Adhyaya 328
Chandaḥ-sāra (Essence of Prosody) — Gāyatrī as the Root Metre and Syllabic Expansions
ਛੰਦ-ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਗਾਇਤਰੀ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਮੂਲ-ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਵਜੋਂ ਨਿਰੂਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਾਇਤਰੀ ਨੂੰ ਇਕ-ਅੱਖਰ ਬੀਜ-ਰੂਪ, ਪੰਦਰਾਂ-ਅੱਖਰ ਮੰਤ੍ਰ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਅੱਠ-ਅੱਖਰ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੀ ਅੱਖਰ-ਮਾਤਰਾ ਬਦਲਦੀ ਹੈ—ਯਜੁਸ ਸੂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ 6, ਸਾਮਨ ਗਾਨ ਵਿੱਚ 12 ਅਤੇ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀਆਂ ਰਿਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 18; ਸਾਮਨ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਦੋ-ਦੋ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਅੱਗੇ ਨਿਯਮ ਹਨ—ਰਿਚ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਚੌਥੀ’ ਵਾਧਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਕਰਕੇ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਛੰਦ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਵਧਦੇ ਹਨ; ਪਰ ‘ਆਤੁਰਿਆ’ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੋਪ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਉਸ਼੍ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ, ਵ੍ਰਿਹਤੀ, ਪੰਕਤੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਜਗਤੀ—ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮਿਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਕਹਿ ਕੇ ਛੰਦ-ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਪਾਵਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ’ ਦੀ ਮਿਆਰੀ ਗਠਨ, ਇਕਾਈਆਂ ਨੂੰ ‘ਆਰਿਆ’ ਨਾਮ, ਰਿਗ-ਯਜੁਸ ਲਈ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਜ्ञਾਵਾਂ ਅਤੇ 64-ਪਦ ਗ੍ਰਿਡ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦੀ ਰੀਤ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It codifies Gāyatrī’s multiple syllabic forms and gives rule-based procedures for metrical expansion across Vedic contexts (Yajus/Sāman/Ṛc), including special increment and omission rules (Prajāpatya by fours; Āturyā by sequential subtraction).
By identifying metrical order as brahmanic in nature, it frames disciplined speech-measure (chandas) as a dharmic practice—aligning recitation, cognition, and ritual precision with a sacred cosmological structure.