Adhyaya 329
Chandaḥ-sāra (छन्दःसारः) — Essence of Metres (Prosody), Chapter 329
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਛੰਦಃਸਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਦ’ ਨੂੰ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਇਕਾਈ ਦੱਸ ਕੇ ਆਪਦ-ਪੂਰਣ (ਅੱਖਰ/ਮਾਤਰਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ) ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਵਰਗੀਕਰਨ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਛੰਦ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਖਰ-ਨਿਵੇਸ਼ ਦੀ ਦੇਵਤਾ-ਸੰਗਤੀ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਵਸੂ, ਜਗਤੀ ਨਾਲ ਆਦਿਤ੍ਯ, ਵਿਰਾਜ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ। ਫਿਰ ਇਕ-ਪਾਦ ਤੋਂ ਚਾਰ-ਪਾਦ ਤੱਕ ਦੇ ਛੰਦ, ਤਿੰਨ-ਪਾਦ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਪਵਾਦ, ਅਤੇ ਬਦਲਦੀ ਅੱਖਰ-ਗਿਣਤੀ (ਸੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਦ ਸਮੇਤ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਵ੍ਰਿਤ, ਨਾਗੀ, ਵਾਰਾਹੀ; ਉਸ਼੍ਣਿਕ, ਪਰੋਸ਼੍ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ; ਮਹਾਵ੍ਰਿਹਤੀ; ਪੰਕਤੀ-ਪ੍ਰਕਾਰ ਭੰਡਿਲ ਆਦਿ ਨਾਮਿਤ ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਉਪਭੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ, ਨਾਲ ਹੀ ਵ੍ਰਿਹਤੀ ਦੇ ਅੱਗੇ/ਵਿਚਕਾਰ/ਉੱਪਰਲੇ ਵਿਨਿਆਸ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਸੰਬੰਧੀ ‘ਨਵਕਾ’ ਸ਼ਾਮਿਲਾਤਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਅਗਨੀ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸ਼ਡਜ ਆਦਿ ਸੁਰਾਂ, ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਗੋਤ੍ਰ-ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਦਿਆ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟ/ਵੱਧ ਅੱਖਰ (ਅਵਰਾਟ/ਅਧਿਕ) ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪਾਦ-ਦੇਵਤਾ ਕ੍ਰਮ ਪਾਠ ਰਾਹੀਂ ਸੰਦੇਹ-ਨਿਵਾਰਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It emphasizes metre-identification and correction: the pāda as the core unit, rules for completing deficient pādas (āpada-pūraṇa), and diagnostic categories for deficiency/excess (avarāṭ/adhika), alongside structured classifications of major metres (Gāyatrī, Uṣṇik, Anuṣṭubh, Triṣṭubh, Jagatī, Vṛhatī).
By sacralizing measurement: metres are linked to deities, directions, notes, and qualities, so correct prosody becomes a disciplined alignment with ṛta/dharma—training attention, speech, and ritual-literary precision as supports for devotion and inner order.