Adhyaya 210

Verse 1

हि न (0) है 7 नवाधिकद्विशततमो< ध्याय: धर्मकी सूक्ष्मता

Mārkaṇḍeya berkata: “Wahai Yudhiṣṭhira, yang terbaik antara para penegak dharma! Sesudah itu, Dharmavyādha—si pemburu yang mahir dalam pertimbangan—sekali lagi berbicara kepada Kauśika, ‘lembu jantan’ di antara para brāhmaṇa, lalu menyambung ajarannya.”

Verse 2

व्याध उवाच श्रुतिप्रमाणो धर्मोड्यमिति वृद्धानुशासनम्‌ | सूक्ष्मा गतिहिं धर्मस्य बहुशाखा हानन्तिका

Pemburu itu berkata: “Para tua mengajarkan bahawa Veda (Śruti) ialah satu-satunya autoriti bagi dharma. Benar demikian; namun perjalanan dharma amatlah halus—perinciannya tiada bertepi, dan cabangnya banyak.”

Verse 3

प्राणान्तिके विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्‌ | अनृतेन भवेत्‌ सत्यं सत्येनैवानृतं भवेत्‌

Pemburu itu berkata: “Dalam saat yang mengancam nyawa, dan juga ketika mengatur perkahwinan, seseorang mungkin perlu mengucapkan yang tidak benar. Dengan yang tidak benar, hasilnya boleh menjadi ‘benar’—yakni ia berkhidmat kepada dharma dengan menyelamatkan nyawa atau memastikan perkahwinan yang wajar. Sebaliknya, jika berkata benar secara harfiah hingga membahayakan nyawa seseorang, maka ‘kebenaran’ itu menghasilkan buah ketidakbenaran, kerana dari segi etika ia menjadi tercela.”

Verse 4

यद्‌ भूतहितमत्यन्तं तत्‌ सत्यमिति धारणा । विपर्ययकृतो<धर्म: पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम्‌

“Apa yang membawa kebajikan paling besar kepada makhluk hidup—itulah yang patut dipegang sebagai ‘kebenaran’. Namun apabila dilakukan yang sebaliknya—hingga mendatangkan mudarat atau meragut nyawa—maka sesuatu yang tampak benar pada zahirnya pun, pada hakikatnya menjadi tidak benar dan adharma. Renungkanlah, dan lihatlah betapa halusnya perjalanan dharma.”

Verse 5

यत्‌ करोत्यशुभं कर्म शुभं वा यदि सत्तम | अवश्यं तत्‌ समाप्रोति पुरुषो नात्र संशय:,सज्जनशिरोमणे! मनुष्य जो शुभ या अशुभ कार्य करता है, उसका फल उसे अवश्य भोगना पड़ता है, इसमें संशय नहीं है

Pemburu itu berkata: “Wahai yang terbaik antara orang-orang baik, sama ada seseorang melakukan perbuatan yang tidak baik atau perbuatan yang mulia, dia pasti menerima hasilnya. Tentang hal ini tiada keraguan.”

Verse 6

विषमां च दशां प्राप्तो देवान्‌ गहति वै भृशम्‌ । आत्मन: कर्मदोषाणि न विजानात्यपण्डित:

Pemburu itu berkata: “Apabila seseorang jatuh ke dalam keadaan yang keras dan serba tidak menentu, dia dengan hebat menyalahkan para dewa dan melimpahkan celaan kepada mereka. Namun orang yang tidak bijaksana tidak menyedari bahawa kesalahan itu terletak pada perbuatannya sendiri—penderitaan itu ialah akibat daripada karmanya sendiri.”

Verse 7

मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम । सुखदुःखविपर्यासान्‌ सदा समुपपद्यते

Pemburu itu berkata: “Wahai yang terbaik antara para Brahmana, orang yang terpedaya, licik, dan tidak tetap hati sentiasa terjerumus ke dalam pembalikan suka dan duka—terus-menerus bertemu hasil hidup dalam kekacauan dan ketidakstabilan.”

Verse 8

योड्यमिच्छेद्‌ यथा काम त॑ तं कामं स आप्नुयात्‌

Jika seseorang ingin menempuh sesuatu usaha menurut kehendaknya dan bertindak ke arahnya, maka dia akan memperoleh tepat apa yang diinginkannya itu.

Verse 9

संयताश्चापि दक्षाश्व॒ मतिमन्तश्व मानवा:

“Mereka juga berdisiplin dan berkebolehan; mereka manusia yang berakal budi.”

Verse 10

भूतानामपर: कश्रिद्धिंसायां सततोत्थित:

Pemburu itu berkata: “Dalam kalangan makhluk bernyawa, ada satu lagi jenis manusia—iaitu orang yang sentiasa berhasrat kepada kekerasan.”

Verse 11

अचेष्टमपि चासीनं श्री: कंचिदुपतिछ्ठति

Walaupun seseorang tidak berusaha secara lahiriah dan hanya duduk diam, kemakmuran (Śrī) tetap boleh datang dan berdiri di sisinya. Pemburu itu menegaskan bahawa kejayaan duniawi tidak semestinya ukuran langsung bagi kebajikan atau usaha; maka hendaklah menilai menurut dharma dan tingkah laku, bukan menurut tuah yang kelihatan.

Verse 12

देवानिष्टवा तपस्तप्त्वा कृपणै: पुत्रगृद्धिभि:

“Setelah memuja para dewa dan menjalani tapa (austerities), (ramai yang berbuat demikian) dengan jiwa yang kedekut—didorong oleh ketamakan menginginkan anak lelaki.”

Verse 13

अपरे धनधान्यैश्न भोगैश्व पितृसंचितै:

“Yang lain pula hidup dengan harta dan hasil bijirin, serta kenikmatan yang telah dihimpun oleh nenek moyang mereka.”

Verse 14

कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशय:

Pemburu itu berkata: “Penyakit manusia timbul daripada perbuatannya sendiri—tentang hal ini tiada keraguan.”

Verse 15

ते चापि कुशलैरवद्यैर्निपुणै: सम्भूतौषधै:

Dan mereka juga dirawat oleh tabib-tabib yang mahir, tidak bercela, dan sangat arif, dengan ubat-ubatan yang disediakan dengan sempurna daripada herba—hingga penjagaan itu nyata cekap dan tidak tercemar dari segi etika.

Verse 16

येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीदोषपीडिता:

Pemburu itu berkata: “Ada orang yang memang mempunyai makanan yang patut dimakan, namun mereka diseksa oleh penyakit grahaṇī—gangguan pencernaan—lalu tidak mampu menikmati atau menyerap dengan baik apa yang tersedia.”

Verse 17

अपरे बाहुबलिन: क्लिश्यन्ते बहवो जना:

“Yang lain pula, meski bertangan kuat, tetap menderita—ramai manusia menanggung sengsara.”

Verse 18

इति लोकमनाक्रन्दं मोहशोकपरिप्लुतम्‌

“Demikianlah dunia: tiada jerit tolong yang sejati, namun seluruhnya ditenggelami dan dibanjiri oleh kebingungan (moha) dan dukacita (śoka).”

Verse 19

न म्रियेयुर्न जीर्येयु: सर्वे स्यु: सार्वकामिका:

“Tiada seorang pun akan mati, dan tiada pula yang menjadi tua; semua makhluk akan sentiasa dipenuhi segala kehendak.”

Verse 20

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते । यतते च यथाशक्ति न च तद्‌ वर्तते तथा

Pemburu itu berkata: “Setiap orang berusaha untuk naik mengatasi dunia—menjadi lebih tinggi daripada semua. Masing-masing mengerahkan diri setakat daya yang ada; namun hasilnya tidak selalu menjadi demikian.”

Verse 21

बहव: सम्प्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमड्रला: । महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु

Pemburu itu berkata: “Ramai orang kelihatan berkongsi bintang kelahiran yang sama, dan upacara-upacara muhibah dilakukan dengan cara yang serupa; namun kerana himpunan perbuatan (karma) mereka berbeza, terlihat jelas perbezaan besar pada hasil yang mereka peroleh.”

Verse 22

न केचिदीशते ब्रह्मन्‌ स्वयंग्राह्म॒ुस्थ सत्तम । कर्मणा प्राक्‌ कृतानां वै इह सिद्धि: प्रदृश्यते

Pemburu itu berkata: “Wahai Brahmana, insan utama! Tiada seorang pun benar-benar berkuasa, bahkan terhadap sesuatu yang sudah berada dalam genggamannya. Di dunia ini, yang terlihat ialah pencapaian hasil daripada karma yang telah dilakukan dahulu—dalam kelahiran sebelumnya.”

Verse 23

यथाश्रुतिरियं ब्रह्मन्‌ू जीव: किल सनातन: । शरीरमध्ृर॒वं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह,विप्रवर! श्रुतिके अनुसार यह जीवात्मा निश्चय ही सनातन है और इस संसारमें समस्त प्राणियोंका शरीर नश्वर है

Pemburu itu berkata: “Wahai Brahmana, sebagaimana ajaran Veda didengar dan diwariskan, diri (ātman) itu sesungguhnya kekal; namun di dunia ini tubuh setiap makhluk hidup tidak teguh dan pasti binasa. Maka janganlah melekat pada tubuh sebagai diri yang sejati; bertindaklah dengan kebijaksanaan dan dharma, mengingati apa yang kekal dan apa yang berlalu.”

Verse 24

वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत । जीव: सड्क्रमते<न्यत्र कर्मबन्धनिबन्धन:

Apabila tubuh dihancurkan, yang musnah hanyalah rangka jasmani. Diri yang hidup (ātman) berpindah ke tempat lain, didorong oleh daya ikatan karma perbuatannya sendiri. Maka yang binasa ialah tubuh; akibat moral dari perbuatan membawa makhluk itu ke keadaan kewujudan yang lain.

Verse 25

शरीरपर आघात करनेसे उस शरीरका नाश तो हो जाता है; किंतु अविनाशी जीव नहीं मरता। वह कर्मोंके बन्धनमें बँधकर फिर दूसरे शरीरमें प्रवेश कर जाता है ।।

Brahmana itu berkata: “Wahai yang terbaik antara para mengetahui dharma, wahai yang terunggul dalam tutur kata—bagaimanakah jīva, diri yang hidup, itu kekal? Aku ingin memahami perkara ini menurut hakikatnya.”

Verse 26

व्याध उवाच न जीवनाशो<स्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्ग्नियते किलेति । जीवस्तु देहान्तरित: प्रयाति दशार्धतैवास्यथ शरीरभेद:

Pemburu itu berkata: “Wahai Brahmana! Sesungguhnya tiada kebinasaan bagi jīva apabila tubuh terlerai. Orang berkata ‘ia mati’—itu dusta. Jīva meninggalkan tubuh ini lalu memasuki tubuh yang lain. Yang dinamakan ‘kematian’ tubuh hanyalah peleraian: unsur-unsurnya berpisah dan kembali kepada sumber unsur masing-masing.”

Verse 27

अन्यो हि नाक्षाति कृतं हि कर्म मनुष्यलोके मनुजस्य कश्रित्‌ | यत्‌ तेन किंचिद्धि कृतं हि कर्म तदश्लुते नास्ति कृतस्य नाश:

Pemburu itu berkata: “Di dunia manusia, tiada seorang pun dapat lari daripada akibat perbuatan yang telah dilakukan. Apa jua amal yang dilakukan seseorang—walau sekecil mana—buahnya mesti dialami; tiada lenyapnya apa yang telah diperbuat.”

Verse 28

इस मानवलोकमें मनुष्यके किये हुए कर्मको (उस कतकि सिवा) दूसरा कोई नहीं भोगता है। उसके द्वारा जो कुछ ही कर्म किया गया है, उसे वह स्वयं ही भोगेगा। किये हुए कर्मोका कभी नाश नहीं होता ।।

Pemburu itu berkata: “Dalam dunia manusia ini, tiada orang lain menanggung hasil perbuatan seseorang—hanya pelakunya sendiri. Apa jua tindakan yang telah dilakukan, dialah yang mesti merasai buahnya; amal yang telah dibuat tidak pernah lenyap. Mereka yang berakhlak mulia menjadi beroleh pahala, sedangkan yang hina terjerumus dalam dosa. Di sini, perbuatan sendiri mengekori manusia, dan dibentuk olehnya, dia berulang kali mengambil kelahiran yang lain.”

Verse 29

ब्राह्मण उवाच कथं सम्भवते योनौ कथं वा पुण्यपापयो: । जाती: पुण्यास्त्वपुण्याश्ष कथं गच्छति सत्तम

Brahmana itu bertanya: “Bagaimanakah suatu makhluk lahir ke dalam rahim tertentu? Dan bagaimana pula ia terkait dengan pahala dan dosa? Wahai yang terbaik antara orang baik—bagaimanakah ia memperoleh kelahiran yang berpahala dan kelahiran yang tidak berpahala?”

Verse 30

व्याध उवाच गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं सम्प्रदृश्यते । समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम

Pemburu itu berkata: “Menurut tradisi yang berkaitan dengan upacara-upacara suci bermula dari garbhādhāna (penyemaian benih/permulaan kandungan), seluruh perkara ini dilihat berada di bawah pemerintahan karma. Maka, wahai Brahmana yang termulia, akan aku jelaskan kepadamu dengan segera secara ringkas—dengarlah—bagaimana makhluk-makhluk lahir dalam keadaan tertentu melalui perbuatan-perbuatan tertentu.”

Verse 31

यथा सम्भूतसम्भार: पुनरेव प्रजायते । शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत्‌ पापयोनिषु

Pemburu itu berkata: “Sebagaimana suatu makhluk, setelah mengumpulkan ‘kelengkapan’ karma, lahir semula, demikianlah diterangkan di sini: orang yang melakukan perbuatan baik akan terlahir kembali dalam rahim dan keadaan yang baik; sedangkan orang yang melakukan perbuatan jahat akan terlahir kembali dalam rahim dan keadaan yang jahat.”

Verse 32

शुभै: प्रयोगैर्देवत्वं व्यामिश्रैर्मानुषो भवेत्‌ मोहनीयैर्वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषी

Pemburu-guru itu menerangkan hukum moral kelahiran semula: dengan amalan perbuatan baik yang tekun dan berterusan, seseorang mencapai keadaan ketuhanan; dengan perbuatan yang bercampur baik dan buruk, seseorang lahir sebagai manusia. Dengan perbuatan yang mengelirukan, bersifat tamas, yang mengaburkan pertimbangan, seseorang jatuh ke rahim yang rendah—seperti binatang dan burung. Dan sesiapa yang hanya mengumpulkan dosa menjadi pesalah yang terhumban ke bawah, ditakdirkan ke alam neraka.

Verse 33

जातिमृत्युजरादु:खै: सततं समभिद्रुत: । संसारे पच्यमानश्न दोषैरात्मकृतैर्नर:,मनुष्य अपने ही किये हुए अपराधोंके कारण जन्म-मृत्यु और जरासम्बन्धी दु:खोंसे सदा पीडित हो बारंबार संसारमें पचता रहता है

Pemburu itu berkata: “Seorang manusia, yang sentiasa diserang oleh penderitaan kelahiran, kematian, dan usia tua, berulang kali hangus dalam kitaran saṃsāra—diseksa oleh kesalahan dan dosa yang dilakukan oleh dirinya sendiri.”

Verse 34

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च । जीवा: सम्परिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धना:,कर्मबन्धनमें बँधे हुए (पापी) जीव सहस्रों प्रकारकी तिर्यक्‌ योनियों तथा नरकॉंमें चक्कर लगाया करते हैं

“Terikat kuat oleh belenggu perbuatan mereka sendiri, makhluk-makhluk yang berdosa berputar kembali tanpa henti—melalui ribuan rahim binatang dan bahkan melalui neraka—mengembara dalam kitaran penderitaan yang berulang, sehingga daya karma itu habis atau berubah oleh kelakuan yang benar.”

Verse 35

जन्तुस्तु कर्मभिस्तैस्तै: स्वकृतैः प्रेत्य दु:खित: । तददुःखप्रतिघातार्थमपुण्यां योनिमाप्लुते

Makhluk hidup, sesudah mati, ditimpa derita oleh perbuatan-perbuatan yang dilakukannya sendiri; demi menangkis derita itu, ia memasuki rahim yang tidak berpahala—kelahiran yang tidak suci—untuk mencari kelegaan melalui kelahiran lain yang dibentuk oleh karmanya sendiri.

Verse 36

प्रत्येक जीव अपने किये हुए कममोसे ही मृत्युके पश्चात्‌ दुःख भोगता है और उस दुःखका भोग करनेके लिये ही वह (चाण्डालादि) पापयोनिमें जन्म लेता है ।।

Pemburu itu berkata: “Setiap makhluk, sesudah mati, menanggung derita semata-mata akibat perbuatannya sendiri; dan justru untuk menanggung derita itu ia lahir dalam rahim yang berdosa—seperti dalam kalangan buangan dan seumpamanya. Kemudian, sekali lagi, ia mengambil banyak tindakan yang baru; dan oleh tindakan-tindakan itu ia ‘dimasak’ (diseksa) berulang-ulang—seperti orang sakit yang memakan sesuatu yang memudaratkan lalu terpaksa menanggung pelbagai kesengsaraan.”

Verse 37

अजसमेव दु:खार्तो5दु:ःखित: सुखसंज्ञित: । ततो<निवृत्तबन्धत्वात्‌ कर्मणामुदयादपि

“Seseorang, walaupun sebenarnya dihimpit dukacita, tetap dianggap (bahkan menganggap dirinya) ‘tidak berdukacita’ dan ‘bahagia’—kerana ia belum menarik diri daripada keterikatan. Sesungguhnya, sekalipun buah perbuatan muncul, belenggu tetap berterusan selama keterikatan masih ada.”

Verse 38

स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धक्षापि कर्मभि:

Pemburu itu berkata: Apabila ikatan-ikatan yang membelenggu telah terhenti, dan bahkan diri pun disucikan oleh perbuatan yang benar—apabila pengalaman terhadap hasil perbuatan yang menimbulkan belenggu telah habis sepenuhnya, dan kesucian timbul dalam diri manusia melalui amal baik—maka barulah ia memulakan disiplin tapa dan yoga. Oleh itu, sebagai buah daripada banyak perbuatan yang mujur, ia memperoleh kenikmatan alam-alam yang lebih tinggi.

Verse 39

तपोयोगसमारम्भं कुरुते द्विजसत्तम | कर्मभिर्बहुभिश्चापि लोकानश्नाति मानव:

Pemburu itu berkata: “Wahai yang terbaik antara para brāhmaṇa, seseorang memulakan tapa dan yoga hanya setelah melakukan banyak jenis perbuatan. Melalui buah daripada perbuatan-perbuatan yang banyak itu, manusia menikmati alam-alam yang lebih tinggi.”

Verse 40

स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्नापि कर्मभि: । प्राप्नोति सुकृताललोकान्‌ यत्र गत्वा न शोचति

Pemburu itu berkata: Jika seseorang benar-benar menarik diri daripada ikatan duniawi dan menjadi suci di batin, maka—walaupun masih terus bertindak—dia mencapai alam-alam yang diperoleh melalui pahala kebajikan. Setelah sampai ke dunia-dunia yang bertuah itu, tiadalah lagi dukacita di sana.

Verse 41

पापं कुर्वन्‌ पापवृत्त: पापस्यान्तं न गच्छति । तस्मात्‌ पुण्यं यतेत्‌ कर्तु वर्जयीत च पापकम्‌

Pemburu itu berkata: Orang yang melakukan dosa akan terbiasa dengan tabiat berdosa, lalu dosanya tidak sampai ke penghujung. Maka hendaklah manusia berusaha melakukan kebajikan dan menjauhi kejahatan sepenuhnya.

Verse 42

अनसूयु: कृतज्ञश्न कल्याणानि च सेवते । सुखानि धर्ममर्थ च स्वर्ग च लभते नर:

Pemburu itu berkata: Seseorang yang tidak suka mencari-cari kesalahan, yang tahu berterima kasih, dan yang mengamalkan perbuatan baik lagi bermanfaat, memperoleh kebahagiaan di sini, meraih dharma dan kemakmuran, dan akhirnya sampai ke syurga.

Verse 43

संस्कृतस्य च दान्तस्य नियतस्य यतात्मन: । प्राज्ञस्यानन्तरा वृत्तिरिह लोके परत्र च

Orang bijaksana—yang halus budi, menahan diri, berdisiplin, dan menguasai batin—mempunyai perjalanan hidup yang lurus tanpa terputus, di dunia ini dan di alam sana.

Verse 44

जो संस्कारसम्पन्न, जितेन्द्रिय, शौचाचारपरायण और मनको काबूमें रखनेवाला है, उस बुद्धिमान पुरुषको इहलोक और परलोकमें भी सुखकी प्राप्ति होती है ।।

Pemburu itu berkata: Orang bijaksana yang diperkemas oleh disiplin yang benar, yang menundukkan pancaindera, yang berpegang pada kesucian dan adab yang lurus, serta menguasai fikiran, memperoleh kebahagiaan di dunia ini dan di alam akhirat. Maka, wahai brahmin, hendaklah seseorang hidup menurut dharma orang-orang baik, berkelakuan seperti insan beradab, dan mencari rezeki yang menyara hidup tanpa menyusahkan mana-mana makhluk di dunia.

Verse 45

सन्ति हाागमविज्ञाना: शिष्टा: शास्त्रे विचक्षणा: । स्वथधर्मेण क्रिया लोके कर्मण: सो5प्यसंकर:

Di dunia ini ada ramai yang arif tentang Veda dan mahir dalam śāstra, para insan beradab lagi bijaksana. Menurut ajaran mereka, setiap perbuatan hendaklah dilakukan dengan memelihara svadharma (tanggungjawab diri); dengan demikian, percampuran dan kekacauan karma tidak terjadi.

Verse 46

प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्म चैवोपजीवति । तस्माद्‌ धर्मादवाप्तेन धनेन द्विजसत्तम

Orang bijaksana bersukacita dalam dharma dan hidup semata-mata dengan dharma. Maka, wahai yang terbaik antara yang dua kali lahir (dvija-sattama), hendaklah seseorang menyara diri dengan harta yang diperoleh melalui dharma itu juga.

Verse 47

धर्मात्मा भवति होवं चित्त चास्य प्रसीदति

Pemburu itu berkata: “Dengan laku demikian, seseorang menjadi benar-benar berjiwa dharma, dan hatinya pun menjadi tenang serta jernih.”

Verse 48

शब्द स्पर्श तथा रूप॑ गन्धानिष्टांश्ष सत्तम

Pemburu itu berkata: “Wahai yang terbaik antara manusia, bunyi, sentuhan, dan rupa—demikian juga bau-bauan yang menyenangkan—itulah objek-objek pancaindera.” Dalam ajaran ini, dia mula membingkai disiplin etika dengan terlebih dahulu menamakan tarikan inderawi yang lazim menarik minda ke luar dan menjadi titik mula keterikatan serta kelalaian moral jika tidak ditundukkan oleh dharma.

Verse 49

धर्मस्य च फलं लब्ध्वा न तृप्पति महाद्विज

Wahai Brahmin yang agung, sekalipun telah memperoleh buah dharma, seseorang tetap tidak menjadi puas sepenuhnya—demikianlah sifat halus, sentiasa menuntut, pada kebenaran dan ganjarannya.

Verse 50

प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यते

Orang yang penglihatannya dipandu oleh kebijaksanaan sejati tidak akan, di dunia ini, terikat pada cela atau perbuatan salah—dia tidak mengikutinya, tidak menghalalkannya, dan tidak membiarkannya menguasai tindak-tanduknya.

Verse 51

विरज्यति यथाकामं न च धर्म विमुज्चति । इस जगत्‌में ज्ञानदृष्टिसे सम्पन्न पुरुष राग-द्वेष आदि दोषोंका अनुसरण नहीं करता। उसे यशथेष्ट वैराग्य होता है तथा वह कभी धर्मका त्याग नहीं करता है ।।

Pemburu itu berkata: “Seorang yang dikurniai penglihatan pengetahuan sejati boleh menjadi tidak bernafsu menurut kehendaknya, namun dia tidak meninggalkan dharma. Melihat bahawa dunia ini pada hakikatnya fana, dia berusaha menuju pelepasan sepenuhnya, dan tidak menuruti kecelaan keterikatan dan kebencian.”

Verse 52

एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च

Demikianlah seseorang mengambil sikap tidak melekat, dan bersamanya meninggalkan perbuatan berdosa—berpaling daripada kejahatan melalui kejijikan batin dan kejernihan moral.

Verse 53

तपो नि:श्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दम:

Pemburu itu berkata: “Tapa (austeriti) menuntun makhluk hidup kepada kebaikan tertinggi; dan akar bagi tapa itu ialah ketenangan batin (śama) serta pengendalian diri (dama).”

Verse 54

तेन सर्वानिवाप्रोति कामान्‌ यान्‌ मनसेच्छति । जीवके कल्याणका साधन है तप और उसका मूल है शम (मनोनिग्रह) तथा दम (इन्द्रियसंयम)। मनुष्य मनके द्वारा जिन-जिन अभीष्ट पदार्थोंकी पाना चाहता है उन सबको वह उस तपके द्वारा प्राप्त कर लेता है ।।

Pemburu itu berkata: “Dengan mengekang pancaindera, dengan kebenaran, dan dengan pengendalian diri, seseorang mencapai keadaan tertinggi Brahman, wahai yang terbaik antara yang dua kali lahir. Penguasaan minda dan pancaindera yang berdisiplin inilah akar tapa yang sejati dan jalan yang pasti menuju kebaikan tertinggi.”

Verse 55

द्विजश्रेष्ठ! इन्द्रियसंयम, सत्यभाषण और मनोनिग्रह--इनके द्वारा मनुष्य ब्रह्मके परमपदको प्राप्त कर लेता है ।।

Brahmana itu berkata: “Wahai engkau yang menunaikan ikrar yang mulia, apakah daya-daya yang disebut pancaindera itu? Bagaimanakah pengekangannya harus diamalkan, dan apakah buah daripada pengekangan itu?”

Verse 56

कथं च फलमाप्रोति तेषां धर्मभूतां वर । एतदिच्छामि तत्त्वेन धर्म ज्ञातुं निबोध मे

Brahmana itu berkata: “Wahai yang terbaik antara orang-orang berpegang pada dharma, bagaimanakah seseorang benar-benar memperoleh buah daripada disiplin yang berupa pengekangan pancaindera itu? Aku ingin memahami, menurut hakikatnya, dharma penguasaan diri ini. Ajarkanlah kepadaku dan buat aku mengerti.”

Verse 73

नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम्‌ । द्विजश्रेष्ठ! मूर्ख

Tiada kebijaksanaan, tiada pula kelakuan yang baik—bahkan usaha diri sekalipun—mampu menyelamatkan orang demikian. Wahai yang terbaik antara para Brahmana, seorang yang bodoh, licik, dan berjiwa gelisah, didorong oleh khayalan, sentiasa menyangka derita sebagai nikmat dan nikmat sebagai derita. Pada saat itu, bahkan akal budi, ajaran yang baik tentang tata laku yang benar, dan daya usaha seorang lelaki pun gagal melindunginya.

Verse 86

यदि स्यादपराधीनं पौरुषस्य क्रियाफलम्‌ | यदि पुरुषार्थजनित कर्मका फल पराधीन न होता तो जिसकी जो इच्छा होती, उसीको वह प्राप्त कर लेता

Pemburu itu berkata: “Jika hasil daripada usaha dan perbuatan seseorang tidak bergantung pada hal-hal di luar kawalan, maka apa sahaja yang diingini sesiapa pun akan tercapai tepat seperti yang dihajatkan.”

Verse 96

दृश्यन्ते निष्फला: सन्त: प्रहीणा: सर्वकर्मभि: । किंतु बड़े-बड़े संयमी, कार्यकुशल और बुद्धिमान्‌ मनुष्य भी अपना काम करते-करते थक जाते हैं तो भी वे इच्छानुसार फलकी प्राप्तिसे वंचित ही देखे जाते हैं

Orang-orang yang saleh dilihat tetap tidak memperoleh buah yang mereka cari, walaupun telah menghabiskan diri dalam segala macam usaha. Bahkan orang-orang besar—yang berdisiplin diri, cekap bertindak, dan bijaksana—menjadi letih ketika melakukan tugas mereka; namun mereka masih juga dilihat terhalang daripada hasil yang mereka inginkan.

Verse 106

वज्चनायां च लोकस्य स सुखी जीवते सदा । तथा दूसरा मनुष्य, जो निरन्तर जीवोंकी हिंसाके लिये उद्यत रहता है और सदा लोगोंको ठगनेमें ही लगा रहता है, वह सुखपूर्वक जीवन बिताता देखा जाता है

Pemburu itu berkata: “Sesiapa yang hidup dengan memperdaya dunia, kelihatan hidup bahagia sepanjang masa. Demikian juga ada jenis manusia lain—sentiasa bersedia mencederakan makhluk bernyawa dan terus-menerus tenggelam dalam menipu orang ramai—yang juga tampak menjalani hidupnya dengan selesa.”

Verse 113

वश्चित्‌ कर्माणि कुर्वन्‌ हि न प्राप्पमधिगच्छति । कोई बिना उद्योग किये चुपचाप बैठा रहता है और लक्ष्मी उसकी सेवामें उपस्थित हो जाती है और कोई सदा काम करते रहनेपर भी अपने उचित वेतनसे भी वज्चित रह जाता है (ऐसा देखा जाता है)

Pemburu itu berkata: “Seseorang boleh terus melakukan pekerjaan, namun tetap tidak memperoleh apa yang sepatutnya. Ada yang tanpa usaha, hanya duduk diam, tetapi Lakshmi—kemakmuran—datang melayaninya; sedangkan yang lain, walau sentiasa bekerja, tetap dinafikan bahkan upahnya yang berhak.”

Verse 123

दशमासधूता गर्भ जायन्ते कुलपांसना: । कितने ही दीन मनुष्य पुत्रकी कामना रखकर देवताओंको पूजते और कठिन तपस्या करते हैं

Pemburu itu berkata: “Walaupun dikandung dan dipelihara dalam rahim selama sepuluh bulan, ada anak yang lahir menjadi aib keturunan. Ramai orang papa, mendambakan anak lelaki, menyembah para dewa dan menempuh tapa yang berat; namun anak yang demikian dikandung dan dibesarkan dalam perut ibu selama sepuluh bulan itu juga akhirnya menjadi perosak keluarga.”

Verse 136

विपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मड़लै: । और दूसरे बहुत-से ऐसे भी हैं जो अपने पिताके द्वारा जोड़कर रखे हुए धन-धान्य तथा भोग-विलासके प्रचुर साधनोंके साथ पैदा होते हैं और उनकी प्राप्ति भी उन्हीं मांगलिक कृत्योंके अनुष्ठानसे होती है

Pemburu itu berkata: “Ada yang lahir dalam kelimpahan—dalam kemakmuran yang telah pun diperoleh—melalui upacara-upacara yang membawa tuah itu. Demikian juga ramai yang lain lahir di tengah harta, hasil bijirin, dan sarana kenikmatan yang melimpah, yang telah dikumpul serta dipelihara oleh bapa mereka; dan pencapaian seperti itu pun timbul daripada pelaksanaan perbuatan-perbuatan bertuah yang berbuah pahala yang sama.”

Verse 143

आधिकभिश्ैव बाध्यन्ते व्याधै: क्षुद्रमूगा इव । इसमें संदेह नहीं कि मनुष्योंके जो रोग होते हैं

Pemburu itu berkata: “Makhluk bernyawa benar-benar ditimpa keresahan dan penyakit, sebagaimana rusa kecil diganggu para pemburu. Tiada keraguan bahawa penyakit yang menimpa manusia ialah buah daripada karmanya sendiri; demikian juga, segala sakit dan derita batin ini terus-menerus menyeksa makhluk.”

Verse 166

न शवनुवन्ति ते भोक्तुं पश्य धर्मभूतां वर । धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ कौशिक! देखो, जिनके यहाँ भोजनका भण्डार भरा पड़ा है, उन्हें प्राय: संग्रहणी सता रही है, वे उसका उपभोग नहीं कर पाते

Pemburu itu berkata: “Mereka tidak mampu menikmatinya—lihatlah ini, wahai yang terbaik antara para penegak dharma. Wahai Kauśika, yang terunggul antara orang berbudi, perhatikan: bahkan mereka yang rumahnya penuh dengan simpanan makanan sering ditimpa penyakit pencernaan yang menguruskan tubuh; maka mereka tidak dapat menikmati apa yang telah mereka kumpulkan.”

Verse 173

दुःखेन चाधिगच्छन्ति भोजन द्विजसत्तम | विप्रवर! दूसरे बहुत-से ऐसे मनुष्य हैं

Pemburu itu berkata: “Wahai yang terbaik antara golongan dua kali lahir, wahai Brahmin termulia! Ramai lagi manusia yang demikian: lengan mereka kuat, mereka sihat dan mampu menghadam makanan, namun untuk memperoleh satu hidangan pun amat sukar. Mereka terus-menerus menanggung derita lapar dan perjuangan mencari rezeki.”

Verse 186

स्रोतसासकृदाक्षिप्तं द्वियमाणं बलीयसा । इस प्रकार यह संसार असहाय तथा मोह

Dunia ini bagaikan sesuatu yang terperangkap dalam arus sungai: sekali direnggut oleh aliran, ia diseret dan dihempas oleh daya yang lebih kuat. Maka, dalam keadaan tidak berdaya dan diselubungi kekeliruan, ia tenggelam dalam dukacita, berkali-kali dipukul gelombang penderitaan dan penyakit; dan—ditundukkan oleh arus karma yang amat perkasa—terus hanyut dari satu tempat ke tempat lain bertentangan dengan kehendaknya.

Verse 208

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें पतिव्रतोपाख्यानके प्रसंगमें ब्राह्मणव्याधसंवादाविषयक दो सौ आठवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikian berakhir bab ke-208 Mahābhārata dalam Vana Parva, di bawah bahagian Markandeya-samāsya, dalam konteks kisah isteri yang setia (Pativratā-upākhyāna), khususnya mengenai dialog antara Brahmin dan pemburu. Kolofon ini menandai tamatnya episod pengajaran, menegaskan bahawa dharma dikenali melalui amalan hidup, bukan semata-mata melalui darjat sosial.

Verse 209

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणव्याधसंवादे नवाधिकद्वधिशततमो< ध्याय:

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Vana Parva, pada bahagian yang dikenali sebagai Mārkaṇḍeya-samāsya Parva, dialog antara Brāhmaṇa dan Vyādha (pemburu) berakhir; inilah penutup bab ke-209. Kolofon ini menandai tamatnya suatu episod pengajaran, di mana dharma diteliti melalui perbualan dan amalan hidup, bukan semata-mata melalui status atau pembelajaran.

Verse 373

परिक्रामति संसारे चक्रवद्‌ बहुवेदन: । इस प्रकार वह यद्यपि निरन्तर दुःख ही भोगता रहता है

Pemburu itu berkata: “Demikianlah, walaupun dia terus-menerus menanggung apa-apa selain penderitaan, dia tidak menganggap dirinya sengsara. Bahkan penderitaan itu sendiri diberinya nama ‘kebahagiaan.’ Selama buah karma yang mengikat belum habis, dan perbuatan-perbuatan baharu terus terkumpul, dia menahan pelbagai jenis kesusahan dan, bagaikan roda, terus berputar mengelilingi dunia ini.”

Verse 466

तस्यैव सिज्चते मूलं गुणान्‌ पश्यति तत्र वै । द्विजश्रेष्ठ! बुद्धिमान्‌ पुरुष धर्मसे ही आनन्द मानता है

Akar itulah yang disiraminya sendiri, dan di sanalah dia melihat segala kebajikan. Wahai yang terbaik antara kaum dwija! Orang yang bijaksana menganggap kebahagiaan hanya datang daripada dharma, menanggung hidup dengan bersandar pada dharma, dan dengan harta yang diperoleh melalui dharma dia menyirami “akar harta” itu—yakni terus memelihara dan mengamalkan dharma. Dalam dharma sahajalah dia melihat segala sifat mulia.

Verse 473

स मित्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति । इस प्रकार वह धर्मात्मा होता है, उसका अन्तःकरण निर्मल हो जाता है तथा मित्रजनोंसे संतुष्ट होकर वह इहलोक और परलोकमें भी आनन्दित होता है

Pemburu itu berkata: “Sesiapa yang berpuas hati dengan sahabat dan para penyayangnya, bergembira baik di dunia ini mahupun selepas mati.” Demikianlah, orang yang berjiwa dharma menjadi suci batinnya; dan dengan kepuasan bersama sahabat-sahabatnya, dia bersukacita di sini dan juga di alam kemudian.

Verse 486

प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत्‌ फल विदु: । सज्जनशिरोमणे! धर्मात्मा पुरुष शब्द, स्पर्श, रूप और प्रिय गन्ध--सभी प्रकारके विषय तथा प्रभुत्व भी प्राप्त करता है। उसकी यह स्थिति धर्मका ही फल मानी गयी है

Pemburu itu berkata: “Ketahuilah bahawa kedaulatan juga merupakan buah dharma. Wahai permata di antara orang mulia! Orang yang berjiwa dharma memperoleh segala objek indera yang diingini—bunyi, sentuhan, rupa, dan harum yang menyenangkan—dan dia juga meraih kuasa serta kewibawaan. Keadaan ini dianggap tidak lain daripada hasil dharma.”

Verse 496

अतृष्यमाणो निर्वेदमापेदे ज्ञानचक्षुषा । द्विजोत्तम! कोई-कोई धर्मके फलरूपसे सांसारिक सुखको पाकर संतुष्ट नहीं होता। वह ज्ञानदृष्टिके कारण विषयभोगके सुखसे तृप्ति-लाभ न करके निर्वेद (वैराग्य)-को प्राप्त होता है

Pemburu itu berkata: “Wahai yang terbaik antara kaum dwija! Ada sesetengah orang yang, walaupun telah memperoleh kesenangan duniawi sebagai buah dharma, tetap tidak berpuas hati. Dengan mata kebijaksanaan, mereka tidak menemukan kepuasan sejati dalam kenikmatan indera, lalu sampai kepada nirveda (kejenuhan/ketidakmelekatan), berpaling daripada objek-objek kesenangan.”

Verse 513

ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायत: । सम्पूर्ण जगतको नश्वर समझकर वह सबको त्यागनेका प्रयत्न करता है। तत्पश्चात्‌ उचित उपायसे मोक्षके लिये सचेष्ट होता है। अनुपाय (प्रारब्ध आदि)-का अवलम्बन करके बैठ नहीं रहता

Kemudian dia berusaha menuju pembebasan—bukan dengan berpaut pada sesuatu yang bukan jalan yang benar, tetapi dengan menempuh jalan yang tepat. Melihat seluruh jagat sebagai fana, dia berikhtiar melepaskan segala keterikatan; sesudah itu, dia giat mengejar mokṣa melalui disiplin yang benar, bukan sekadar duduk bersandar pada “bukan-jalan” seperti takdir atau momentum karma lampau.

Verse 523

धार्मिकश्नापि भवति मोक्ष च लभते परम्‌ | इस प्रकार वह वैराग्यको अपनाता और पापकर्मको छोड़ता जाता है। फिर सर्वथा धर्मात्मा हो जाता और अन्तमें परम मोक्ष प्राप्त कर लेता है

Pemburu itu berkata: “Dia menjadi benar-benar dharmika, dan akhirnya memperoleh pembebasan tertinggi. Demikianlah, dengan mengambil vairāgya (ketidakmelekatan) dan beransur-ansur meninggalkan perbuatan berdosa, dia tumbuh menjadi insan yang sepenuhnya berjiwa dharma, lalu pada akhirnya mencapai mokṣa yang paling luhur.”

Verse 1563

व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज । ब्रह्म! (उनका भोग पूरा होनेपर) ओषधियोंका संग्रह करनेवाले चिकित्साकुशल चतुर चिकित्सक उन रोगव्याधियोंका उसी प्रकार निवारण कर देते हैं

Pemburu itu berkata: “Wahai yang dua kali lahir, penyakit-penyakit dihalau seperti rusa diusir oleh para pemburu. Apabila tempoh penderitaan yang diperuntukkan telah genap, seorang tabib yang cerdik—mahir mengumpul herba dan arif dalam seni perubatan—menghapuskan penyakit-penyakit itu, sebagaimana pemburu mencerai-beraikan kawanan rusa.”

Verse 1936

नाप्रियं प्रतिपश्येयु्वशित्वं यदि वै भवेत्‌ यदि जीव अपने वशमें होते तो वे न मरते और न बूढ़े ही होते। सभी सब तरहकी मनचाही वस्तुओंको प्राप्त कर लेते। किसीको अप्रिय घटना नहीं देखनी पड़ती

Pemburu itu berkata: “Jika makhluk hidup benar-benar berkuasa atas diri mereka, nescaya mereka tidak akan mati dan tidak akan tua. Mereka akan memperoleh segala yang diingini dengan apa jua cara, dan tiada sesiapa perlu menyaksikan sesuatu yang tidak menyenangkan. Maka, hakikat bahawa manusia menemui kematian, kemerosotan usia, dan peristiwa yang tidak diingini menunjukkan bahawa kehidupan berjasad tidak sepenuhnya berada dalam kawalan diri.”