Adhyaya 334
Prastāra-nirūpaṇa — Explanation of Prastāra (Tabulation/Matrix of Metres)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ‘ਪ੍ਰਸਤਾਰ’ ਨੂੰ ਛੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਸੰਭਾਵਿਤ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਬੱਧ ਗਿਣਤੀ-ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਮ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ (ਸੂਚਕ ਅੰਕ ਤੋਂ ਛੰਦ-ਰੂਪ ਦੀ ਉਲਟੀ ਪਛਾਣ) ਅਤੇ ਉੱਦਿਸ਼ਟ (ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਗਿਣਤੀ) ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਜੋੜ/ਬੇਜੋੜ ਨਿਯਮ, ਅੱਧਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕਦਮ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੋਧਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਮੇਰੂ-ਪ੍ਰਸਤਾਰ (ਪਾਸਕਲ ਵਰਗੀ ਸਰਣੀ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜ ਕੇ ‘ਛੰਦ ਦਾ ਸਾਰ’ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਸੰਖਿਆਵਾਂ ਦੋਗੁਣੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਧਵਾ/ਅੰਗੁਲ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਾਈ-ਉਤਰਾਈ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੰਦ-ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਗਣਿਤੀ ਧਰਮ ਮੰਨ ਕੇ ਪਾਠ-ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਮਨਜ਼ੂਰ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਗਿਆਨ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
Algorithmic rules for prastāra generation and lookup—especially Naṣṭa and Uddiṣṭa methods, halving/parity operations, and the Meru-prastāra basis for metrical counts.
It systematizes correct metrical knowledge, supporting faithful preservation of mantra/poetry and cultivating disciplined intellect—an applied form of dharmic rigor aligned with sacred transmission.