ’ ਅਤੇ ‘ਅਭਿਹ੍ਯੁੱਚੈਸਤਰਾ’ (ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਘੁੱਟਣ ਤੱਕ’ ਅਤੇ ‘ਦੋਵੇਂ ਘੁੱਟਣਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ’ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 61

जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे ॥ ६१ ॥

ਮਾਪ ਨਿਰਧਾਰਨ ਵਿੱਚ ‘ਜਾਨੂ-ਮਾਤ੍ਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਗਿਣਤੀਯੋਗ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਕਤਮ’ ਅਤੇ ‘ਕਤਰ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 62

द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपंचमौ । एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद ॥ ६२ ॥

ਦੂਜਾ, ਤੀਜਾ, ਚੌਥਾ; ਛੇਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ‘ਕਤਿਪਯ’ (ਕੁਝ ਹੀ) ਅਤੇ ਕੁਝ ‘ਕਤਿਥ’ (ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗਿਣਤੀ) ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਹਨ?

Verse 63

विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥ ६३ ॥

ਵੀਹ, ਵੀਹਵਾਂ, ਸੌਵਾਂ ਆਦਿ—ਵਰਤੋਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਦ੍ਵੇਧਾ’, ‘ਦ੍ਵੈਧਾ’ ਅਤੇ ‘ਦ੍ਵਿਧਾ’ ਦੋਹਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ।

Verse 64

क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥ ६४ ॥

ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਜ ਵਾਰ’, ‘ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ’ ਅਤੇ ‘ਬਹੁਤ ਵਾਰ’ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਦ੍ਵਿਤਯ’ ਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਤਪ’ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ‘ਦੋ’ ਅਤੇ ‘ਤਿੰਨ’ ਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 65

कुटीरश्च शमीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । त्रैणः पौष्णस्तुंडिभश्च वृंदारककृषीवलौ ॥ ६५ ॥

‘ਕੁਟੀਰ’, ‘ਸ਼ਮੀਰ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੁੰਡਾਰ’—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ‘ਅਲਪਾਰਥਕ’ (ਤੁੱਛ) ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤ੍ਰੈਣ’, ‘ਪੌਸ਼ਣ’ ਅਤੇ ‘ਤੁੰਡਿਭ’ ਪਰਯਾਏ ਹਨ; ਅਤੇ ‘ਵ੍ਰਿੰਦਾਰਕ’ ਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ੀਵਲ’ ਵੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਰਯਾਏ ਹਨ।

Verse 66

मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम् ॥ ६६ ॥

ਮੈਲੇ, ਵਿਕਟ ਅਤੇ ਬਦਬੂਦਾਰ—ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ; ਖੱਡਿਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਿਬੜੇ, ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਝਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਵਰਣੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 67

निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा । विद्याथुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥ ६७ ॥

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਨਿਬਿਰੀਸ’, ‘ਮੇਸ਼ੁਕਾਰੀ’, ‘ਵਿੱਤੋਵਿਦਿਆਞ੍ਚਣ’, ‘ਵਿਦਿਆਥੁੰਚੁ’, ‘ਬਹੁਤਿਥ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼੍ਰਿੰਗਿਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ—ਇਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਦਰਜ ਹਨ।

Verse 68

स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा ॥ ६८ ॥

(ਉਹ ਭਗਵਾਨ) ‘ਸਵਾਮੀ’, ‘ਵਿਸ਼ਮਰੂਪ੍ਯ’—ਅਤੁੱਲ ਰੂਪ ਵਾਲਾ; ਅਤੇ ‘ਉਪਤ੍ਯਕਾਧਿਤ੍ਯਕਾ’; ‘ਚਿੱਲ’, ‘ਚਿਪਿਟ’, ‘ਚਿਕ੍ਵ’; ‘ਵਾਤੂਲ’ ਤੇ ‘ਕੁਤਪ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 69

वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥ ६९ ॥

ਫਿਰ ‘ਵੱਲਸ਼ਵ’, ‘ਹਿਮੇਲੁ’, ‘ਕਹੋਡ’ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਉਪਡ’; ਨਾਲ ਹੀ ‘ਊਰਣਾਯੁ’, ‘ਮਰੂਤ’, ‘ਏਕਾਕੀ’ ਅਤੇ ‘ਚਰਮਣ੍ਵਤੀ’—ਇਹ ਨਾਮ ਵੀ ਆਖੇ ਗਏ।

Verse 70

ज्योत्स्ना तमिस्राऽष्टीवच्च कक्षीवद्य्रर्मण्वती । आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि ॥ ७० ॥

ਚਾਂਦਨੀ ਵੀ ਹਨੇਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਪੱਕਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਡੋਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਸਰਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਉਹੀ ਘੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਨ ਵੀ ਠੱਗੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਅੰਦਰਲੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 71

कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोहंयुः शुभंयुवत् ॥ ७१ ॥

(ਜਪਣ ਯੋਗ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ:) ਕੰਭ, ਕੰਯੁ, ਕੰਵ, ਨਾਰਦਕੇਤਿ, ਕੰਤੁ, ਕੰਤਕੰਪ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਵ; ਫਿਰ ਸ਼ੰਤ, ਸ਼ੰਤੀ, ਸ਼ੰਯਸ਼ੰਤੌ, ਸ਼ੰਯੋਹੰਯੁ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭੰਯੁਵਤ।

Verse 72

भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि ॥ ७२ ॥

‘ਭਵਤੀ’, ‘ਬਗਭੂਵ’, ‘ਭਵਿਤਾ’, ‘ਭਵਿਸ਼੍ਯਤੀ’, ‘ਭਵਤੁ’, ‘ਅਭਵਤ੍’—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਭ ਕ੍ਰਿਆ-ਰੂਪ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਸੰਬੋਧਨ ਹਨ।

Verse 73

भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत् ॥ ७३ ॥

‘ਭੂਯਾਤ੍’, ‘ਅਭੂਤ੍’ ਅਤੇ ‘ਭਵਿਸ਼੍ਯਤ੍’—ਇਹ ਲਕਾਰ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਂ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅੱਤੀ’, ‘ਜਘਾਸ’, ‘ਤਾਤ੍ਸ੍ਯਤ੍’, ‘ਅੱਤ੍ਵਾਤ੍’, ‘ਅਦਦ੍ਯਾਤ੍’ ਅਤੇ ‘ਦ੍ਵਿਰਘਸਦਾਤ੍ਸ੍ਯਤ੍’ ਆਦਿ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ-ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 74

जुहितो जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति । दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै ॥ ७४ ॥

‘ਜੁਹਿਤ’, ‘ਜੁਹਾਵ’, ‘ਜੁਹਵਾਂਚਕਾਰ’; ‘ਹੋਤਾ’, ‘ਹੋਸ਼੍ਯਤਿ’, ‘ਜੁਹੋਤੁ’; ‘ਅਜੁਹੋਃ’, ‘ਜੁਹੁਯਾਤ੍’, ‘ਧੂਯਾਤ੍’, ‘ਅਹੌਸ਼ੀਤ੍’, ‘ਅਹੋਸ਼੍ਯਤ੍’; ਅਤੇ ‘ਦੀਵ੍ਯਤਿ’, ‘ਦਿਦੇਵ’, ‘ਦੇਵਿਤਾ’, ‘ਦੇਵਿਸ਼੍ਯਤਿ’, ‘ਅਦੀਵ੍ਯਤ੍’, ‘ਦੀਵ੍ਯੇਤ੍’, ‘ਦੀਵ੍ਯਾਦ੍’—ਇਹ ਸਭ ਸ਼ੁੱਧ ਕ੍ਰਿਆ-ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 75

अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै । सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च ॥ ७५ ॥

‘ਅਦੇਵੀਤ੍’, ‘ਅਦੇਵੀਸ਼੍ਯਤ੍’; ‘ਸੁਨੋਤਿ’, ‘ਸੁਸ਼ਾਵ’; ‘ਸੋਤਾ’, ‘ਸੋਸ਼੍ਯਤਿ’—ਇਹ ਰੂਪ ਹਨ। ‘ਸੁਨੋਤੁ’, ‘ਅਸੁਨੋਤ੍’, ‘ਸੁਨੁਯਾਤ੍’, ‘ਸੂਯਾਤ੍’; ‘ਅਸ਼ਾਵੀਤ੍’, ‘ਅਸੋਸ਼੍ਯੁਤ੍’; ਅਤੇ ‘ਤੁਦਤਿ’—ਇਹ ਵੀ ਧਾਤੂ-ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ।

Verse 76

तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि । अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै ॥ ७६ ॥

‘ਤੁਦ੍’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ—‘ਤੁਤੋਦ’, ‘ਤੋੱਤਾ’, ‘ਤੋਤ੍ਸ੍ਯਤਿ’; ਅਤੇ ‘ਤੁਦਤ੍’, ‘ਤੁਦਤ੍ਵ’, ‘ਤੁਦੇਤ੍’, ‘ਤੁਦ੍ਯਾਦ੍’—ਇਹ ਰੂਪ ਹਨ। ‘ਰੁਧ੍’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ—‘ਅਤੌਤ੍ਸੀਤ੍’, ‘ਅਤੋਤ੍ਸ੍ਯਤ੍’; ਅਤੇ ‘ਰੁਣੱਧਿ’, ‘ਰੂਰੋਧ’, ‘ਰੋੱਧਾ’, ‘ਰੋਤ੍ਸ੍ਯਤਿ’—ਇਹ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ।

Verse 77

रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि ॥ ७७ ॥

‘ਰੁਣੱਧੁ’, ‘ਅਰੁਣਤ੍’, ‘ਰੁਧ੍ਯਾਦ੍’, ‘ਅਰੌਤ੍ਸੀਤ੍’, ‘ਆਰੋਤ੍ਸ੍ਯ’—ਇਹ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਤਨੋਤਿ’, ‘ਤਤਾਨ’, ‘ਤਨਿਤਾ’, ‘ਤਨਿਸ਼੍ਯਤਿ’, ‘ਤਨੋਤੁ’, ‘ਅਤਨੋਤ੍’, ‘ਤਨੁਯਾਤ੍’—ਇਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਧਾਤੂ-ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 78

अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु ॥ ७८ ॥

(ਧਾਤੂ-ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ:) ‘ਉਸ ਨੇ ਖਿੱਚਿਆ’, ‘ਖਿੱਚ ਕੇ ਰੱਖਿਆ’, ‘ਉਹ ਖਿੱਚੇਗਾ’; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਉਹ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ’, ‘ਉਸ ਨੇ ਖਰੀਦਿਆ’, ‘ਖਰੀਦਦਾਰ’, ‘ਉਹ ਖਰੀਦੇਗਾ’, ‘ਉਹ ਖਰੀਦੇ’। ਫਿਰ: ‘ਉਸ ਨੇ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦਿਆ’, ‘ਉਸ ਨੇ ਖਰੀਦਿਆ’, ‘ਉਸ ਨੂੰ ਖਰੀਦਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ’, ‘ਖਰੀਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ’, ‘ਉਸ ਨੇ ਖਰੀਦਵਾਇਆ’, ‘ਖਰੀਦਣ ਯੋਗ’। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ: ‘ਉਹ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ’, ‘ਉਸ ਨੇ ਚੋਰੀ ਕੀਤੀ’, ‘ਚੋਰ’, ‘ਉਹ ਚੋਰੀ ਕਰੇਗਾ’, ‘ਉਹ ਚੋਰੀ ਕਰੇ’।

Verse 79

अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति । क्रियासमभिहारे तु पंडितो बोभूयते मुने ॥ ७९ ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਅਚੋਰਯਤ੍’, ‘ਚੋਰਯੇਤ੍’, ‘ਚੋਰ੍ਯਾਤ੍’, ‘ਅਚੂਚੁਰਤ੍’, ‘ਅਚੋਰਿਸ਼੍ਯਤ੍’ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦਸ ਗਣ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰਯੋਜਕ (ਕਾਰਕ) ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਭਾਵਯਤੀ’—ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਨੀੱਛਾ (ਇੱਛਾਰਥ) ਵਿੱਚ ‘ਬੁਭੂਸ਼ਤੀ’—ਹੋਣ/ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ-ਸਮਭਿਹਾਰ (ਇੰਟੈਂਸਿਵ) ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ‘ਬੋਭੂਯਤੇ’—ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਲ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੁਨੇ।

Verse 80

तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारेऽपि नारद । अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा ॥ ८० ॥

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਙ੍-ਲੁਕ੍ (ਯਙ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਦਾ ਲੋਪ) ਹੋਣ ਤੇ ‘ਬੋਭਵੀਤੀ’ ਰੂਪ ਵੀ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ‘ਪੁਤ੍ਰੀਯਤੀ’ ਆਤਮ-ਇੱਛਾਰਥ ਵਿੱਚ—‘ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ’—ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਿਵਾਜੀ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਨਾਰਦ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਦਾਤ੍ਤ-ਞਿਤ੍ ਧਾਤੂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆ-ਵਿਨਿਮਯ (ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਬਦਲਾਅ) ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 81

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः ॥ ८१ ॥

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ‘ਨਿਵਿਸ਼੍’ ਆਦਿ ਧਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮਨੇਪਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਾਣੋ। ਬਾਕੀ ਧਾਤੂਆਂ ਲਈ ਕਰਤਰੀ (ਸਕ੍ਰਿਯ ਅਰਥ) ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਬਦਿਕਾਂ ਨੇ ਪਰਸਮੈਪਦ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 82

ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने ॥ ८२ ॥

ਅਤੇ ਞਿਤ੍ ਤੇ ਸ੍ਵਰਿਤ (ਚਿੰਨ੍ਹ), ਨਾਲ ਹੀ ਯਕ੍ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ—ਇਹ ਭਾਵ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਮੁਨੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਚਾਰਣ/ਅਭਿਵ੍ਯਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਗਮਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕੇ।

Verse 83

विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभंते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम् ॥ ८३ ॥

ਜਦੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਲਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ‘ਵਿਆਪਾਰ’ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਲੋਕ ਹੀ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ ਦਾ ਆਰੋਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੇਖੋ—ਚੌਲ ਜਿਵੇਂ ਆਪ ਹੀ ਪੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 84

साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः ॥ ८४ ॥

ਸਾਧੁ! ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਉਂ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—‘ਬਸੂਲਾ ਕੱਟਦਾ ਹੈ’ ਅਤੇ ‘ਹਾਂਡੀ ਪਕਾਉਂਦੀ ਹੈ’। ਧਾਤੂ ਸਕਰਮਕ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ‘ਲ’ ਕ੍ਰਿਤ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 85

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः ॥ ८५ ॥

ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਭਾਵ ਜਾਂ ਕਰਤਾ ਦੱਸਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਫਲ ਅਤੇ ਵਿਆਪਾਰ ਇਕੋ ਹੀ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਣ, ਤਦ ਉਹ ਧਾਤੂ ‘ਅਕਰਮਕ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 86

धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥ ८६ ॥

ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮੀ-ਭੇਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਧਾਤੂ ‘ਸਕਰਮਕ’ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਰਮ ਗੌਣ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ‘ਦ੍ਰੁਹ’ ਆਦਿ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਰਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ‘ਨੀ, ਹ੍ਰਿ, ਕ੍ਰਿਸ਼, ਵਹ, ਹਾ’ ਆਦਿ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ।

Verse 87

बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यंतानां लादयो मताः ॥ ८७ ॥

‘ਸਮਝਾਉਣਾ/ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣਾ’ ਅਤੇ ‘ਖਵਾਉਣਾ’ ਅਰਥ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰਮ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ—ਐਸੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਣ੍ਯੰਤ (ਪ੍ਰੇਰਕ) ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਣ੍ਯੰਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕਰਮਣੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ‘ਲ’ ਆਦਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 88

फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङ्र्थस्तु विशेषणम् ॥ ८८ ॥

ਫਲ ਅਤੇ ਵਿਆਪਾਰ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ-ਭੂਤ ਧਾਤੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਤਿਙ੍-ਪ੍ਰਤਿਆਯ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਲ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਙ੍-ਅਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ॥ ੮੮ ॥

Verse 89

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः ॥ ८९ ॥

‘ਏਧਿਤਵ੍ਯਮ੍’ ਅਤੇ ‘ਏਧਨੀਯਮ੍’—ਇਹ ਕ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਆਯ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਭਾਵ-ਅਰਥ ਜਾਂ ਕਰਮਣੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਪ੍ਰਤਿਆਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕਰਤਰੀ ਅਰਥ ਲਈ ‘ਕ੍ਰਿਤ’ (ਕ੍ਰਿਤਃ) ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ॥ ੮੯ ॥

Verse 90

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम् ॥ ९० ॥

ਭੂਤ (ਅਤੀਤ) ਕਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਕਰਤਾ’, ‘ਕਾਰਕ’ ਆਦਿ ਅਰਥ ‘ਭੂਤ’ ਆਦਿ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਕਥਿਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗਮ੍ਯ’ ਆਦਿ ਸਮੂਹ ਗਮ੍ਯ (ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ/ਬੋਧ੍ਯ) ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ; ਬਾਕੀ ਰੂਪ ‘ਅਦ੍ਯਤਨ’ (ਵਰਤਮਾਨ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ॥ ੯੦ ॥

Verse 91

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च ॥ ९१ ॥

ਅਵ੍ਯਯੀਭਾਵ ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ ‘ਅਧਿਸ੍ਰੀਤ੍ਯ’ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਯਥਾਸ਼ਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਤ੍ਪੁਰੁਸ਼ ਸਮਾਸ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਮਾਸ਼੍ਰਿਤ’ (ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ), ਅਤੇ ਧਾਨ੍ਯ-ਅਰਥਕ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਯੂਪਦਾਰੁ (ਯਜ੍ਞ-ਸਤੰਭ ਦੀ ਲੱਕੜ) ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ॥ ੯੧ ॥

Verse 92

व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते । पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः ॥ ९२ ॥

‘ਵਿਆਘ੍ਰਭੀ’ (ਬਾਘ ਤੋਂ ਡਰਣ ਵਾਲਾ) ਮਨੁੱਖ ‘ਰਾਜਪੁਰੁਸ਼’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੂਆਰੀ ‘ਅਕ੍ਸ਼ਸ਼ੌਂਡ’ ‘ਦ੍ਵਿਗੁਰੂ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਗੌ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ‘ਪੰਚਗਵ੍ਯ’; ‘ਦਸ਼ਗ੍ਰਾਮੀ’ ਦਸ ਗ੍ਰਾਮਾਂ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ; ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰਿਫਲਾ’ ਤਿੰਨ ਫਲਾਂ ਦਾ ਰੂੜ੍ਹ ਨਾਮ ਹੈ॥ ੯੨ ॥

Verse 93

नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता ॥ ९३ ॥

‘ਨੀਲੋਤਪਲ’ ਵਰਗੇ ਸਮਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ ‘ਮਹਾ-ਸ਼ਸ਼ਠੀ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤੁਲ੍ਯ ਅਰਥ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਕਰਮਧਾਰਯ ਸਮਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਅ-ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਞਿ’ ਤੱਧਿਤ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਪਰ ‘ਕੁੰਭਕਾਰ’ ਆਦਿ ਰੂਪ ਸਿੱਧ ਵਿਉਤਪੱਤੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 94

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज । पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः ॥ ९४ ॥

ਪਰ ਜਦੋਂ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿ ਸਮਾਸ ਆਪਣੇ ਪਦਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਰਥ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਅਰਥ ਦੱਸੇ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—‘ਪ੍ਰਾਪਤੋਦਕ ਗ੍ਰਾਮ’ (ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੋਵੇ), ‘ਪੰਚਗੂ’ (ਜਿਸ ਕੋਲ ਪੰਜ ਗਾਂਵਾਂ ਹੋਣ), ‘ਰੂਪਵਦਭਾਰ੍ਯ’ (ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇ), ਅਤੇ ‘ਸਸੁਤਾਦਿਕ ਮਧ੍ਯਾਹਨ’ (ਸਹਚਰ ਤੱਤਾਂ ਸਮੇਤ ਦੁਪਹਿਰ)।

Verse 95

समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत् ॥ ९५ ॥

ਸਮੁੱਚਯ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਵਿਕਲਪ-ਵਿਧੀਆਂ ਹੋਣ ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਭਿੱਖਿਆ ਲਿਆਓ’ ਅਤੇ ‘ਗਾਂ ਲਿਆਓ’ ਵਰਗੀਆਂ ਆਗਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਧਿ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 96

इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते ॥ ९६ ॥

ਇਤਰੇਤਰ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਮ’ ਅਤੇ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’—ਇਹ ਦੋ ਨਾਮ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਦਵਿਜ, ‘ਰਾਮਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਕਹਿ ਕੇ—ਭਾਵੇਂ ਦੋ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ ਜਾਣ—ਉਪਾਸਨਾ ਇਕੋ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।