Sukta 83
Sukta 1.83
Indra
આ ટૂંકા ઇન્દ્ર-સૂક્તમાં ઇન્દ્રની સહાયથી સમૃદ્ધ થનાર મર્ત્યનું સ્તવન છે—જેને ઘોડાં, “ગાયો” (કિરણો/ધન) અને એવી પ્રચુરતા મળે છે જેમ નદીમાં જળ ભરાતાં વહેણ વધે. તેમાં અંગિરસ–પણી/વલની પૃષ્ઠભૂમિ સ્મરાય છે, જ્યાં યોગ્ય પ્રજ્વલન અને પ્રેરિત પ્રયત્નથી છુપાયેલું ધન અને પ્રકાશ જીતવામાં આવે છે. અંતે, ગાન, સોમપેષણ-શિલા અને પાથરેલા બર્હિસ સાથે સુસંપન્ન સોમયજ્ઞમાં ઇન્દ્રનો આનંદ સ્થિત છે એમ દર્શાવે છે.
Mantras
Mantra 1
अश्वावति प्रथमो गोषु गच्छति सुप्रावीरिन्द्र मर्त्यस्तवोतिभिः । तमित्पृणक्षि वसुना भवीयसा सिन्धुमापो यथाभितो विचेतसः ॥
હે ઇન્દ્ર! અશ્વસમૃદ્ધ મનુષ્ય ગોષુ (કિરણ-ગાયો)માં સૌપ્રથમ આગળ વધે છે, તારી સહાયોથી સુવીર બનેલો. તેને તું વધુ મહાન વસુથી પરિપૂર્ણ કરેછે—જેમ વિવેકપૂર્વક વહેતાં આપો સર્વ બાજુથી સિંધુ (નદી)ને ભરિ દે છે.
Mantra 2
आपो न देवीरुप यन्ति होत्रियमवः पश्यन्ति विततं यथा रजः । प्राचैर्देवासः प्र णयन्ति देवयुं ब्रह्मप्रियं जोषयन्ते वरा इव ॥
આપો દેવીઓ સમા હોત્રિય (યજ્ઞ-પુરોહિત) પાસે નજીક આવે છે; વિસ્તૃત ક્ષેત્રને તેઓ જુએ છે, જેમ ખુલ્લા રજ (આકાશ/વિસ્તાર)ને જોવામાં આવે. પ્રાચૈઃ (આગે દોરી જનાર) દેવશક્તિઓથી દેવો દેવયુ (દેવ-અન્વેષી)ને આગળ દોરી જાય છે; બ્રહ્મપ્રિયને તેઓ વર સમા—પસંદ કરેલી વધૂને જેમ—સ્નેહથી પોષે છે.
Mantra 3
अधि द्वयोरदधा उक्थ्यं वचो यतस्रुचा मिथुना या सपर्यतः । असंयत्तो व्रते ते क्षेति पुष्यति भद्रा शक्तिर्यजमानाय सुन्वते ॥
બે (સંતુલિત શક્તિઓ) ઉપર તું સ્તુતિને યોગ્ય એવું ઉક્થ્ય વચન સ્થાપ્યું છે—સેવા અને આરાધના કરનાર તે જોડિયા સ્રુચો (લાડલા). તારા કર્મ-વ્રતમાં અબંધ રહી, શુભ શક્તિ યજમાન સોમ પીસનાર માટે નિવાસ કરે છે અને વધે છે.
Mantra 4
आदङ्गिराः प्रथमं दधिरे वय इद्धाग्नयः शम्या ये सुकृत्यया । सर्वं पणेः समविन्दन्त भोजनमश्वावन्तं गोमन्तमा पशुं नरः ॥
પછી અંગિરસોએ પ્રથમ જીવનની પૂર્ણતા સ્થાપી; તેઓ પ્રજ્વલિત અગ્નિઓ હતા—સુકૃત્ય (યોગ્ય કૌશલ્ય) વડે. પાણિ પાસેથી તેમણે સર્વ ભોજન-ભોગ જીત્યો—અશ્વવંત, ગોમંત, અને નર (માનવ શોધક) માટે પશુવૃદ્ધિરૂપ સંપત્તિ.
Mantra 5
यज्ञैरथर्वा प्रथमः पथस्तते ततः सूर्यो व्रतपा वेन आजनि । आ गा आजदुशना काव्यः सचा यमस्य जातममृतं यजामहे ॥
યજ્ઞો દ્વારા અથર્વાને પ્રથમ માર્ગો વિસ્તરાવ્યા; ત્યારબાદ વ્રતપા (ધર્મ-રક્ષક) સૂર્ય વેન (દ્રષ્ટા) રૂપે જન્મ્યો. તેની સાથે ઉશના કાવ્ય કિરણોને હાંકતો આવ્યો; યમના ક્ષેત્રમાં જન્મેલું તે અમૃત (અમર તત્ત્વ) અમે પૂજીએ છીએ.
Mantra 6
बर्हिर्वा यत्स्वपत्याय वृज्यतेऽर्को वा श्लोकमाघोषते दिवि । ग्रावा यत्र वदति कारुरुक्थ्यस्तस्येदिन्द्रो अभिपित्वेषु रण्यति ॥
જ્યાં સત્ય સંતતિના પ્રાપ્તિ માટે બર્હિ (યજ્ઞાસન) પાથરાય છે, અથવા જ્યાં દિવિમાં અર્ક/સ્તોત્રનો શ્લોક ગુંજે છે; જ્યાં ગ્રાવા (સોમપેષણ-પથ્થર) બોલે છે અને ઉક્થ્ય કારુ (પ્રેરિત ગાયક) સ્તુતિ ઉચ્ચારે છે—ત્યાં જ ઇન્દ્ર પોતાના અંતરંગ પાન-સમાગમોમાં આનંદ કરે છે.
Frequently Asked Questions
That prosperity and strength come when a person is supported by Indra and performs the rite rightly—abundance then ‘flows’ like waters filling a river.
It points to an older myth where hidden wealth and light are recovered from hoarders (Pani). This serves as a model for how divine power and right effort release what is blocked.
A Soma sacrifice: barhis is spread, chants resound, Soma is pressed with stones, and the inspired priest sings. The hymn says Indra especially delights in that worship.
Ask anything about Sukta 83 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.